پێشانگای كتێب و كارێكتەری كوردی
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
جەبار جەمال غەریب 06/12/2021

پێشانگای كتێب و كارێكتەری كوردی

- ئایا كورد كتێب دەناسێ؟
كتێب دوو ئەركی گرنگی خستووەتە سەر شانی خۆی:
- یەكەم تۆماركردنی فیكر و چالاكیی زەینی و گواستنەوەی لە كەسێكەوە بۆ كەسێكی دیكە.
- پاراستنی سامانی فكری و كولتووری مرۆڤایەتی بەدرێژایی مێژوو.
بەكورتی، چۆن باڵەخانە و خانوو بە خشت و كەرەستەی بیناسازی بنیات دەنرێ، كەسایەتیی مرۆڤیش بەهۆی كتێبەوە بنیات دەنرێ.

ئەگەر ئەو دوو نموونەیە بەراورد بكەین:
- سەردەمانێك خشت و بەردیش لە دروستكردنی شوێنی حەوانەوە بەكار نەهاتوون، مرۆڤ بە ئەشكەوت و كون و كەلەبەرەكانی نێو شاخ و دۆڵەكان ڕازی بووە.
- بە هەمان شێوە، سەردەمانێكی دوور و درێژیش كتێب نەبووە و مرۆڤ پشتی بە یادەوەری و ئەزموون بەستووە، هەروەك چۆن لە ئەشكەوت ژیاوە، بە هەمان شێوە یادەوەرییەكی ئەشكەوتی یارمەتیی داوە.

سەدەی كتێب

سەدەی ڕابردوو، واتا سەدەی بیست، بەڕاستی سەدەی كتێب بوو، لاپەڕە و نووسین هەموو ئومێدێكی ئەو ساڵانە بوو. لەو سەدەیەدا، بۆ ئەورووپا و ڕۆژئاوا زووتریش، كتێب توانیی لە بنیاتنانی ئینسانێكی پتەو و خاوەن ئیرادە و زانیارییەكی فراوان، ڕۆڵی سەرەكی بگێڕێ.
- شێوەی كتێب و كتێبخانە و كارێكتەری كتێبناس باڵیان بەسەر تەواوی سەدەكەدا گرتبوو. خوێنەر و نووسەران پێشەنگی كۆمەڵگە بوون و ژیان و سیاسەت و فەرهەنگیان ئاڕاستە دەكرد.

- كتێب زۆری بەخشی و توانیی ئینسان لە ئەشكەوت و ناو قوڕەوە بگوازێتەوە بۆ سەر هەسارەكان. لە هەموو كایەیەكدا كتێب ڕۆڵی خۆی گێڕا و ئازارەكانی جەستە و ژیانی بەتەواوی كەم كردەوە و هەموو پێویستییەكانی ئینسانی بەئاسانی فەراهەم كرد. ئەوەی بۆ پاشایەكی سەدەكانی ناوەڕاست دەست نەدەكەوت، بۆ كەسانی ئاسایی سەدەی بیست لەبەردەستدا بوو.

گرنگیی كتێب و كورد

دیارترین پرسیاری سەرەتای ئەم سەدەیە دەربارەی كتێب ئەوەیە:
- ئایا سەردەمی كتێب بەسەر نەچووە، مەبەست كتێبی كاغەزییە؟
ئەو پرسیارە بۆ هەموو كەس و نەتەوەیەك ڕەوا بێ، بۆ كورد زۆر ناڕەوایە، لەبەر یەك هۆی زۆر سادە، ئەویش ئەوەیە، هێشتا سەدەی كورد بۆ كتێب دەستی پێنەكردووە. واتا سەدەی ڕابردوو، كە بە سەدەی كتێب ناودێرمان كرد، ماڵی كورد و ئینسانی كورد بە كتێب ئاشنا نەبوو. شارەكانی تەنیا كتێبخانەیەكی گشتییان تێدابوو، هەرگیزیش ڕووی نەدا لە یەكێك لە گوندەكان كتێبخانە بكرێتەوە.
بەكورتی، كتێب هەرگیز لە گەشەكردنی عەقڵ و كەسایەتیی ئینسانی كورددا بەشدار نەبووە، مەبەستم وەك چالاكییەكی تاكەكەسی، دەنا هەموو ئینسانییەت بە شێوەیەك لە شێوەكان لە داهێنانەكانی كتێب سوومەند بوون.

