بۆچی سیاسه‌ت له‌ناو پڕۆسه‌ی سیاسیی ده‌وڵه‌تدا بێمانا بووه؟
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
نەزاکەت حوسێن 04/12/2021

بۆچی سیاسه‌ت له‌ناو پڕۆسه‌ی سیاسیی ده‌وڵه‌تدا بێمانا بووه؟

پێش هه‌موو شتێك سیاسه‌ت هزره، هزریش ده‌بێ پراكتیزه‌ بكرێت له‌ ئۆرگانێك یان كه‌سایه‌تییه‌كدا تاكوو به‌ كردارەكی لای خه‌ڵك ببینرێت و له‌و هزره‌ تێبگه‌ن، له‌ هه‌مان كاتدا ئه‌و هزره‌ش خزمه‌ت بكات.

سیاسه‌ت پرۆسه‌یه‌كه‌ پێكدێت له‌ كۆمه‌ڵێك كردار، پرس، دیارده‌ی ناجێگیر پێكهاتووه‌، چونكه‌ ده‌گۆڕێت، جگه‌ له‌ كۆمه‌ڵێك بنه‌ما و مه‌بادیئه‌ بنەڕەتیەكان نه‌بێت كه‌ وه‌ك چوارچێوه‌یه‌ك كرداره‌ سیاسییه‌كه‌ی تیادا جووڵه‌ ده‌كات. به‌ شێوه‌یه‌كی تر سیاسه‌ت به‌ مانا پراكتیزه‌كه‌ی بریتییه‌ له‌ هونه‌ری ده‌ستێوه‌ردانی ده‌سه‌ڵات و به‌ڕێوه‌بردنی وڵات، وه‌ك كه‌ریم په‌روێزی ده‌ڵێت: "سیاسه‌ت له‌ واته‌یه‌كی فیكریدا، هه‌وڵێكی هزری - پراكتیكییه‌ بۆ ئیداره‌كردنی ده‌سه‌ڵات و ده‌ستێوه‌ردان له‌ كاری ده‌سه‌ڵاتدا. به‌م شێوه‌یه‌، ده‌سه‌ڵات ئه‌و هێزه‌ چڕكراوه‌ و مل بۆ ڕاكێشراوه‌یه‌ كه‌ كۆمه‌ڵگایه‌ك ڕێك ده‌خا و خۆی به‌رهه‌م ده‌هێنێته‌وه‌."

هزر كه‌ له‌ ئه‌ندێشه‌وه‌ ده‌رده‌چێت و به‌ره‌و پراكتیزه‌كردن و رووبه‌ڕووكردنه‌وه‌ بۆ مرۆڤه‌كان ده‌ڕوات، به‌ دوو ئاڕاسته‌ كار ده‌كات یان به‌ ئاڕاسته‌ی ئه‌رێنییه‌، كه‌ حزب تیایدا ئامرازه‌ و مرۆڤ ئامانجه كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ به‌شدار ده‌بێت له‌ پرۆسه‌ی بڕیاردان، هەروەها به‌شێك ده‌بێت له‌ پراكتیزه‌كردنی پرۆسه‌ سیاسییه‌كه‌ و به‌ زانیاری و به‌رچاوڕوونی.

لێره‌دا تاك و كۆمه‌ڵگه‌ به‌هۆی ئه‌م سیاسه‌ته‌وه‌ ئه‌كتیڤ ده‌بێت و مرۆڤ خاوه‌نی سه‌ربه‌خۆیی مه‌عریفی و رۆشنبیریی خۆیه‌تی. ئاڕاسته‌كه‌ی تر نه‌رێنییه كه‌ له‌مه‌یاندا مرۆڤ ئامرازه‌ و حزب ئامانجه‌، ئه‌وكات مرۆڤه‌كان به‌شێك نابن له‌ پرۆسه‌ی سیاسییه‌كه‌ و سه‌ربه‌خۆیی رۆشنبیری و مه‌عریفیان نییه‌ به‌شدارییان نییه‌ و كوێرانه‌ و نابه‌رچاوڕونیانه‌ ده‌ژین و كۆمه‌ڵگه‌ ده‌چێته‌ ژێر هه‌ژموونی ده‌سه‌ڵات و حزب و سیاسییه‌كان. لێره‌دا هیج پرۆسه‌یه‌كی به‌شداریی هاووڵاتی له‌ سیاسه‌تدا نابینرێت یاخود له‌ ئاست پێویستدا نابێت، مرۆڤ بێ به‌ها ده‌مێنیته‌وه‌ سیاسه‌ت چڕ ده‌بێته‌وه‌ له‌ كۆمه‌ڵێكدا.

