كوردستان و كورد لە قۆناغی مێژووی سەدەكانى ناوەڕاستدا
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
كه‌یوان ئازاد 22/05/2022

كوردستان و كورد لە قۆناغی مێژووی سەدەكانى ناوەڕاستدا

63

هۆكارەكانی بڵاوبوونەوەی ئایینی ئیسلام لە كوردستاندا

ب- هۆكارە سەربازییەكان

هۆكارێكی تری كەوتنی یەك لەدوای یەكی گوند و شارۆچكە و شارەكانی كوردستان، تا بە ناوچە جیاجیاكانی دەگات، لەبەرامبەر دەوڵەتی خەلافەتی ڕاشدی، لایەنی سەربازی بوو. مەبەستیش لە هۆكاری سەربازی، شكستی سەربازیی كوردی نا لەبەرامبەر سوپای عەرەبی ئیسلامی، بەڵكوو شكستی سەربازیی هەردوو ئیمپراتۆڕیی (ساسانی و بێزەنتی)، كە دەروازەكانی كوردستانیان بە ڕووی سوپای نوێدا واڵا كرد.

هەر بۆیە ئەو دۆخەی كوردستانی تێكەوت، تەواو جیاواز بوو لەو دۆخەی زۆر ناوچەی تری سەردەمەكەی تێكەوت. بەتایبەت دۆخی باشوور و خۆرهەڵاتی كوردستانی بندەستی ئیمپراتۆڕیی ساسانی، چونكە بە كەوتنی ئەو دەوڵەتە، چیتر هێزێكی سەربازیی تۆكمەی نەما بەرگری لە خاك و خەڵكی كوردستان بكات، بەڵكوو تەنیا ئەو هێزە میللییە كوردییانە مان، كە سەرۆكی تیرەیەكی كوردی، یان سەرۆك هۆزێك، یان سەرۆك خێڵێكی كوردی سەرۆكایەتیی دەكردن.

ئەوەش بەو واتایەی، كەسانێك بڕیاریان لە چارەنووسی ئەو شوێنانە ئەدا كە سوپای عەرەبی ئیسلامی پێدەگەیشت، نەوەك یەك سوپای دامەزراوەی بەهێز. ئەوانیش هێزێكی تۆكمە و دامەزراو و پڕچەك نەبوون، بەڵكوو لە كۆمەڵێك كەسی جۆراوجۆر و توێژی جیاواز پێكهاتبوون، كە نە پێشینەی شەڕی بەردەوامیان هەبوو، نە خاوەن چەكی باش و تەكنیكی شەڕ و ئازووخەی پێویست بوون.

تەنانەت سەركردەی هەر یەك لەو هێزانە، كە سەرۆكی ئەو تیرە و هۆز و خێڵانەی كورد بوون، شارەزایی و ئەزموونی شەڕی عەرەبە موسڵمانەكانیان نەبوو. هۆیەكەش دیار بوو، ئەوان لە ناوچەیەكی بیابانیی وشكەوە هاتبوون و بەرگەی شەڕی درێژخایەن و سوپای گەورەیان دەگرت و بە باوەڕێكی بەهێزیشەوە شەڕیان دەكرد.

لێرەوە پەرتەوازەیی كورد و نەبوونی یەكێتیی هێزی ئەو تیرە و هۆز و خێڵانەی تا بە ناهەماهەنگیی دانیشتوانی گوندێك لەگەڵ گوندێكی تر، شارێك لەگەڵ شارێكی تر دەگات، ئەو دۆخەی دروست كرد، سوپای عەرەبە موسڵمانەكان باشتر و خێراتر ناوچەكان ببڕن و داگیر بكەن. دیارە كاتێكیش سوپایەكی تۆكمە و باوەڕداری عەرەبە موسڵمانەكان ڕووی لە خاكێك دەكرد، كە هێزێكی دامەزراوەی تێدا نەمابێت بەرگریی لێ بكات، باشتر دەیتوانی دەستی پێ بگات.

