هۆكارەكانی بڵاوبوونەوەی ئایینی ئیسلام لە كوردستاندا
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
كه‌یوان ئازاد 19/06/2022

هۆكارەكانی بڵاوبوونەوەی ئایینی ئیسلام لە كوردستاندا

كوردستان و كورد لە قۆناغی مێژووی سەدەكانى ناوەڕاستدا - 66

 

هۆكارەكانی بڵاوبوونەوەی ئایینی ئیسلام لە كوردستاندا

ج- هۆكارە كۆمەڵایەتییەكان

هۆكارە كۆمەڵایەتییەكان یەكێكی دیكە بوون لەو هۆكارانەی رۆڵیان لە گەیشتن و بڵاوبوونەوەی ئایینی ئیسلام لە كوردستاندا بینی. ئەم لایەنەش پەیوەست بوو بە پێكهاتەی كۆمەڵگای كوردی، كە لە چەند توێژێكی جیاجیا پێكهاتبوون. لەسەروویانەوە، خاوەن موڵك و ئەو كەسایەتییانە بوون، كە لە سنووری هەردوو دەوڵەتدا بەرپرسیارێتییان هەبوو. بەرپرسیارێتییەكەش سیاسی بووبێت یان كارگێڕی و سەربازی.

بەشێكی دیكەیان ئەو مووغ و قەشە و پیاوانی ئایینی هەردوو ئایینی زەردەشتی و مەسیحی بوون، كە لە شوێن خۆیانەوە و لای هەردوو دەوڵەت پارێزراو و خاوەن پێگەی ئایینی بوون. ئەمەو جگە لە قەشە و مامۆستایانی هەردوو ئایینی (مانی و مەزدەك)، كە لە ماوەی دەسەڵاتی ئایینەكەیاندا لە ئیمپراتۆریی ساسانی ڕۆڵ و قورساییان هەبوو. لە خوار ئەوانیشەوە بازرگانان و پیشەوەران و كاسبكاران بوون، لەگەڵ توێژەكانی جووتیار و كرێكار و زەحمەتكێشەكانی كورد. خوارترین توێژی كۆمەڵگاش كۆیلەكان بوون، كە ئاسایی ئەم توێژەش لەنێو كۆمەڵگای كوردیدا هەبوو و لەلایەن هەردوو دەوڵەتەوە بە كۆیلە كرابوون.

ئەم جیاوازییەش لە پێكهاتەی كۆمەڵگای كوردی، وەك هەردوو كۆمەڵگای ساسانی و بێزەنتی، بەرژەوەندییەكانیان لەگەڵ یەكتری دابڕابوو. واتە هەر توێژە و بە شوێن بەرژەوەندی و كاری خۆیەوە بوو، مەبەستی نەبوو چی بەسەر توێژەكەی تر دێت؟ بە واتایەكی تر ئەو جیاوازییە چینایەتییە هۆكار بوو كە لایەنی كۆمەڵایەتی چ ڕۆڵێك لەسەر بڵاوبوونەوەی ئایینی ئیسلام و ڕەتكردنەوەی لەلایەن بەشێكی پێكهاتەی كۆمەڵگای كوردەوارییەوە دەبێت؟

بۆ نموونە، كاتێك سوپای عەرەبی ئیسلامی ڕووبەڕووی سوپای ئیمپراتۆریی ساسانی بووەوە، خاوەن موڵكدارە كوردەكان و بەرپرسە كارگێڕییەكانی دەوڵەت، تا بە ئەفسەر و سەرباز و مووغ و پیاوانی ئایینیی زەردەشتی دەگات، لە دژی هاتنی سوپای عەرەبی ئیسلامی و هاتنی ئایینی ئیسلام بوون بۆ كوردستان. كاتێكیش سوپای ساسانییەكان تێكشكا و كۆتایی بە دەسەڵاتی سیاسی ئەو دەوڵەتە هات، وازیان نەهێنا و كەوتنە نەخشە و پیلان لە دژی هەر هێرش و شاڵاوێكی تری ئەو سوپایە بۆ نێو خاكەكەیان.

وەك ئەو كارەی (بابە شوجاعەددینی نەهاوەند) ناسراو بە (ئەبوو لوئلوئەی فەیروز) لە تیرۆركردنی خەلیفە (عومەری كوڕی خەتاب) ئەنجامی دا. ئەوەش دوای ئەوەی دووەمین خەلیفەی دەوڵەتی خەلافەتی ڕاشدی لە مزگەوتی شاری (مەدینە) و لە ساڵی (644ز) تیرۆر كرد. ناوبراو جووتیارێكی كوردی شاری (نەهاوەند) بوو، كە لەلایەن بەرپرسێكی لێدراوی ساسانی و لەسەر فشاری خاوەن موڵكە كوردەكەی نێردرا بۆ ئەو كارە.

