بۆ هه‌موو چاوشین و سه‌رڕه‌شه‌كان
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
خەڵات عومەر 07/03/2022

بۆ هه‌موو چاوشین و سه‌رڕه‌شه‌كان

یه‌كێتیى ئەورووپا وا ده‌رده‌كه‌وێت و واش خۆى نماییش ده‌كات، كه‌ پڕۆژه‌یه‌كى پێكه‌وه‌بوونى مرۆیى و هه‌ماهه‌نگیى ژیانى سیاسى و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ و هه‌موو ئه‌و تێزانه‌ى تێپه‌ڕاندووه،‌ كه‌ شوناسى ئایینى و نه‌ته‌وه‌یى داخراو به‌سه‌ریاندا زاڵه‌.

گوتارى یه‌كێتیى ئەورووپا زمانى حاڵى ده‌یگوت كە "ته‌نانه‌ت ده‌وڵه‌تیش به‌ره‌و ئه‌وه‌ ده‌چێت، له‌م پڕۆژه‌ مه‌زنه‌دا كه‌ لایه‌نگرى به‌هاى مرۆییه‌، خۆى بسڕێته‌وه‌ و له‌ قه‌واره‌یه‌كى گه‌وره‌ترى ته‌بایى و یه‌كبوون و هه‌ماهه‌نگیى پڕ له‌ دادوه‌ریى لایه‌نگرى مرۆڤایه‌تیدا، داهێنه‌رى شێوازێك بێت، كه‌ له‌مه‌وبه‌ر مرۆڤایه‌تى پێى نه‌گه‌یشتووه‌".

تا ئێستاش ته‌نانه‌ت ئه‌و بیرمه‌ندانه‌ى كه‌ خۆیان به‌ میراتگرى ڕۆشنگه‌رى وێنا ده‌كه‌ن و ئه‌وانه‌ش كه‌ ڕه‌خنه‌ له‌ ڕۆشنگه‌رى ده‌گرن و له‌ سه‌روو ڕوانین و بۆچوونه‌كانى ڕۆشنگه‌رییه‌وه‌ن و وه‌ك كه‌و بۆ به‌ها به‌رزه‌كان ده‌خوێنن، له‌ هێندێك بۆچوونیاندا، له‌ په‌یامى باڵاى مرۆییبوون مرۆترن، ناتوانن له‌ جوغزى ئایینى و نه‌ته‌وه‌یى ده‌رباز ببن.

(یورگان هابرماز) له‌ پێشه‌نگانى قوتابخانه‌ى (فرانكفۆرت)ه‌، بێ گومان له‌و فیلۆسوفانه‌یه‌ كه‌ زۆر له‌پێش سیاسییه‌كانه‌وه‌یه‌، سه‌باره‌ت به ‌مافى مرۆڤ و یه‌كسانى و لایه‌نگریى دادوه‌رى و به‌ هێند نه‌گرتنى شوناسى نه‌ته‌وه‌یى و ئایینییه‌، له‌ دیمانه‌یه‌كى رۆژنامه‌وانیدا ده‌ڵێت: "پێویسته‌ ئه‌و په‌نابه‌رانه‌ى دێنه‌ ئه‌ڵمانیا، به‌لاى كه‌مه‌وه‌ فێرى زمانى ئه‌ڵمانى ببن، ئه‌وسا مافى په‌نابه‌رییان پێ بدرێت!".

من ناڵێم ئه‌مه‌ ناهه‌قییه‌، به‌ڵام دڵنیام ته‌نانه‌ت چه‌ند كه‌سێكیشم قه‌ناعه‌ت پێ ناكرێت كه‌ بڵێم "هه‌قه‌ عه‌ره‌ب كه‌ دێن و له‌ كوردستان جێگیر ده‌بن، فێرى زمانى كوردى بن، نه‌ك له‌به‌رئه‌وه‌ى مافیان هه‌بێت، به‌ڵكوو له‌به‌رئه‌وه‌ى به‌پێى ده‌ستوورى عێراقى فیدڕاڵ، زمانى كوردى وه‌كوو زمانى عه‌ره‌بى، زمانێكى فه‌رمییه‌".

