ئەی کورد هەوڵ بۆ چی دەدات؟
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
بەرهەم عەلی 02/03/2022

ئەی کورد هەوڵ بۆ چی دەدات؟

پێوەند بە شەڕی ئێستای نێوان رووسیا و ئۆكراینا، میدیاكاری ناوداری سعوودی، عەبدولعەزیز محەمەد نەهاری، لە كورتە توانجێكی سۆشیال میدیادا نووسیویەتی: ”رووسیا، هەوڵی گەڕانەوەی ئیمپراتۆرییەتی سۆڤێتی دەدات... توركیا هەوڵی گەڕانەوەی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی دەدات... ئێران هەوڵی گەڕانەوەی ئیمپراتۆرییەتی فارسی دەدات... عەرەبیش هەوڵی گەڕانەوەی سەردەمی جاهیلی دەدات“، ئەم كورتە توانجەم بۆ كۆمەڵێك لە هاوڕێ و هاوكار و هەڤاڵانم نارد و ئەوانیش هەریەكەیان بە توانجێك وەڵامیان دامەوە.

بۆ نموونە هاوكارێكی رۆژنامەنووسم، لە وەڵامدا نووسی: ”ئەو راگەیاندنكارە زۆر راست دەكات، بەڵام خۆزگە ئا ئەمەشی بۆ زیاد بكردایە: رووسیا و توركیا و ئێران، هەرسێكیان لە گەیشتن بەو ئامانجە شكست دەهێنن، بەڵام عەرەب گەیشتووە بەو ئامانجەی خۆی!“، لێ هاوڕێیەكی دیكەم لە ئەڵمانیاوە، بۆی نووسیم: ”ئەی كورد؟ كورد هەوڵ بۆ چی دەدات؟“، ئەمە ئەو پرسیارە گرنگە بوو كە هەوڵ دەدەم لێرەدا وەڵامی بدەمەوە.

بە قسەی مێژوونووسانی دونیا و خودی ئەم ناوچەیەش، كورد نەتەوەیەكی رەسەنی ئەو جوگرافیایەیە كە ئێستا پێی دەڵێین ”كوردستانی گەورە“، واتە كورد رەگوڕیشەی قووڵ و سەرەكیی لەم ناوچەیەدایە، لە چەندان نەخشەی كۆن لە كتێبە مێژووییەكان و لەنێو بەڵگەنامە دێرینەكانی مۆزەخانەكانی دونیاشدا، ئەم نەخشەیە بە شێوازی جیاواز هەیە و بە ناوی ناوچەی كوردنشینەوە تۆمار كراوە.

بە درێژایی مێژووی زیاتر لە پێنج هەزار ساڵەش، كتێبەكانی میژوو پێمان دەڵێن: كورد خاوەنی ئیمپراتۆرییەت و دەوڵەت و قەوارە و شانشین و میرنشین و كۆمار و دەسەڵاتی ناوچەیی جیاواز بووە لەسەر خاكی كوردستانی مەزن، گەلێ جار لە دەرەوەی ئەو نەخشەیەش بۆ سەدان ساڵ كورد دەسەڵاتدار و سەروەری ناوچەی زۆر فراوانتر بووە لەو نەخشەیە، كەواتە كورد لەم ناوچەیە (قەرەج یان جنۆكە!) نەبووە وەك هەندێك بانگەشەی بۆ دەكەن، بێگومان لەگەڵ رێزی زۆرم بۆ قەرەج مەبەستم سووكایەتی نییە بەوان.

خۆرییەكان (هورییەكان) كە كورد بوون، لە چیای ئاراراتەوە بە بەشێك لە قەفقازیا و تا هەموو باكووری كوردستان و رۆژئاوای كوردستان و زاخۆ و ئامێدییش، لە نزیكەی سێ هەزار ساڵ پێش زایینەوە، چەندان قەوارە و دەسەڵاتدارێتیی ناوچەییان هەبووە، كە دیارترینیان كاردۆخی و كوردوێنی و ئورارتیەكان سۆباریەكان و میتانیەكان بوون، گۆتیەكان و كاشیەكان و لۆلۆبیەكان و ئیلامیەكان، كە هەموویان كوردن، جیا لە باشووری كوردستان و رۆژهەڵاتی كوردستان، لە هەندێ قۆناغدا نزیكەی هەموو خاكی میسۆپۆتابیا و عێراقی ئێستایان لەبن دەستدا بووە، زۆر لە مێژوونووسانی كورد و عەرەبی عێراق، پێیان وایە سۆمەرییەكانیش كە مرۆڤایەتی قەرزاریانە، لە چیاكانی كوردستانەوە بەرەو باشووری عێراق چوون، واتە چیانشینن.