هەرچی توێژی بازرگان و پیشەوەر و كاسبكارانی كورد بوون، ئامانجیان ئەوە بوو، ئەم دۆخە كۆتایی پێ بێت و ئاشتی باڵ بكێشێت بەسەر گوند و شار و ناوچەكەیاندا، چونكە شەڕ لە بەرژەوەندییاندا نەبوو. تەنانەت لە ڕابردوودا شەڕەكانی ساسانی و بێزەنتی زۆر ماندووی كردبوون و زیانی گەورەی پێگەیاندبوون. هەر بۆیە بە گەیشتنی سوپای عەرەبی ئیسلامی بە ناوچەكانیان و بەستنەوەی بە دەوڵەتی خەلافەتی ڕاشدی، بەو ئومێدەوە بوون، دەوڵەتی نوێ دووچاری نەهامەتییەكی تریان نەكات و بۆ لەوەودوا بە ئاشتی و ئارامی بژین و سەرقاڵی كار و ژیانی خۆیان بن.

پێوەند بە هەردوو توێژی جووتیار و كرێكار و تەنانەت ئەو خێزانە كەمدەرامەت و زەحمەتكێشانەی كورد كە لە سەردەمی ساسانییەكاندا، ناخۆشترین دۆخی دارایی خۆیان بەڕێ دەكرد، وەك توێژی پێشوو بەو هیوایە بوون سوپا و دەوڵەتی نوێ، ئاوڕێكی خێریان لێ بداتەوە و لەو ناهەموارییەی ژیان ڕزگاریان بكات.

جیاواز لە (دوو) توێژانەش، ئەوانەی وەك خزمەتكار لە كۆشك و باڵەخانە و باخی خاوەن موڵك و بەرپرسانی وڵات و فەرماندەكانی سوپا و ئاتەشكەدە و كڵێسا و دێرەكاندا كاریان دەكرد، لەگەڵ ئەوەدا بوون، هەردوو ئیمپراتۆریی ساسانی و بێزەنتی شكست نەهێنن و ڕووبەڕووی سوپای عەرەبی ئیسلامی بوەستن، چونكە پێیان وابوو، بە نەمانی ئەو دەوڵەتە، گەورەكانیان دووچاری كێشە دەبن و بەهۆیەوە كارەكەیان لەدەست ئەدەن. زانیاریشیان لەسەر ئەوە نەبوو، كە سوپا و دەوڵەتی نوێ، چارەنووسی ئەوان بەرەو كوێ دەبات.

جیاواز لەو توێژانەش، ئەوانەی بە هەر هۆیەك لە هۆیەكان و بەناچاری ملیان بۆ سوپای عەرەبی ئیسلامی دا و دۆخە نوێیەكەیان قبووڵ كرد، كێشەیەكیان لەكۆڵ سوپای عەرەبی ئیسلامی و دەوڵەتی خەلافەتی ڕاشدی كردەوە، بەوەی لەبری ڕووبەڕووبوونەوە، بێدەنگییان هەڵبژارد. تەنانەت هەندێكشیان بوونە پشتیوان و ڕێ نیشاندەری سوپاكان و دەوڵەتانی خەلافەتی ئیسلامی لە قۆناغی دواتردا.

ئەوانەی باس كران بۆ ناوچەكانی نێو سنووری ئیمپراتۆریی بێزەنتی و تەنانەت دەوڵەتی ئەرمەنستانیش هەر ڕاست بوو. هۆیەكەش ئەوە بوو كە هەردوو دەوڵەتەكە، یەك سیاسەتیان بەرامبەر پێكهاتەكانی نێو سنووری دەسەڵاتیان پیادە دەكرد، تەنیا جیاوازیان بنەماڵەی دەسەڵاتدار و ئایینی فەڕمی دەوڵەت بوو، بۆیە بەو دۆخەی كۆمەڵگای كوردی پێدا تێپەڕ بوو، زۆر ئاسایی بوو لایەنی كۆمەڵایەتی هۆكارێكی تر بێت بۆ خێرا بڵاوبوونەوەی ئایینی ئیسلام لە كوردستاندا.