به‌ته‌نیا چوونه‌ده‌ره‌وه‌ى زلهێزێكى وه‌كوو بەریتانیا، به‌ڵگه‌ى ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ یه‌كێتیى ئەورووپا پرۆژه‌یه‌كه‌ له‌سه‌ر به‌هاى مرۆیى به‌هێز بنیات نه‌نراوه‌، به‌ڵكوو زۆر نموونه‌ى دیكە هه‌ن كه‌ داخرانى ئه‌م یه‌كێتییه‌ به‌سه‌ر زۆر بیركردنه‌وه‌دا ده‌سه‌لمێنن، كه‌ نه‌ مرۆییه‌ و نه‌ فڕى به‌ دادوه‌رییه‌وه‌ هه‌یه‌ و نه‌ له‌باریشىدایه‌ جیاوازییه‌ك بسه‌لمێنێت كه‌ له‌مه‌وبه‌ر بوونى نه‌بووه‌ و له‌سه‌روو شوناسى نه‌ته‌وه‌یى و ئایینیشه‌وه‌یه‌.

ڕووداوه‌كانى ئه‌م ماوه‌یه‌، كه‌ له‌ په‌لاماردانى ڕووسیادا بۆ سه‌ر وڵاتى ئۆكراینادا به‌رجه‌سته‌یه‌، بێگومان نه‌ جوانه ‌و نه‌ نموونه‌ییه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ى به‌رامبه‌ر ڕووسیاش كراوه‌ له‌مه‌وبه‌ر جوان و نموونه‌یى نییه‌.

وه‌ك كوردێكى بێ سه‌روسه‌ودا، كه‌ سیستمى جیهانى هیچ لایه‌نگرى نه‌بووه‌ له‌وه‌دا، كه‌ ئاشتیخواز و بێلایه‌ن بووه‌ له‌ كێشه‌ گه‌وره‌كاندا و هه‌رده‌میش له‌به‌ره‌ى دادوه‌رى و هه‌قپه‌روه‌رى و ساغڵه‌میى بیركردنه‌وه‌ى مرۆییدا بووه‌، ناخوازم له‌ ململانێیه‌كى ئاڵۆزى وه‌ك ئه‌وه‌ى له‌ به‌رده‌رگاى خۆرئاوا و ئەورووپادایه‌، لایه‌نگری بكه‌م به‌ بار به‌سه‌ر شان و مله‌وه‌، به‌ڵام پرسیارێك هه‌یه‌ و ڕه‌هه‌ندى پڕ گرنگى هه‌یه‌ سه‌باره‌ت به‌ تێگه‌یشتن له‌و دروشم و به‌هایانه‌ى كه‌ پێویسته‌ باشتر لێى تێبگه‌ین، پرسیاره‌كه‌ش بریتییه‌ لە "ئێمه‌ كه‌ سه‌رسامین به‌و به‌ها مرۆییانه‌ى ئەورووپا و خۆرئاوا، تا چه‌ند ڕاستگۆ ده‌بین له‌گه‌ڵ خۆماندا، له‌كاتێكدا ئه‌وان خۆیان ڕاستگۆ نین و باوه‌ڕیان پێى نییه؟!".

بێگومان له‌ ململانێى ورچێكى زه‌به‌لاحى ڕووسى و وڵاتێكى وه‌ك ئۆكرایندا، هیچ پاساوێك بۆ لایه‌نگیریى ڕایه‌كى كوردى نییه‌، به‌ڵام بۆ ئه‌وه‌ى به‌شێك بیت له‌ مرۆڤایه‌تى و به‌ كوردیش بیر بكه‌یته‌وه‌، ده‌رفه‌ت بۆ قسه‌كردن و سه‌رنج تۆماركردن، نابێت به‌ رووتدا به‌ قفڵ و زنجیر به‌داخراوى بهێڵدرێته‌وه‌.

