چۆن ئابووریی توركیا گەیشتە ئەم دۆخە؟
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
کارزان گلی 06/12/2021

چۆن ئابووریی توركیا گەیشتە ئەم دۆخە؟

هاتنە سەر دەسەڵاتی پارتی داد و گەشەپێدان (ئاكەپە) لە 2002، ئومێدێكی زۆری بەخشییە دانیشتوانی توركیا، چونكە ئەو دروشمەی بەرزیان كردبووەوە، باشتركردنی رەوشی ئابووریی توركیا بوو، ئەوەبوو بە سەرۆكایەتیی رەجەب تەییب ئەردۆغان، توانیان ئابووریی توركیا بگەشێننەوە و قەرزە دەرەكییەكانیشیان نزیكەی بە تەواوی بدەنەوە.

ئاكەپە و ئەردۆغان، هەر بەوەوە نەوەستان، بەڵكوو خۆیان لە كورد نزیك كردەوە و گوتیان دەبێت لەسەر دەستی ئێمە، كێشەی كورد لە توركیا چارەسەر بكرێت، بۆیە لە رێگەی دەزگای هەواڵگری توركیا (میت)، دانیشتنی ئۆسلۆ، لەگەڵ پەكەكەدا بە نهێنی ئەنجام درا.

ئەگەرچی لایەنی سێیەمی ئەو دانیشتنە بەریتانیا بوو و گەیشتبوونە خاڵی كۆتایی و تەنیا مابوو ئاشتیی سەرتاسەری رابگەیەنن و ئیدی كۆتایی بە شەڕ بێت لە توركیا و پەكەكە وەكوو هێزێكی مەدەنی بێتەوە ناو پەرلەمانی توركیا، بەڵام بە هۆی ئەوەی هیچ لایەكیان متمانەیان بە یەكتری نەبوو، وێڕای بوونی هەژموونی دەرەكی بەسەر پەكەكەشەوە، بۆیە پڕۆسەكە بێ ئەنجام كۆتایی هات.

ئاكەپە و ئەردۆغان، بەوەوە نەوەستان و ئەمجارەیان پڕۆسەی ئاشتییان هێنایە بەر باس، كە لە رێگەی چەند لیژنەیەكەوە لە هەوڵدا بوون تا كێشەی كورد لە توركیا چارەسەر بكرێت. هەر لە سەروبەندی ئەو پڕۆسەیەدا، دەرگای ئیمیڕاڵی كرایەوە و ئاكەپە و ئیمیڕاڵی پشتگیریان لە پارتی دیموكراتی گەلان (هەدەپە) كرد، كە ئەمجارەیان وەكوو پارت بەشداریی هەڵبژاردن بكات.

بە هۆی ئەوەی پڕۆسەی چارەسەری هەنگاوی باشی نابوو، بۆیە ئەوكات ئەردۆغان پێی باش بوو هەدەپە وەكوو باڵێكی مەدەنیی كورد لە پەرلەماندا بوونی هەبێت، ئەمەش بۆ پڕۆسەی دیموكراتیی توركیا گرنگ بوو، بەتایبەت لە لای یەكێتیی ئەورووپا و ئەمریكا.

پرۆسەی ئاشتی گەیشتە خاڵی ئیمزاكردنی رێككەوتنەكە، كە بە رێككەوتنی (دۆڵمەباخچە) ناو دەبرێت، بەڵام بە هۆی ئەوەی، لەو سەردەمەدا ئەردۆغان لە پۆستی سەرۆك وەزیرانی توركیا نەمابوو و ئەحمەد داودئۆغڵو، سەرۆك وەزیرانی توركیا بوو، بۆیە داودئۆغڵوش بەبێ گەڕانەوە بۆ ئەردۆغان، لەسەر چەند خاڵێك رێك كەوتبوون، بۆیە ئەمە ئەردۆغانی تووڕە كرد و بە گرنگییەوە لەو بابەتەی نەڕوانی.

لەلایەكی ترەوە، پەكەكە لە سەروبەندی پڕۆسەی چارەسەریدا، خەندەقی لە هەموو شارەكانی باكووری كوردستان لێ دا و نییەتی بەرپاكردنی شەڕی هەبوو، ئەمەش ئەردۆغانی تووڕە كرد و گوتی ئێمە چۆن رێككەوتن لەگەڵ ئێوەدا ئیمزا دەكەین، لە كاتێكدا ئێوە بە نهێنی خەندەقتان لێ داوە و خۆتان بۆ شەڕ ئامادە كردووە؟

یەكێك لە رۆژنامەنووسەكان بە ئەردۆغانی گوت: ”ئێوە وەكوو دەوڵەت چۆن ئەو هەموو خەندەقەتان نەبینی، كە لە لایەن پەكەكەوە لە باكوور هەڵكەندرابوو؟“ ئەردۆغانیش لە وەڵامدا گوتی: ”ئەگەر كوڕێك عاشقی كچێك بێت، عەیب و عارەكانی نابینێت، بۆیە ئێمەش عاشقی پرسی چارەسەری بووین و خەندەقەكانمان نەبینی“.

دوای نەمانی پرسی چارەسەری، ئیدی ئەردۆغان لە نەژادپەرستەكان نزیك بووەوە و توانی پارتی بزووتنەوەی ناسیۆنالیستی (مەهەپە) رازی بكات ببێتە هاوپەیمانی.

