كورد لە سەرچاوە مێژووییە ئیسلامییەكاندا
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
كه‌یوان ئازاد 27/01/2022

كورد لە سەرچاوە مێژووییە ئیسلامییەكاندا

47

پ- تۆماری مێژوونووسە ناموسڵمانەكان لەسەر كورد

سەرباری مێژوونووسە عەرەبە موسڵمانەكان و ئەو پێكهاتانەی تر لە (فارس، تورك، كورد، بەربەر، ئەوانی تر)، كە موسڵمان بوون، پۆلێكی تر لە مێژوونووسانی ناموسڵمان كاریان لەسەر مێژووی سەدەكانی ناوەڕاست كردووە و لەو بوارەشدا (كورد)یان وەك پێكهاتەیەكی كۆمەڵگای ئەو سەردەمە لە یاد نەكردووە.

لەنێو ئەوانیش (جوو، زەردەشتی، مەسیحی) و تەنانەت باوەڕداری تریش هەبوون، بەڵام هیچیان وەك مێژوونووسە مەسیحی یان سریانییەكان كەلێنێكیان لە مێژووی كورد و خاكەكەی پڕ نەكردووەتەوە. هۆیەكەش ئەوە بووە، كە ئەوان زیاتر بە بایەخیان بە مێژووی ئایینەكەیان و پەیڕەوەكانیان و كڵێسا و دێرەكانیان داوە، كە ئەوەش كەلێنێكی باشی لە مێژووی خاكی كوردستان پڕ كردووەتەوە.

بەتایبەت مێژووی پەیڕەوانی مەسیحی و قەشە و پیاوە گەورەكانیان و كلێسا و دێرەكانیان. لەم بوارەشدا (یەعقووب رەهاوی/89ك-708ز) دەبێتە سەرقافڵەی ئەم بوارە، كاتێك لە كتێبی (تواریخ السریانیە من القرن (7-9ه/13-15ز) ئاماژەی بە مێژووی (دوو) سەدەی كۆتایی سەدەكانی ناوەڕاست داوە، كە تایبەت بووە بە مێژووی سریانییەكان.

(ئەلشابستی/388ك- 998ز)ش لەو بەرهەمەی بۆ دێرەكانی ئایینی مەسیحی بە ناوی (الدیارات) تەرخانى كردووە، لە (دوو) ئاماژەدا باسی كوردی كردووە، بەوەی لە ساڵی (564ك/ 1169ز) كورد دەستی گرتووە بەسەر (دێر نەهیا) و دواتریش دەستی بەسەر (دێر گمویە) گرتووە. هەردوو ڕووداوەكەش بۆ سەردەمی (سەڵاحەددینی ئەیووبی) دەگەڕێنەوە، كە لای (ئەلشابستی) بە كورد باسی كراوە. ئەمەو جگە لە ئاماژەدان بە سەدان دێری مەسیحییەكان لە چەندین ناوچە و مەڵبەندی كوردنشین و قەشە و پیاوە دیارەكانی ئایینەكە.

(بنامین ئەلتولەیتڵى/569ك/ 1173ز)ش وەك گەشتیارێكی جووى وڵاتى ئەندەلووس (ئیسپانیای ئێستا)، لە گەشتنامەكەیدا بەناوی (گەشتى بنامین ئەلتولەیتڵى) كاتێك لەو گەشتەی لە وڵاتى ئەندەلووسەوە بۆ وڵاتى چین ئەنجامی داوە و بۆ ژیان و بارودۆخی جووەكان تەرخانی كردووە، ئاماژەی بەو مەڵبەند و ناوچە كوردنشینانە داوە، كە باوەڕداری جوو بوون.

بەتایبەت ئەو مەڵبەند و ناوچە كوردنشینانەی كەوتوونەتە سەر ڕێگای گەشتەكەی، وەك هەرێمەكانی (جزیرە و چیا)ى كوردنشین. ئەوەش دیارترین سەرچاوەی جوو بووە لەسەر دۆخی جووەكان و ژیان و گوزەرانیان لە سەدەی شەشەمی كۆچی، بەرامبەر بە سەدەی دوازدەیەمی زایینی و لەنێویاندا لە ناوچە كوردنشینەكان.

(میخائیل سریانی/596ك/ 1199ز) لە كتێبی (تاریخ مار میخائیل السریانی) چەندین تۆماری مێژوویی پەیڕەوانی مەسیحی و كڵێسا و دێری ناوچە و مەڵبەندە كوردنشینەكانی بۆ تۆمار كردووین.

(ئیبن ئەلعیبری/(685ك/ 1286ز)ش لە كتێبی (تاریخ الكنسي) مێژووی كڵێسای مەسیحیی تۆمار كردووە و تێیدا ئاماژەی بە زیاتر لە سەدان كڵێسا و تەنانەت دێری مەسیحیی ناوچەكانی كوردستان داوە، لەوانە كڵێسا و دێرەكانی (هەولێر، كەركووك، مووسڵ، جزیرە،..تاد). لە كتێبی (تأریخ مختصر الدول)یش جیاواز لە مێژوونووسە مەسیحییەكانی پێش خۆی، باسی ڕووداوەكانی سەدەكانی ناوەڕاستى كردووە و بەرهەمەكەی تایبەت نەكردووە بە پەیڕەوانی مەسیحی و كڵێسا و دێرەكانی. هەر بۆیە لە هەندێك شوێندا ڕووداوەكانى تایبەت بە كوردەكانى ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتانی خەلافەت و هەڵوێستی ئەو دەوڵەتانە بەرامبەر ناوچە كوردنشینەكانی تۆمار كردووە.

(ئادی شێر/1915ز)یش وەك مێژوونووسێكی دیاری مەسیحی، لەگەڵ ئەوەی لە كۆتایی قۆناغی مێژووی نوێدا ژیاوە، بەڵام لە چەندین بەرهەمیدا وەك (تاریخ كلد و اشور) و (سیرة اشهر الشهداء) مێژووی سەدان كڵێسا و دێر و قەشە و ئوسقوف و كەسایەتیی ئایینى مەسیحی لە كوردستان بۆ تۆمار كردووین، لەپاڵ تۆماری سەدان كڵێسا و دێرەكانی (هەولێر، كەركووك، داقووق، مووسڵ، ئاكرێ،...تاد) بە ئاستێك، كەلێنێكی باشی مێژووی پڕ كردووەتەوە.

لە كۆی ئەو تۆمارانە دەگەینە ئەوەی، كە ئەگەر ئەو پۆلە مێژوونووسە مەسیحی و سریانییە، تۆماری مێژووی ئایینەكەیان و كڵێسا و دێرەكانیان نەكردایە، زۆر ئەستەم بوو ژمارە و ناو و شوێن و مێژووی سەدان كڵێسا و دێر بگاتە سەردەمی ئیمڕۆمان. هەروەها زۆر ئەستەم بوو ژیانی سەدان گەورە پیاوی مەسیحی و ئوسقوف و قەشە و ڕەبەن و كەسایەتیی دیكەی مەسیحی و ڕەوتی مێژووییان بگاتە ئەمڕۆ. ئەوە لەكاتێكدایە، ژمارەیەكی بەرچاو لە پەیڕەوانی مەسیحیی كوردستان كورد بوون و لەگەڵ كوردە موسڵمان و كوردە جوو و كوردە زەردەشتی و پەیڕەوكارانی ئایینەكانی تر ژیاون و بە هەموویان مێژووی كوردستانیان پێكهێناوە.