نائارامییە سیاسییەکانی نێوخۆی عێراق
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x

نائارامییە سیاسییەکانی نێوخۆی عێراق

لەدوای زیاتر لە ١٠ مانگ، تا ئێستا حکوومەتێکی فەرمی لە عێراق پێکنەهاتووە، ئەوەش بەهۆی نەگەیشتنە رێککەوتنی لایەنە گرنگەکانی پێکهێنەری حکوومەتە، ئەوانەی کە لە دوایین هەڵبژاردندا زۆرترین کورسییان بەدەست هێناوە. سەرەتا وا بیر دەکرایەوە، کە پێکنەهێنانی حکوومەتی تازە بەهۆی ناکۆکیی لایەنە کوردییەکانەوەیە، ئەوەی ئێستا روو دەدات، ئەو گریمانەی هەڵوەشاندەوە، چونکە ئەگەر سەرکۆماریش هەڵبژێردرێت، بەو بارودۆخەی ئێستا، لە ماوەی مانگێکدا هیچ سەرۆک وەزیرانێک ناتوانێت کابینەکەی پێکبهێنێت.

موقتەدا سەدر دەریخست، کە ئەگەر لە حکوومەت و پەرلەمانیشدا نەبێت، هێشتا سەنگی خۆی هەیە و گۆڕانکاری لە عێراقدا بەبێ ویستی ئەو روو نادات. هاوسەنگیی هێزی ناوخۆی عێراق بە جۆرێکە، کە حکوومەت بەبێ (چوارچێوەی هەماهەنگی) دروست ناکرێت، چونکە هێزی چەکدارییان هەیە و ناتوانرێت ئۆپۆزسیۆنێکی خاوەن چەکداری هەبێت، هەروەها ناتوانرێت حکوومەت بەبێ (موقتەدا سەدر)یش دروست بێت، چونکە ملیۆنان خەڵکی لەگەڵدایە.

بۆ جاری یەکەم نییە، کە (محەمەد شیاع سوودانی) لەلایەن موقتەدا سەدرەوە رەت دەکرێتەوە، ئەو پێشتریش لە ساڵی ٢٠١٨، کە (عادل عەبدولمەهدی) بە سەرۆک وەزیران هەڵبژێردرا، هەروەها لە ساڵی ٢٠١٩ کاتێک (موستەفا کازمی) بوو بو سەرۆک وەزیران، (محەمەد سوودانی) رەت کرابووەوە.
لەدوای کۆتاییهاتنی هەر هەڵبژاردنێک، بۆ ماوەی چەندین مانگ ناکۆکیی سیاسی سەرهەڵدەدەن، بەڵام ئەم هەڵبژاردنە گرنگترە لە هەڵبژاردنەکانی رابردوو.

ئەگەری سەرهەڵدانی جەنگی ناوخۆ

ترسی سەرهەڵدانی جەنگی ناوخۆ لە عێراق، یان روونتر جەنگی چەكداریی شیعە – شیعە، ئەگەرێكی لاوازە. ئەگەر لە پێگەی جیۆپۆلیتیکی عێراق ورد ببینەوە، دەبینین کە عێراق بە دڵی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ناسراوە، هەر وڵاتێک هەژموونی بەسەر عێراقدا هەبێت، بێگومان هەژموونی بەسەر رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەبێت.

لە ساڵی ٢٠٠٣ کاتێک ئەمریکا هێرشی کردە سەر عێراق، بۆ لەناوبردنی وڵاتێک بوو، کە دەیویست ببێتە زلهێزێکی ناوچەیی و کێشە بۆ بەرژەوەندییە جیۆستراتیژییەکانی ئەمریکا دروست بکات، بەڵام ئەمریکا ئەو مەترسییەی لەناو برد. لەناوبردنی عێراق لە بەرژەوەندیی ئێرانیشدا بوو. ئەمریکا و ئێران سەرەڕای گوتارە سیاسەت توندەکانیان لەبەرامبەر یەکتردا، بەڵام چەندین جار بوونەتە هاوکار و هاوپەیمانی یەکتر، بۆ نموونە، ئێران یارمەتییەکی زۆری ئەمریکای دا لە کاتی جەنگی ئەفغانستان لە ساڵی ٢٠٠١، کە ئەمریکا تاڵیبانی لەسەر دەسەڵات لادا. ئێران یارمەتیدەرێکی گرنگی ئەمریکا بوو لە جەنگی ساڵی ٢٠٠٣ی نێوان ئەمریکا و عێراق. دوایین نموونەش، جەنگی دژی داعش بوو لە ساڵی ٢٠١٤، بووە هۆی لێکنزیکبوونەوەی ئێران و ئەمریکا، چونکە داعش مەترسی بوو بۆ سەر بەرژەوەندیی هەردوو وڵات.