لە لایەكی دیكەوە، نابێت ئەوەش لەیاد بكەین، كە كاتێك سوپای هەردوو ئیمپراتۆڕیی ساسانی و بێزەنتی نەیانتوانیبێت بەرامبەر سوپای عەرەبە موسڵمانەكان بوەستن و خۆڕاگر بن، چۆن هێزی خێڵ و هۆز و تیرەكانی كورد لە گوند و شارۆچكە و شارەكان دەیانتوانی بەرامبەریان بوەستن؟

یان بە واتایەكی تر، كاتێك (دوو) هێزی تۆكمە و دامەزراوەی وەك هەردوو ئیپمراتۆڕیی ساسانی و بێزەنتی، كە خاوەنی سەركردەی ئازا و هێزی فیلەكان و مەنجەنیق و دارایی بەهێز بوون، تا بە ئازووخە و پێداویستیی گرنگی جەنگی دەگات، نەیانتوانیبێت بەرامبەر سوپای عەرەبە موسڵمانەكان بوەستن، چۆن كۆمەڵێك هێزی میللیی پەرتەوازەی بێ سەركردەی بەهێز و بێ چەك و بێ ئازووخەی پێویست، دەیانتوانی بەرگری لە خاك و خەڵكەكەی بكەن؟ هەر بۆیە كاتێك هەردوو سوپای ساسانی و بێزەنتی لە ماوەیەكی كەمدا دووچاری چەندین شكستی گەورە هاتن، چیتر دەوڵەت و سوپایەك نەما بەرگری لە خاك و ناوچە و شار و شارۆچكە و گوندەكانی كوردستان بكات، جگە لە خەڵكەكەی.

لێرەوە دەگەینە ئەوەی كە ئیتر زۆر سەخت بوو شەڕی سوپای عەرەبە موسڵمانەكان بە خەڵكی سادە و بێئەزموونی كوردستان بكرێت. بەتایبەت كاتێك خودی كۆمەڵگای كوردی یەكگرتوو و یەك ئامانج نەبوون، بەڵكوو پەرتەوازە و دابڕاو و نەیاری یەكتر بوون. لەگەڵ هەموو ئەوانەشدا، ئەو هێزە میللییە كوردییانەی لەسەر خاكی كوردستان هەبوون و بەو دۆخەی هەیانبوو، لە شوێن خۆیانەوە، ڕۆڵی خۆیان گێڕا و قارەمانێتیی گەورەیان تۆمار كرد.

وەك ئەوەی خەڵكی شاری گوڵاڵە بۆ ماوەی (هەشت) ڕۆژ بەرامبەر (دوازدە هەزار) چەكداری سوپای عەرەبە موسڵمانەكان وەستان. لەكاتێكدا سوپای ئیمپراتۆڕیی ساسانی (چوار) ڕۆژ لە شەڕی (قادسییە) خۆی ڕاگرت و (سێ) ڕۆژ لە شەڕی (نەهاوەند) خۆی پێ ڕاگیرا. ئەمەو ناوچەی شارەزووریش دوای (سێ) شاڵاوی گەورەی عەرەبە موسڵمانەكان و كوژرانی دوایەمین سەركردەیان بە ناوی (ئەباعوبەیدەی ئەنساری) لە دامێنی چیای شنرۆی و لەو شوێنەی ئێستا بە (گوندی عەبابەیلێ) ناسراوە، دەستی بەسەردا گیرا، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، دەستی ئەو سوپایە نەگەیشتە ناوچەی سەختی هەورامان، تا سەدەیەك تێپەڕی.

ئەو گوند و شارانەشی بێ شەڕ كەوتنە دەست سوپای عەرەبە موسڵمانەكان، بەرئەنجامی نابەراریی هێز و توانای بەرگرییان بوو لە گوند و شار و ناوچەكانیان. دیارە ئەگەر بەرگرییان بكردایە، ئەوا گوند و شار و ناوچەكەیان وێران دەكرا و كچ و ژنەكانیشیان بە كەنیزەك دەگیران و خەڵكەكەشی دەبوونە قوربانی، بۆیە لە دیدی ئەوانەوە، خۆبەدەستەوەدان باشترین بژارەی شەڕ بوو لە ماڵوێرانی و كاولكاری، تا ئەو كاتەی دەرفەتێك بێتە پێش، بڕیار لە چارەنووسی خۆیان بدەن و بەرامبەر ئەو هەژموونە بوەستن، كە لەپڕ و خێرا ڕووبەڕوویان بووەتەوە.