لێره‌دا با دوو سه‌رنج تۆمار بكه‌م:

یه‌كه‌م: ده‌رگا داخستن به‌ ڕووى سه‌رڕه‌شه‌كاندا
بۆ زۆر دوور ناگه‌ڕێمه‌وه‌، بۆ داگیركاریى وڵاتانى خۆرئاوا و ئەورووپاش ناگه‌ڕێمه‌وه،‌ كه‌ چییان به‌ وڵاتانى خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست كردووه‌، ته‌نانه‌ت رەنگه‌ لایه‌نگرى هێندێك تێز نه‌بم كه‌ ڕه‌خنه‌ له‌م دیده‌ ڕۆشنگه‌رییه‌ ده‌گرن، به‌ڵام چه‌ند ساڵێكى زۆر نییه‌، كاتێك ڕه‌شه‌باى به‌هارى عه‌ره‌بى هێندێك له‌ وڵاتانى خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستى گرته‌وه‌، هه‌موومان بینیمان، كه‌ چۆن فه‌ره‌نساى قیبله‌ى شۆڕش و ئازادى، ده‌رگاكانى خۆى به‌ ڕووى وڵاتانى عه‌ره‌بى و باكوورى ئه‌فریقیادا داخست و چۆنیش سنووره‌كانى قایم كرد، بۆ ئه‌وه‌ى سه‌رڕه‌شه‌كان وه‌ك په‌ناهه‌نده‌ ڕووى تێ نه‌كه‌ن و چۆن ئەورووپاش كه‌ باوه‌ڕى به‌ سنوور و دیوار نه‌مابوو، دیواره‌كانى بڵند كرده‌وه‌.

بینیمان ئه‌و شۆڕشگێڕانه‌ى كە سه‌رسام بوون به‌ به‌هاكانى ڕۆشنگه‌ریى ئەورووپا، گره‌ویان له‌سه‌ر سه‌ر و سامانیان كرد، چۆن ته‌فره‌دران و بێ پشتیوان مانه‌وه‌؟

چۆن كێشه‌ى په‌نابه‌ران كرا به‌ كێشه‌یه‌كى جیهانى و چۆن وه‌رگرتنى كۆچبه‌ران له‌لایه‌ن ئەورووپاوه‌ فووى تێ كرا.

بۆ هه‌موو ئه‌وانه‌ى سه‌رسامى به‌هاكانى ئەورووپا بوون و گره‌وى مه‌رگ و ژیانیان كردبوو، به‌ هه‌زار شێواز نه‌یان ده‌توانى جێپێیه‌ك له‌ ئەورووپادا بدۆزنه‌وه‌! خه‌ونیان به‌ داڵده‌دانه‌وه‌ ده‌بینى و له‌نێو سه‌دان و هه‌زاراندا یه‌كێكیان شوێن پێیه‌كیان بۆ نوایى سه‌ریان له ‌ئەورووپادا نه‌ده‌دۆزییه‌وه‌.

ئه‌وه‌ دووره‌ و له‌و نزیكتر ئه‌وه‌ بوو، وه‌خت بوو چه‌ند هه‌زار كوردێكى ئاواره‌ بكرێنه‌ بابه‌تێكى سیاسى و هه‌رگیز ئەورووپا ده‌رگاى به‌ ڕوویاندا نه‌كرده‌وه‌.