دووباره‌ ئه‌گه‌ر بچینه‌وه‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی مادام سیاسه‌ت به ‌واتا فیكریه‌كه‌ی هزره‌، هزریش ده‌بێ له‌ ئۆرگانێك یان له‌ كه‌سایه‌تییه‌كدا به‌رجه‌سته‌ ببێت، ئه‌و ئۆرگانه‌ یان حزبه‌، یان ده‌سه‌ڵاته‌، یان ململانێیه‌ یان هه‌ر كرده‌یه‌كه‌ كه‌ پراكتیزه‌ی ئه‌و هزره‌ بكات. له‌ پراكتیزه‌كردنیشدا ئه‌گه‌ر ئه‌و ئۆرگانه‌ توانای زیندووكردنه‌وه‌ و نوێگه‌ریی هه‌بوو، سیاسه‌تی وه‌ك هزره‌كه‌ی ئاراسته‌ی مرۆڤ كرد، ئه‌وه‌ سیاسه‌ت ونبوونی له‌و ئۆرگانه‌دا ئیتر حزبه‌ یان هه‌ر ئۆرگانێكی تر یان سه‌ركرده‌یه‌ك یان پرۆسه‌یه‌ك ئه‌وه‌ ده‌بێته‌ مومكین و واقیع، ده‌بێته‌ داینه‌مۆیه‌ك به‌رده‌وام زیندوویه‌تی ده‌دات به‌ هزره‌كه.

ئه‌وكات حزبیش به‌ رۆڵه‌ سه‌ره‌كیه‌كه‌ی خۆی هه‌ڵده‌ستێت كه‌ بریتییه‌ له‌ كۆكردنه‌وه‌ و داڕشتنی پێداویستییه‌كانی ئه‌ندامان و لایه‌نگرانی، ئه‌نجامدانی چالاكیی كۆمه‌ڵایه‌تی كه‌ ببێته‌ هۆی راكێشانی جه‌ماوه‌ر و به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی بۆ سیستمه‌ سیاسی و هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ و پێكهێنانی به‌هایه‌كی سیاسیی گشتی، پێوانه‌كردنی داخوازییه‌كان و چاوه‌ڕوانییه‌ دژبه‌یه‌كه‌كان و ئاراسته‌كردنیان بۆ سیاسه‌تێكی گشتی، ئاراسته‌كردن و چالاككردنی هاووڵاتیان بۆ هاوبه‌شیكردن له‌ بڕیاری سیاسی و ئاراسته‌كردنی راكانیان به‌ره‌و هه‌ڵبژارده‌یه‌كی سیاسیی واقعی.

ئاخر پرۆسه‌ی ده‌نگدان ته‌نیا ده‌نگدان نییه،‌ به‌ڵكوو ئازادیی راده‌ربڕینه‌ و كۆبوونه‌وه‌ی خه‌ڵك له‌سه‌ر پرۆسه‌یه‌ك و پێكهێنانی رێكخراوه‌ و پێدانی توانا بۆ به‌شداریكردن له‌ كاروباری گشتی، چونكه‌ هه‌ڵبژاردن بڕیار ده‌دات كێ كاروباری وڵات ده‌گرێته‌ ده‌ست، هه‌لێكه‌ بۆ خۆهه‌ڵبژاردن و بانگه‌شه‌ و هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردن، یان هه‌ڵده‌بژێرێت یان پۆستێكی به‌ڕێوه‌بردن وه‌رده‌گرێت، له‌ هه‌مان كاتدا دۆزینه‌وه‌ی رێچكه‌ بۆ گواستنه‌وه‌ی رای گشتیی هاووڵاتیان بۆ حكوومه‌ت.

له ‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ به‌ جه‌مسه‌ركردن و ئاماده‌كردنی كاندید بۆ پۆسته نوێنه‌رایه‌تیه‌كان.. لێره‌دا حزب توانای رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی قه‌یرانه‌كانی ده‌بێت، توانای دۆزینه‌وه‌ی چاره‌سه‌ری بۆ كێشه‌كان ده‌بێت، توانای سوودوه‌رگرتنی له‌ توانای به‌گەڕخستنی توانا مرۆییه‌كانی ده‌بێت، دیموكراسیه‌ت ئاسانه‌ دروست ببێت، چونكه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای به‌شداری پێكردن ده‌بێت.
حزب له‌م بارودۆخه‌دا هه‌ڵقوڵاوی خواست و پێداویستیی كۆمه‌ڵگه‌ ده‌بێت، رۆژانه‌ به‌ به‌شداری پێكردنی خه‌ڵك ئاگاداری ژیانیان ده‌بێت و بڕیاره‌كانی له‌سه‌ربنه‌مای پێداویستی و خواستی ئه‌وان ده‌بێت.

ئه‌گه‌ر له‌ وه‌زیفه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی حزب بڕوانین ئه‌مه‌یه‌ ئیشه‌كه‌ی، كه‌ دابه‌شبوونه‌ سروشتیه‌كه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ ده‌گۆڕێت بۆ دابه‌شبوونێكی رێكخراو، به‌مه‌ش كۆمه‌ڵێك ئه‌ركی سیاسی ده‌گێڕێت له‌وانه‌:

١- چالاككردنی ژیانی سیاسی، له‌ رێگه‌ی كێبڕكێ سیاسییه‌كه‌وه‌ و خستنه‌ڕووی پرۆگرام و بیر و بۆچوونه‌كانی بۆ وەده‌ستخستنی رای گشتی، بۆ بردنه‌وه‌ له‌ هه‌ڵبژاردن و مانه‌وه‌ له‌ ده‌سه‌ڵات.
٢- دروست كردنی رای گشتی له‌ رێگه‌ی خستنه‌ڕووی چاره‌سه‌ری حزب بۆ گرفته‌كانی هاووڵاتیان و هۆشیاركردنه‌وه‌یان له‌ پرسه‌ سیاسییه‌كاندا، هاندانیان بۆ به‌شداری پێكردن له‌ كاروباری گشتی و رێ ڕۆشنكردنه‌وه‌ بۆیان و به‌ ئاراسته‌یه‌كی دیاریكراو بردنی راكانیان.

٣- دروستكردن و پێگه‌یاندنی سه‌ركرده‌ی سیاسی، كه‌ حزب هه‌ڵده‌ستێت به‌ راهێنان به‌ ئه‌ندامان و كادیرانی بۆ پیاده‌كردنی كاری سیاسی و پاڵاوتنیان بۆ په‌رله‌مان و پۆسته‌ ئیداری و گشتییه‌كان
٤- جێبه‌جێكردنی ئاسایش و ئارامیی سیاسی به‌ هۆی دیسپلینكردن و رێكخستنی ئاراسته‌ و ئاگادارییه‌كانی هاووڵاتیان بۆ كێشه‌كان و به‌شداری پێكردنیان له‌ چاره‌سه‌ر.

له‌مه‌شدا جۆری سیستمه‌ حزبیه‌كه‌ له‌ وڵاتدا رۆڵ ده‌بینێت له‌وه‌ی چۆن ئه‌م ئه‌ركانه‌ به‌جێ دێنێت، بۆ نموونه‌ به‌پێی ئه‌و دابه‌شكارییه‌ی زۆر له‌ سه‌رچاوه‌كان بۆ جۆری سیستمی حزبیان كردووه‌ بۆ سێ جۆریان داناوه،‌ له‌وانه‌:

١- سیستمی تاك حزبی، ئه‌مه‌ تاكه‌ حزبێك پیاده‌ی كاری سیاسی ده‌كات و مۆنۆپۆڵ ده‌كات و بواری كێبڕكێ نیه‌، ئه‌م مۆدێله‌ له‌ جیهانی سێدا بڵاو بووه‌وه،‌ به‌ڵام دوای رووخانی یه‌كێتیی سۆڤیه‌تی جاران، گۆڕانكاری تیایدا دروست بوو به‌ره‌و دیموكراسی و هه‌ندێك خۆگونجاندنیان كرد له‌و ده‌وڵه‌تانه‌دا.