كورد و پێشانگا و خوێندنەوە

لە هەموو ئەو پێشانگایانەی لەو چەند ساڵەی رابردوودا كراونەتەوە، پرسیارێك دووبارە بووەتەوە، بۆچی فڵان جۆری كتێب، یان كتێبی ئایینی پڕ فرۆشتنیینە؟
دەكرێ بپرسین:
- ئایا خوێنەری كورد خاوەنی خۆیەتی، تا خاوەنی كتێبی هەڵبژێردراوی بێ؟
- ئایا خوێنەری كورد بووەتە خاوەنی ئەو كیلۆگرامەی ژیانی ئاڕاستە دەكات، مەبەستم مێشكیەتی؟ وەڵامی ئەو پرسیارانە چەند ئاسانن، لێكدانەوەیان ئەوەندە گرانە.
چونكە كتێب و جۆرەكەی، هەڵبژاردەی خودی كارێكتەری كوردی نین، بەڵكوو هەڵبژاردەی بیروباوەڕ و فكرەكەی بووە، ئەوە چۆن؟

- مێژووی خوێندنەوە، یان كاروانی خوێندنەوە لە كوردستان بەتەواوی پەیوەستە بە مێژووی سیاسییەوە، چ سیاسەتێك باڵادەست بووبێ، خوێنەر ڕووی لەو جۆرە كتێبانە كردووە. هەر جۆرێكیش لە كتێب، نەك كەسایەتییەكی سەربەخۆی بۆ دروست نەكردووە، بەڵكوو زیاتر لە بیروباوەڕەكەیدا نقوومی كردووە، واتا زیاتر لەدەرەوەی خۆی دابڕاوە. سەردەمانێك كتێبەكان هەموویان چەپ و ماركسی بوون، بە جیاوازیی هەندێ هۆی جەوهەرییەوە. سەردەمانێك نەتەوەیی و ئێستاش ئیسلامیین. بێ گومان ناونانی منداڵیش هەر ڕەنگدانەوەی سیاسەت و حزب و هەمان چیرۆكی كتێبە، كە خۆت دەتوانی زیاتر بیر لەو بابەتە بكەیەوە.

واتا ئەوەی كتێب دەكڕێ خودی كەسەكە نییە و بۆ گەشەپێدانی كەسایەتیی خۆی كتێب ناكڕێت، بەڵكوو تێركردنی ئارەزووە حزبییەكانیەتی. ئەو كتێبانە دەچنە خانەی بەهێزكردنی حزبایەتی، نەك هەڵچنینی دیواری كەسایەتییەكەی. هەرگیز بەشدار نین لە بەهێزكردنی ئیرادەی، بەڵكوو چەكێكن تا زیاتر دەوربەرەكەی ڕاو نێ و ببێتە پاسەوانی گرووپەكەی.

ئەوەش پیشانی دەدات، كە كەسایەتیی كورد ئەوەندە گەشەی نەكردووە سەربەخۆ بێت و هەوڵی دروستكردنی كارێكتەری خۆی بدات، بۆ ئەوەی ئەو كەسایەتییە بەرامبەر ڕووداوەكانی ڕۆژگار هەڵوێستی خۆی هەبێت، ڕووداوەكان ئاراستە بكات، نەك ڕووداوەكان ئاڕاستەی بكەن.

- بۆیە بۆ كڕینی جۆرێك لە كتێب، گەلەكۆمەكی دەكرێت، هێرش دەبرێت، كە ئەوە هەرگیز لەگەڵ تاكخوازیی كتێبدا ناگونجێ. واتا كارێكتەرێكی كوردی، خوێنەرێكی كوردی لەدەرەوەی بیروباوەڕ و عەقیدەكەی نەیتوانیوە (هەبێت). واتا كارێكتەری كوردی خۆی نەخەمڵاندووە، بەڵكوو لە ڕێگای خوێندنەوەوە، هەمیشە پەیوەستبوونی بە بیروباوەڕەكەیەوە دووپات كردووەتەوە.

دروست ئەو جۆرە لە خوێندنەوە دژی ئەركی كتێبن، ئەو جۆرە لە خوێنەر دژی بیركردنەوە و داهێنانە، دژی خۆپەروەردەكردن و كردنەوەی دەرگای تازەن بەسەر تاكەوە. ئەگەر یەكێك لە دیارترین ئەركەكانی كتێب، قبووڵكردنی ڕای جیاواز و بیروڕای جیاواز بێت، ئەركی ئەو گرووپانەی هەڵمەت و هێرش بۆ كڕینی كتێب دەبەن، تەواو دژی ئەو پەیامەی كتێبن، قبووڵنەكردنی بەرامبەر، ڕووتكردنەوەی لە هەموو هێزێك، فێربوونی بێئرادەكردنیان و نابووتكردنیان.

- ئەوەی جێی دڵخۆشییە، ئەگەر ئەركی كتێب بۆ ماوەیەك بگۆڕدرێت، پەیامە ڕاستەقینەكەی لێ بستێنرێتەوە، ئەوە كاتییە و كتێب ئەو توانایەی هەیە لە هەموو سەردەمێكدا شكۆی خۆی بپارێزێ و پاسەوانی لە جوانیی خۆی بكات.