ئیمپراتۆرییەتی ماد، كە باوانی كوردن و ٧٠٠ ساڵێك پێش زایین دەوڵەتەكەیان دامەزراند، سنووریان لە قۆناغێكی مێژوودا لە دەریای رەشەوە هەموو باكووری كوردستان و ئێرانی ئێستا و باشووری كوردستان و تا كەنداویان بە دەستەوە بووە، قۆناغی دوای رووخانی دەوڵەتی ماد كە لە ٥٥٠ ساڵ پێش زایینەوە دەست پێدەكات، چەند قەوارەیەكی هەرێمیی پاشماوەی مادەكان لێرە و لەوێ هەبوون و هەمووی هەوڵدان بوو بۆ بوون و مانەوە.

ئەودەم مادەكانی باوانی كورد، لە قۆناغی جیاجیادا، شۆڕش و راپەڕینی جیاوازیان دژ بە هەردوو دەوڵەتی هەخامەنشی و ئەشكانیی فارسی هەڵگیرساند بۆ مانەوە، لە دروستبوونی دەوڵەتی ساسانیشدا، كە ئەردەشێری بابەكانی دامەزرێنەری لە دایەگەورەیەوە كورد بوو، كورد رۆڵی گەورەیان گێڕا و لە دەوڵەتداری و دەزگا ئایینییە زەردەشتیەكاندا هەبوون و مانەوە، تا رووخانی ساسانیەكان لە سەردەمی دەوڵەتی خەلافەی راشیدیدا.

بە درێژایی ماوەی حوكمڕانیی هەردوو دەوڵەتی خەلافەتی (راشیدی و ئومەوی)یش، كورد چەوسێنرانەوە، بەڵام لە نزیكەی ١٤ شۆڕش و راپەڕینی دژ بەو دوو دەوڵەتە، كورد یان خۆی هەڵگیرسێنەر بوو یان بە شێوازی جیاواز. بەشداری و هاوكاریی شۆڕش و راپەڕینەكانی كردووە، ئەویش هەر بۆ بوون و مانەوە.

لە رووخاندنی دەوڵەتی خەلافەتی ئومەوی و دامەزراندنی دەوڵەتی خەلافەتی عەباسییدا، چەندین سەركردەی سەربازیی كورد رۆڵی كارایان گێڕا، كە دیارترینیان ئەبوو موسلیمی خوراسانی بوو، دواتر هەر بە پیلانی خەلیفەی عەباسی تیرۆر كرا، ساڵانی كۆتایی دەوڵەتی عەباسییش، بەدەست سەركردە سەربازییە عەرەب و تورك و توركمانەكانی سەر بە سەلجووقیەكان كە دەسەڵاتدار و بڕیاربەدەستی نێو دەرباری خەلیفەی عەباسییش بوون، زۆربەی هەرە زۆری میری ئەمارەتە كوردیەكانی ئەودەم، بە شەڕ و كوشتار و فیتنەگێڕی لێ خران و ئەمارەتەكان كەوتنە دەست ئەو سەركردە غەیرە كوردانە.

هەر لەو سەردەمەدا، سەركردەی لێهاتووی كوردی موسڵمان، سەڵاحەدینی ئەیووبی بە پشتیوانیی باوك و مامی، سەری هەڵدا و لێوەشاوەیی سەربازییانەی خۆی، دەوڵەتی ئەیووبیی دامەزراند و سنووری نەخشەی دەوڵەتەكەی كە زۆربەی هەرە زۆریان لە ماڵباتی ئەیووبی بوون، وڵاتانی ئێستای (میسر، سووریا، فەلەستین، سعوودیە، یەمەن، بەشێكی باش لە عێراق و سێ بەشی باش لە هەرسێ كوردستانی رۆژئاوا و باشوور و باكووری) گرتەوە و لەو سەروبەندەشدا بەشێكی بەرچاو لە میرە كوردەكان، بە پشتیوانیی سەلاحەدینی ئەیووبی، دەسەڵاتداریی ئەمارەتەكانی خۆیان لە كوردستان كەوتەوە دەست.