٢- سیستمی دوانه‌یی حزبی، كه‌ دوو حزب كێبڕكێی بۆ ده‌سه‌ڵات ده‌كه‌ن، یه‌كێكیان چووه‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵات و بردیه‌وه‌ ئیتر ئه‌وی تریان ده‌بێته‌ ئۆپۆزسیۆن، ئه‌م مۆدێله‌ له‌ ساڵی ١٦٨٠ له‌ ئینگلته‌را په‌یڕه‌و كرا، كاتێك دوو كوتله‌ له‌ ئه‌نجوومه‌نی گشتی ده‌ركه‌وتن، یه‌كه‌میان پێی ده‌گوترا (الویك) Whig)))) كه‌ پێكهاتن له‌ بۆرجوازه‌كان و پیشه‌سازیه‌كان، ئه‌رستۆكراته‌كان كه‌ پێكده‌هاتن له‌ خاوه‌ن زه‌ویوزار و پیاوانی ئایینی به ‌ناوی (التوری، (Tory. كه‌ له‌ ساڵی ١٨٨٤ بوون به‌ حزبی سیاسی،'الویك' بوو به‌ حزبی 'الاحرار'، ”توری“یش بووبه‌ حزبی پارێزگاره‌كان.

له‌ ساڵی ١٩٠٠ حزبی كرێكارانیش دامه‌زرا، كه‌ له‌ ساڵی ١٩١٨ له‌ هه‌ڵبژاردن سه‌ر كه‌وت به‌سه‌ر حزبی 'الاحرار' بوو به ‌شوێنگره‌وه‌ی. هه‌تا ساڵی ١٩٤٥ له‌گه‌ڵ حزبی پارێزگاره‌كان به ‌ته‌ناوب ده‌سه‌ڵاتیان به‌ڕێوه‌ برد به‌ نۆره‌ هه‌تا ساڵی 1945 ده‌سه‌ڵاتیان به‌ڕێوه ‌ده‌برد له‌گه‌ڵ حزبی پارێزگاره‌كان. به‌ هه‌مان شێوه‌ له‌ ئه‌مریكا هه‌ردوو حزبی دیموكراته‌كان و جمهورییه‌كان كێبڕكێ ده‌كه‌ن و ده‌سه‌ڵاتی وڵات هه‌ر جاره‌ و یه‌كێكیان به‌ڕێوه‌ى ده‌به‌ن، حزبی بچووك هه‌یه‌ به‌ڵام كێبڕكێی ئه‌مانیان پێناكرێت.

٣- فره‌حزبی، ئەویش بوونی چه‌ند حزبێك له‌ وڵاتدا كه‌ كێبڕكێی چوونه‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵات ده‌كه‌ن، نموونه‌ی وه‌ك فه‌ره‌نسا و عێراق و لوبنان و میسر و توركیا.

كاریگه‌ریی سیستمی حزبی له‌سه‌ر سیستمی سیاسیی وڵات
سیستمی حزبی، كاریگه‌ری ده‌كاته‌ سه‌ر سیستمی سیاسی و یاسایی سیستمه‌ سیاسییه‌كه‌ی وڵات، سیستمی حزبی باو و پیاده‌كراو كاریگه‌ریی له‌سه‌ر سیستمه‌ سیاسییه‌كه‌ زۆرتره‌، وه‌ك له‌ كاریگه‌ریی ده‌ستوور له‌سه‌ر سیستمه‌ سیاسییه‌كه‌، بۆ نموونه‌ له‌ سیستمی دوو حزبیدا:

١- حزبی براوه‌ ده‌سه‌ڵات ده‌گرێته‌ ده‌ست و حزبی سه‌رنه‌كه‌وتوو ده‌بێته‌ ئۆپۆزسیۆنێكی رێكوپێك و ده‌سه‌ڵاتێكی سێبه‌ر له‌م كاته‌دا:

٢-حكوومه‌ت متمانه‌ی په‌رله‌مان به‌ده‌ست دێنێت، چونكه‌ زۆرینه‌ی كورسییه‌كان هی حزبی فه‌رمانڕه‌وا خۆیه‌تی و زاڵ ده‌بێت به‌سه‌ر ده‌سته‌ی سه‌رۆكایه‌تیی په‌رله‌مان و پێشنیاركردنی پرۆژه‌یاسا و داڕشتنی یاسا به‌ده‌ست خۆیه‌تی، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی زۆرینه‌ی كورسییه‌كانی سه‌ربه‌خۆیه‌تی، ئه‌مه‌ش وا ده‌كات كه‌ حكوومه‌ت ده‌ستكراوه‌تر بێت لەڕووی یاسا و بودجه‌ و دوور بێت له‌ سنوورداركردنی.

٣-هه‌ڵبژاردنی هاووڵاتی له‌ ئه‌ندامانی په‌رله‌مان هه‌ڵبژاردنێكی ناڕاسته‌وخۆیه‌ بۆ ئه‌و حزبه‌ و سه‌رۆكی حكوومه‌ت واته‌ متمانه‌یه‌كی ناڕاسته‌وخۆیه‌ بۆ هه‌ڵبژاردنی ئه‌و حزبه‌ و سه‌رۆكه‌كه‌شی.
له‌ سیستمی فره‌حزبی:

١- هیج كام له‌ حزبه‌كان توانای به‌ده‌ستهێنانی زۆرترین كورسییان نیه‌، تاكوو حكوومه‌ت دروست بكه‌ن له‌م كاته‌دا:
٢- حكوومه‌تێكی هاوپه‌یمانیی ته‌وافوقی دروست ده‌بێت، كه‌ حكوومه‌ت لاواز ده‌بێت، چونكه‌ سه‌رقاڵه‌ به‌ ته‌فاهوم و پێكه‌وه‌گونجان و ئیداره‌ی ئه‌م حزبانه‌ و چ له‌ناو حكوومه‌ت چ له‌ناو په‌رله‌مان.
٣-خه‌ڵك له‌م سیسته‌مه‌دا سه‌رۆكی حكوومه‌ت هه‌ڵنابژێرێت، به‌ڵكوو سه‌رۆكی حزب هه‌ڵده‌بژێرێت
له‌ سیستمی تاك حزبیش
١- ده‌سه‌ڵات لای تاكه‌ حزبی فه‌رمانڕه‌وا ده‌بێت و دیكتاتۆریه‌ت دروست ده‌بێت.

ئه‌وه‌ی گرنگه‌ كه‌ وا ده‌كات سیاسه‌ت له‌ پێكهاته‌ حزبیه‌كه‌دا بوونی هه‌بێت، سیستمی به‌شداری پێكردنه،‌ چونكه‌ به‌ به‌شداری پێكردن كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی دیموكراسی فه‌راهه‌م دێت، ژنان، گه‌نجان، رێكخراوه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی سه‌ندیكاكان به‌شدار ده‌بن به‌ پرۆژه‌كانیان به‌ ڕا و بۆچوونیان و پێشنیاریان. به‌تایبه‌تی ژنان كه‌ له‌ زۆربه‌ی كۆمه‌ڵگه‌كان به‌ربه‌ست هه‌یه‌، به‌ربه‌ستی سیاسی، كولتووری، ئایینی، به‌ڵام حزبێك كه‌ كه‌ به‌م شێوه‌یه‌ ئیشی كرد بوار ده‌دات به‌ ژن كه‌ تواناكانی به‌گه‌ڕ بخات.