دووه‌م: ده‌رگا كردنه‌وه‌ به‌ ڕووى چاوشینه‌كاندا
گومان ناكه‌م له‌وه‌ى یه‌كێك له‌ جوانترین هه‌ڵوێسته‌كانى ئەورووپا، هاوخه‌مى و به‌رەوپیره‌وه‌چوونى لێقه‌وماوانى ڕووداوى په‌لاماردان و هێرشكارى ڕووسیایه‌ بۆ سه‌ر ئۆكراینا. كاتێك دیمه‌نى هاوخه‌میى ئەورووپاییه‌كان ده‌بینم و فریادڕه‌سیان ده‌بینم بۆ ئه‌وانه‌ى ده‌رگیرى جەنگ و په‌لامارن، هیچم له‌ده‌ست نایه‌ جگه‌ له‌وه‌ى نێوچاوانى مرۆڤایه‌تى ماچ بكه‌م.

ناخۆشیى ئه‌م خه‌یاڵه‌ مرۆڤپه‌روه‌رانه‌یه‌ى من سه‌رمه‌ست ده‌كات ئه‌وه‌یه‌، بۆچى ئەورووپا په‌رۆشیى بۆ ئۆكراینا‌ كرستیانه‌ چاوشین و قژزەرده‌كان، سه‌د جار زیاتره‌ له‌ هاووڵاتییه‌ موسڵمانه‌ سه‌رڕه‌ش و چاوڕه‌شه‌كان؟

ده‌رگاكانى ئەورووپا بۆ ئۆكراینه‌كان كراوه‌یه،‌ له‌سه‌ر هه‌ق بن یان ناهه‌ق، بۆ خۆرهه‌ڵاتییه‌كان داخراوه،‌ ئه‌گه‌ر لایه‌نگرى ئه‌و به‌هایانه‌ش بن كه‌ ئەورووپاى له‌سه‌ر دامه‌زراوه.

ئه‌وه‌ى وا ده‌كات ڕووسیا به‌هێز بێت، ئه‌م بێدادییه‌یە كه‌ ئەورووپا و خۆرئاواى له‌پشته‌. ئه‌وه‌ى وا ده‌كات خۆرئاوا و ئەورووپا لاواز بن، خیانه‌ته‌ له‌وه‌ى گوایا باوه‌ڕى پێیه‌تى و داكۆكى لێ ده‌كات و هێندێك له‌وانه‌ش به‌هاكانى ڕۆشنگه‌رییه‌.

له‌ڕاستیدا له‌ به‌رامبه‌ر نه‌هامه‌تیى ئۆكرایندا، ئەورووپا سه‌لماندى زۆر مرۆییه‌، به‌ڵام له‌مه‌وبه‌ر له‌ به‌رامبه‌ر نه‌هامه‌تیى وڵاتانى خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا و له‌ به‌رامبه‌ر نه‌هامه‌تیى سه‌رڕه‌ش و چاوڕه‌شه‌كاندا، نوشوستییه‌كى نواندبوو كه‌ ئه‌م میهره‌بانییه‌ى وه‌ك بێئابڕووبوونێكى گه‌وره‌ ده‌ربكه‌وێت.

ناخۆشیى ئه‌م هه‌واڵه‌ ئه‌وه‌یه،‌ له ‌به‌رژه‌وه‌ندیى ورچى به‌ چه‌پۆكى وه‌ك ڕووسیا و دێوى وه‌ك چیندایه‌، له‌وه‌ش ناخۆشتر ئه‌وه‌یه‌، ئەورووپا به‌و هه‌موو دروشمه‌وه،‌ كه‌ مرۆییه،‌ له‌ نوشستىدایه‌.

نازانى چى بڵێیت جگه‌ له‌وه‌ى، قسه‌ له‌گه‌ڵ چاوشین و قژزه‌رده‌كاندا بكه‌یت و ده‌ردى دڵ له‌گه‌ڵ سه‌رڕه‌ش و چاوڕه‌شه‌كان باس بكه‌یت.

هه‌میشه‌ كاره‌سات بۆمان ده‌سه‌لمێنێت، ئێمه‌ وه‌ك مرۆڤ، كاره‌ساتمان چاره‌سه‌ر نه‌كردووه‌، بۆیه‌ ڕووبه‌ڕووى كاره‌ساتى گه‌وره‌تر ده‌بینه‌وه‌.