بە هاتنی مەغۆل و رووخانی دەوڵەتی عەباسی و هێرشی مەغۆلەكان بۆ كوردستان گەرچی لە زۆر شوێنیدا شكێنران، بەڵام ئیدی دەوڵەتی ئەیووبی و پاشاكانی یەكە یەكە خۆریان ئاوا بوو، دیسان كورد دەستی بە هەوڵدان بۆ مانەوە كرد، قۆناغی دوای ئەوە سەرهەڵدانی هەردوو ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی و سەفەوی بوو، میرنشینەكانی كوردستان، لەپێناو بوون و مانەوەدا، ناچار كران دابەش بن بەسەر ئەو دوو دەوڵەتەدا، لێ دواجار بوونە سووتماكی ئەو شەڕە و یەكە یەكە بە فاكتەری دەرەكی و ناوخۆیی، لەناو چوون.

مێژووی تازە و سەرهەڵدانی بیر و بزاڤی نەتەوەیی كوردییش، تژیە لە شۆڕش و راپەڕین و یاخیبوون و دروستكردنی قەوارەی سیاسی و لەناوچوونی، لەوساوە تا ئێستا كە كورد تەنیا لەم پارچەیەی باشووری كوردستاندا، هەرێمێكی دەستووریی یاسایی دانپێدانراوی هەیە، كورد هەر هەوڵ دەدات هەبێ و بمێنێت.

ئێستا دەگەڕێمەوە، سەر پرسیارەكەی سەرەتا: ئەی كورد لەم سەردەمەدا هەوڵی چی دەدات؟ ئایا خەونمان بە گەڕانەوەی سەردەمی ئیمپراتۆرریەتەكانمان بینیوە؟ ئایا هەوڵمان داوە، بۆ نموونە وەك سەردەمی ئیمپراتۆریای ماد، ئێمە سەروەر و سەردەستی گەلانی داگیركەرانی ئێستامان بین؟ ئایا هەوڵمان دا لەسەر داروپەردووی دەوڵەتی ئەیووبی شتێك بۆ خۆمان بنیات بنێین؟ ئایا ئەگەر ئێمەش ئەو هەوڵە و خەونەمان هەبوایە، كوفر بوو یان كوفرە؟

بێگومان بەراورد بەو مێژووە هەزاران ساڵەیە لە كومەڵكوژكردنی كورد و هەوڵی پاكتاوكردن و سڕینەوە و نەهێشتن، دەردەكەوێ كە كورد شارەزاترین و لێهاتووترین نەتەوەیە لە هونەری بەرگریكردن لە بوون و مانەوەی خۆی، بەڵام ئایا بۆ دنیای ئێستا، تەنیا مانەوە بەسە؟ ئایا ئێستا لە بەرامبەر ئەم هەوڵدان بۆ مانەوەیە، هەوڵەكان بۆ سڕینەوەی كورد، كۆتاییان پێ هاتووە؟ ئایا تا كەی ئێمە شەڕی بوون و مانەوە بكەین؟ ئایا كێ ئێمەی بەم دەردە گەیاند كە هەزاران ساڵ تەنیا لە هەوڵی مانەوەدا بین؟ خۆمان یان خەڵكی تر؟ یان هەردوو لامان؟

بە هەرحاڵ ئێستا ئەوەی دەیبینم، تابلۆكەی كوردستان ئاوهایە: رێ و رێباز و رەوت و بزاڤێك هەیە، بۆ بوون و مانەوە و بەردەوامی، خۆشبەختانە لەنێو ئەم رەوتەدا خەیاڵ و پلان و هەوڵ و هەنگاوی گرنگیش هەیە كە نەك تەنیا هەر بمێنینەوە، بەڵكوو خۆ نەچەمێنین و سەربەخۆ بین و شت بین و هاوتای گەلانی تر بین، بەڵام مەخابن هەر لەنێو كورد و كوردستاندا، رەوت و ئاراستەیەكی تر هەیە بەدڵی داگیركەرانە، هەمیشە هەوڵ دەدات ملكەچ بین، رادەست و بندەست بین، سەربەخۆ نەبین، هیچ بین، لە خوار هەموو گەلانی دونیاوە بین... هیوادارم هەموو ئەو كوردانەی سەر بە رەوتی دووەمن، یان بە خۆیاندا بچنەوە، یان توونی بابا بچن.

سوودم لە سەرچاوانە وەرگرتووە:
- شەرەفنامە - میر شەرەفخانی بەدلیسی - و. هەژار موكریانی
- كورد و كوردستان لە مێژوودا - زنجیرە وتارێكی پ.د.كەیوان ئازاد لە (باسنیوز)
- كۆمەڵگەی كوردی لە سەدەكانی ناوەڕاستدا - پ.د. زرار سدیق
- میژووی دێرینی كورد - ئاكۆ میرزادەیی
- مێژووی بنەچەی كورد - د.عەبدوڵا دارتاش