به‌شداریی ژن واته‌ وه‌رگرتنی را و بۆچوونی كه‌ بناغه‌ ده‌بێت بۆ بریاری دروست وه‌رگرتن لای حزبه‌كان له‌سه‌ر هه‌ندێك بوار كه‌ ژنان سه‌لیقه‌یان تێیدا زۆره‌، ئیتر ده‌ره‌نجامه‌كانیش هه‌ڵقوڵاو ده‌بن، ئه‌وكاتیش حزب بڕیاره‌كانی به ‌شێوه‌یه‌ی گشتگیر داده‌ڕێژێت، ئه‌مه‌ش حزب سوودمه‌ند ده‌بێت به‌وه‌ی، راوێژكاری یاسادانه‌ران و به‌رپرسان به‌هێز ده‌كات و توانایان پێبدات له‌ مه‌سه‌له‌ سیاسی و یاسادانانه‌كاندا، به‌تایبه‌تی بۆ ئه‌ندام په‌رله‌مانه‌كان راوێژكردن و یارمه‌تیان ده‌دات له‌ پرۆسه‌ی یاساداناند.

له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ بۆ ناوخۆی حزب پرۆسه‌ی دیموكراتیه‌تی به‌شداری پێكردن توانا ده‌داته‌ حزب له‌ كاتی هاوپه‌یمانیه‌تی و گفتوگۆ بزونیاتنانی په‌یوه‌ندیی به‌هێز له‌گه‌ڵ حزبه‌كانی تر ئه‌ندامانی حزبه‌كه‌ش خۆی. ئه‌م به‌شداری پێكردنه‌ و داڕشتنی سیاسه‌تی گشتگیر یارمه‌تیی حزب ده‌دات له‌ كردنه‌وه‌ی ده‌رگا و بوار بۆ حزب بۆ به‌شداری پێكردنی ژنان، گه‌نجان، كه‌مینەكان، ئه‌و كه‌سانه‌ی ئه‌و گرووپ و چینانه‌ی كه‌ نوێنه‌رایه‌تیان نییه‌ له‌ داڕشتنی سیاسه‌ت و بڕیارداندا.

پرۆسه‌ی داڕشتنی سیاسه‌ت كارێكی ئاسان نییه‌، كاتێك حزب له‌ ژووره‌ تاریكه‌كان یان له‌نێوان چه‌ند ئه‌ندامێكی كه‌م بڕیار و دارشتنی سیاسه‌ت ده‌كه‌ن و كۆمه‌ڵگه‌ و هاووڵاتی هیچ به‌شدارییه‌كی نابێت، ئه‌و حزبه‌ نه‌ك ده‌پووكێته‌وه‌ به‌ڵكوو داده‌بڕێت له‌ ئه‌ندامانی و دوور ده‌كه‌وێته‌وه‌ له‌ واقع كه‌ دووریش كه‌وته‌وه‌ له‌ واقع، بڕیاره‌كانی واقعی نین بۆ ژیانی خه‌ڵك، ئه‌وكات خه‌ڵك دژی ده‌وه‌ستنه‌وه.

له‌ سه‌ردانێكمان وه‌ك سه‌ندیكای رۆژنامه‌نووسان و نوێنه‌ری رێكخراوه‌كانی تایبه‌ت به‌ راگه‌یاندن له‌ هه‌رێمی كوردستان، له‌م رۆژانه‌دا بۆ كونسوڵی ئه‌مریكا له‌ شاری هه‌ولێر، كه‌ له‌ كۆبوونه‌وه‌كه‌ ته‌واو بووین كونسوڵی ئه‌مریكا گوتی: ”مه‌ڕۆن دوا خاڵم بۆتان ئه‌مه‌یه، ئه‌و ئه‌مریكایه‌ی ئێوه‌ ده‌یبینن له‌ ٧٠٠ كان بناغه‌ی بۆ دانرا و دروست كرا، كاتێك ده‌ستووریان نووسی و ته‌واو بوون هاتنه‌ ده‌ره‌وه‌ خه‌ڵك له‌ به‌رده‌رگای هۆڵه‌كه‌ هه‌مووی چاوه‌ڕوان بوون هاواریان كرد چیتان كرد؟ ئەوانیش گوتیان شتێكی باشمان كرد ئه‌گه‌ر ئێوه‌ هاوكارمان بن، جا به‌ ڕاستی خه‌ڵك هاوكار بوون تاكوو ئه‌و ئه‌مریكایه‌ی ئێستا دروست بوو“.