مێژووی ئەو نموونانە پێمان دەڵێ، کە ئێستا جەنگی ناوخۆی عێراق نە لە قازانجی ئەمریکایە و نە لە قازانجی ئێران، بەو پێیەی کە بچووکترین نائارامی لە عێراق دەبێتەوە هۆی سەرهەڵدانی گرووپە هاوشێوەکانی داعش لە ناوچە سوننەنشینەکان، کە ئەمە بۆ ئەمریکا و ئێران بەتێکڕا جێگای مەترسییە. جەنگی ناوخۆیی زەمینە خۆش دەکات بۆ وڵاتانی دیكەی ناوچەکە وەک ئیمارات و سعوودیە، کە عێراق وەکوو سووریا لێ بکرێت و گورزێکی گەورە لە شیعە و ئێران بدرێت. ئەمانەش لێکەوتە و دەرەنجامی دڵخوازی ئێران نین. رووخانی عێراقی سوننە لە ساڵی ٢٠٠٣ دەرفەتی بە ئێران دا کە هەژموونی خۆی لەسەر حیسابی عێراق فراوان بکات. بە هیچ شێوەیەک ئێران نایەوێ ئەو دەرفەت و بارودۆخە لەدەست بدات.

سەبارەت بە ئەمریکا، ئەمریکا بە رووخاندنی رژێمی (سەدام حوسێن) کە زۆر کەس رەنگە بە هەڵەی ستراتیژیی بزانێت، بەڵام ئەم جەنگە شوێنپێی ئەمریکای لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ پەنجا ساڵی تر خۆش کرد، بەو پێیەی نەیارێکی خۆی لەناو برد، کە هەڕەشە بوون بۆ سەر بەرژەوەندییەکانی.

جەنگی ناوخۆی عێراق، هەڕەشە دەخاتە سەر تەواوی بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا لە عێراقدا، یەکێک لە بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا لە عێراق بریتییە لە نزیکبوونی لە خاکی ئێران. جەنگی ناوخۆیی عێراق بە ئەگەرێکی زۆرەوە، کاریگەری دەخاتە سەر هەناردەی نەوت، کە ئەمە هێڵی سوورە بۆ ئەمریکا، رەنگە ئەمریکا پێویستی بە نەوتی عێراق نەبێت، بەڵام هاوپەیمانانی ئەمریکا لە ئاسیا، بێگومان پێویستیان بە نەوتە.

ئەگەری سەرهەڵدانی جەنگ لە عێراق دەبێتە هۆی دەستێوەردانی زلهێزانی دیكەی جیهان، بە تایبەتی رووسیا و چین، رووسیا ئەمە بە دەرفەت دەزانێت بۆ چەسپاندنی خواستەکانی لەسەر ئۆکرانیا و رۆژئاوا، رووسیا جەنگی عێراق بە جەنگی ئۆکرانیاوە گرێ دەدات. چین پێگەی خۆی لە عێراق بە تایبەتی و لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە گشتی زیاتر دەچەسپێنێت.

ئاسۆ و ئاییندەی عێراق دیار نابێت کە کەی ئەو جەنگە تەواو دەبێت. لەبەر ئەم هۆکارانە و چەندین هۆکاری دیكە، لەم كاتەدا جەنگی ناوخۆیی لە عێراق ئەگەرێکی زۆر لاوازە، رەنگە پێکدادانێک روو بدات، وەک ئەوەی ساڵی ٢٠٠٨ لەنێوان هێزەکانی (موقتەدا سەدر) و (نووری مالیکی)، بەڵام هەر لە چوارچێوەی پێکدادان دەمێنێتەوە و تەواو.

بۆ چارەسەرکردنی کێشە ناوخۆییەکانی شیعە، کەسێکی وەکوو (محەمەد شیاع سوودانی) کە کەسایەتیەکی گەورە نییە، کە نەتوانرێت لاببرێت، جێگرەوەی بۆ پەیدا دەکرێت و بارودۆخەکە هێور دەبێتەوە. حکوومەتێک پێویستە پێکبهێنرێت، کە یەکەم جار دەبێ بە دڵی (موقتەدا سەدر) بێت، ئینجا بە دڵی (مالیکی).

گرنگە کە هەرێمی کوردستان ئێستا دەستپێشخەری بۆ هێورکردنەوەی بارودۆخەکە رادەگەیەنێت، پێویستیشە ئاوا بەردەوام بێت، چونکە لە کۆتاییدا شیعەکان بە هەر شێوەیەک بێت لەسەر بەربژێرێك رێک دەکەون، ئەو دەستپێشخەرییانەی هەرێمی کوردستان بۆ کۆمەڵگەی سیاسیی نێودەوڵەتی گرنگیی بەرچاوی هەیە، بەوەی هەرێمی کوردستان بەشێکە لە چارەسەر، نەک کێشە.