مەهەپە كە بە دوژمنی كورد ناسراوە، یەكێك لە مەرجەكانی ئەوە بوو، بە هیچ شێوەیەك شتێك نەمێنێت بە ناوی پرسی چارەسەری، هەروەها نابێت باس لە بوونی كێشەی كورد بكرێت لە توركیا و دەبێت بڵێن شتێك نییە بە ناوی كێشەی كورد.

ئەردۆغان، بۆ ئەوەی سیستەمی سیاسیی توركیا بكاتە كۆماری، بۆ ئەمەش پێویستی بە مەهەپە بوو، بۆیە كەوتە ژێر فەرمانەكانی مەهەپە و ئیدی بە توندی دژی كورد قسەی كرد و گوتی لە توركیا شتێك نییە بە ناوی كێشەی كورد.

ئەمە وای كرد، كوردە موحافیزكارەكانی توركیا، كە پێشتر دەنگیان بە ئاكەپە و ئەردۆغان داوە، نیگەران بن و لێی دوور كەوتنەوە. بەوەشەوە نەوەستان، لە هەڵبژاردنی شارەوانییەكانی توركیا لە 2019، لە ئەنكەرا و مێرسین و ئیستانبۆڵ، دەنگیان بە كاندیدی ئۆپۆزسیۆن دا و توانیان گورزی گەورە لە ئاكەپە بدەن.

ئاكەپە و ئەردۆغان، لەبری ئەوەی بە خۆیاندا بچنەوە و خۆیان لە كورد نزیك بكەنەوە، بەپێچەوانەوە زیاتر دژایەتیی پرسی چارەسەریان كرد، فشارێكی زۆریان خستە سەر هەدەپە و دەیان ئەندام و ئەندام پەرلەمانیان دەستگیر كرد. بەوەشەوە نەوەستان، 80%ی سەرۆك شارەوانییەكانی هەدەپەیان قەیووم كرد و لە شوێنی ئەوان فەرمانبەری دەوڵەتیان دامەزراند، ئەمەش یەكێتیی ئەورووپای تووڕە كرد.

كەواتە نائارامی رووی لە توركیا كرد، چونكە لە لایەك فشاری سەر هەدەپە زیادی كرد و توركیا كەوتە بەر رەخنەی ئەورووپا، لە لایەكی تریشەوە، ئەردۆغان هیچ حیسابێكی بۆ ناتۆ و خودی ئەمریكا نەدەكرد و دەیگوت، توركیا لەوە گەورەترە بكەوێتە ژێر ركێفی ئێوەوە.

توركیا خۆی لە رووسیا نزیك كردەوە، كار گەیشتە ئەوەی، بەبێ گەڕانەوە بۆ ناتۆ، سیستەمی بەرگریی S400 لە رووسیا بكڕێت، ئەمەش ئەمریكای تووڕە كرد و سزای بەسەر توركیادا سەپاند. جگە لەوەش زۆربەی وەبەرهێنەر و سەرمایەدارە بیانییەكان، توركیایان بەجێ هێشت و گوتیان لە شوێنێكدا پارە خەرج ناكەین كە ئارامیی تێدا نەبێت.

دەبێ باس لەوەش بكرێت، لە دوای هەوڵی كودەتای 15ی تەمووز لە توركیا، دەیان سەرمایەداری سەر بەو، توركیایان بەجێ هێشت و پارەكەشیان بردە بانكە ئەورووپییەكان.

توركیا بۆ ئەوەی بتوانێت لەسەر پێی خۆی بوەستێت، قەرزێكی زۆری دەرەكی كرد، كە قەرزەكانی بانكە حكوومییەكان 130 ملیار دۆلار و بانكە ئەهلییەكانیش 200 ملیار دۆلارە.
بە هۆی ئەوەی توركیا نەیتوانی قەرزەكان لە كاتی خۆیدا بداتەوە، بۆیە رێژەی سوودی قەرزەكان زیادی كردووە و ئەمەش كاریگەریی لەسەر داڕمانی لیرەی توركی دروست كرد.

لەلایەكی تریشەوە، بە هۆی ئەوەی لە توركیا قسەی یەكەم و كۆتایی خودی ئەردۆغان دەیكات، چونكە سەركۆمارە و هەموو دەسەڵاتەكانی لای خۆی كۆ كردووەتەوە، بۆیە لە ماوەی ساڵێكدا دوو جار سەرۆكی بانكی ناوەندیی گۆڕی، ئەمەش دەستوەردانی ئاشكرای ئەردۆغان بوو بۆ بانكی ناوەندی، لە كاتێكدا دەبێت بانكی ناوەندی سەربەخۆ بێت.

ئەردۆغان فشاری توندی كردە سەر بانكی ناوەندی كە رێژەی سوود كەم بكاتەوە، بۆیە لیرەی توركی داڕووخا و ئابووریی توركیا بەرەو هەرەسبوون دەچێت.

هەموو ئەو هۆكارانەی لەسەرەوە باس كران، وای كرد ئابووریی توركیا بگاتە ئەوپەڕی خراپی، بۆیە ئەو ئەردۆغانەی بە فڕیاددەرسی توركیا ناوی دەكردبوو لەڕووی ئابوورییەوە، ئێستا كەوتووەتە ناو گێژاوێكی قووڵ و نازانێت چۆن لێی بچێتە دەرەوە.

فشاری ئۆپۆزسیۆنی توركیاش بۆ هەڵبژاردنی پێشوەختە، ئەوەندەی تر ئەردۆغانی نیگەران كردووە، چونكە ئیدی زەحمەتە دۆخی ئابووریی توركیا بەرگەی ئەو داڕمانی دراوە بگرێت.