باسه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ به‌ به‌شداری و هاوكاریی خه‌ڵك، حكوومه‌ت و ده‌ستوور سه‌ر ده‌كه‌وێت و پیاده‌ ده‌بێت به‌مه‌ش پرۆسه‌ی دیموكراسیه‌ت دروست ده‌بێت چونكه‌ حزب و دیموكراتیه‌ت و كاریزما ناتوانیت هاورده‌ی بكه‌یت. به‌ڵكوو ده‌بێ له‌ ناوخۆدا دروست بێت. ئه‌م پرسه‌ی به‌شداری پێكردنه‌ له‌ داڕشتنی یاسا و بڕیار و سیاسه‌ت حزب له‌ وڵاتانی پێشكه‌وتوو نموونه‌ و هه‌وڵی جۆراوجۆری زیاتر و زیاتر به‌كار دێنن بۆ به‌شداریی سیاسی، كه‌ مه‌به‌ست له‌م جۆره‌ سیاسه‌تی به‌شداری پێكردنێكە كە‌ هه‌موو به‌رپرسان و كادیران و لایه‌نگران حزب و هه‌تا گرووپ و رێكخراوه‌ ده‌ركیه‌كانی حزبیش بگرێته‌وه‌ و راوێژیان پێ بكه‌ن له‌ پرسه‌ جۆراوجۆره‌كاندا، كه‌ ئه‌وانیش به‌زۆری پرسی بودجه‌ی نیشتمانی و گه‌شه‌ی ئابووری و بواری په‌روه‌رده‌ و فێركردنی وڵات و چاودێریی ته‌ندروستی، تا ئاستی ژێرخانی ئابووری و گواستنه‌وه‌ و رێگاوبان و چاودێریی منداڵ و مۆڵه‌تی دایكایه‌تی و باوكایه‌تی و گه‌شه‌دان به‌ كه‌رتی تایبه‌ت و پرۆگرام و ئه‌ركه‌كانی حزب له‌ به‌هاكانی و كاره‌ جه‌وهه‌ریه‌كانی باوه‌ڕه‌كان و بنه‌ماكانی، چونكه هاووڵاتی بڕیار ده‌دات باشه‌ یان خراپه‌، واته‌ ده‌بێ له‌ چاوی هاووڵاتیه‌وه‌ سه‌یری حزب بكه‌ین نه‌ك حزب خۆی.

له‌م پرۆسه‌ی به‌شداری پێكردنه‌ش هه‌ندێك له‌ حزب به‌شداریی شموولی ده‌كات به‌ ئه‌ندامانی یان خه‌ڵك، به‌ڵام هه‌ندێك به‌و شێوه‌ گشتییه‌ نایكات، به‌ڵكوو راوێژ به‌ كه‌سان و لایه‌نی تایبه‌ت به‌ بواره‌كه‌ ده‌كات ته‌نیا، نموونه‌ بۆ بابه‌تێكی ته‌ندروستی له‌بری راوێژ و به‌شداریی گشتی، راوێژ و به‌شداریی كه‌سانی پسۆڕ و تایبه‌ت له‌ بواری ته‌ندروستی ده‌كات نه‌ك له‌ به‌كارهێنه‌رانی ئه‌و خزمه‌ته‌.

له‌ هه‌مان كاتدا یارمه‌تی ده‌دات بۆ جوانكردنی وێنه‌ی حزبه‌كه‌، ته‌نانه‌ت ده‌ستكردن به‌ هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردنى نافه‌رمی پێش واده‌ی خۆی. بڕیاردان به‌ به‌شداریی راگه‌یاندن بۆ رووماڵی كاره‌كانی په‌یوه‌ست به‌ حزب. پرۆسه‌ی دانانی بڕیار له‌سه‌ر بنه‌مای به‌شداری پێكردن هاوكاری ده‌كات بۆ پشتیوانیی بڕیاره‌كانی حزب و حكوومه‌ت و به‌هێزكردنی پرۆسه‌ی سیاسه‌تی مه‌به‌ست و پراكتیزه‌كردنی، له‌مڕۆشدا گه‌شه‌ی ته‌كنه‌لۆژیا هه‌لێكی باشی ره‌خساندووه‌ بۆ به‌شداریی سیاسی.

به‌شداری پێكردن دانانی بڕیاری سیاسی له‌سه‌ر بنه‌مای به‌شداری پێكردن هه‌ل ده‌دات بۆ یه‌كسانیی ره‌گه‌زی و به‌شداری پێكردنی ژن كه‌ ژنان به‌توانان بۆ راوێژكاری له‌ زۆر بواری تایبه‌ت كه‌ وابه‌سته‌یه‌ پێوه‌ی وه‌ك په‌روه‌رده‌، ته‌ندروستی، كۆمه‌ڵایه‌تی... هه‌رچه‌نده‌ پرۆسه‌ی به‌شداری پێكردن به‌ربه‌ستی خۆشی هه‌یه‌ له‌وانه‌ پێچوونی كات، كاتێكی زۆری ده‌وێت تا را وه‌رده‌گریت به‌تایبه‌تی بۆ بابه‌ته‌كان كه‌ پێویستی بڕیاری كتوپڕه‌، گه‌رچی گه‌شه‌ی ته‌كنه‌لۆژیا ئه‌وه‌شی چاره‌سه‌ر كردووه‌، له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ پرۆسه‌ی به‌شداری پێكردن به‌تایبه‌تی به‌شداری پێكردنی گشتگیر جیاوازیی را و بۆچوون و خیلاف دروست ده‌كات، هه‌ندێك جاریش وه‌ڵامه‌كان ناڕوونن له‌به‌ر نه‌بوونی به‌رچاوڕوونی هه‌ندێكیان یان وه‌ڵامه‌كان ته‌واو به‌گوێره‌ی پێویست نین.

به‌ڵام ئه‌مانه‌ هه‌مووی نامانگه‌یه‌نێته‌ ئه‌وه‌ی ده‌ستبه‌رداری پرۆسه‌ی به‌شداری پێكردن بین، چونكه‌ ئه‌و حزبه‌ی به‌شداری پێكردن ده‌كات، واته‌ داڕشتنێكی بناغه‌یی و زانستی بۆ سیاسه‌ت ده‌كات و نوێی ده‌كاته‌وه‌ له‌ دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ واقعی كۆمه‌ڵگا ده‌یپاریزێت. رۆڵی راگه‌یاندن و به‌شداری پێكردنی راگه‌یاندن له‌مڕۆدا گه‌وره‌یه‌ له‌ پرۆسه‌ی به‌شداری پێكردن به‌تایبه‌تی ئه‌مڕۆ میدیای ئه‌له‌كترۆنی و سۆشیاڵ میدیا و نامه‌ كورته‌كان.

بۆ ئه‌م به‌شداری پێكردنه‌ش حزبه‌كانی وڵاتانی پێشكه‌وتوو نموونه‌ی جوانیان هه‌یه،‌ له‌وانه‌ حزبی كرێكارانی به‌ریتانی له‌ ساڵی ٢٠١٠ دوو پێگه‌ی ئه‌له‌كترۆنییان كرده‌وه‌ كه‌ جیاواز بوون یه‌كێكیان رێگه‌ی ده‌دا به‌ هه‌ركه‌سێك فۆڕمێك پڕ بكاته‌وه‌ كه‌ له‌ چ بوارێكدا ده‌توانێت راوێژ بكات بۆ حزب، بۆ پرۆژه‌كانی بۆ هه‌ڵبژاردن و پرۆژه‌ی كاندیده‌كان.

دووه‌میان تایبه‌ت به‌ ئه‌ندامانی حزب كه‌ چۆن له‌سه‌ر ستراتیژ و پلانی هه‌ڵبژاردن و پرۆژه‌ی حزب بۆ هه‌ڵبژاردن رای خۆی بدات. جگه‌ له‌ به‌رنامه‌ ته‌له‌ڤزیۆنیه‌كان مێزگرد و رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌كانی جه‌ماوه‌ر له‌گه‌ڵ به‌رپرسه‌ باڵاكانی حزب و كاندیدان بۆ گفتوگۆی پاكیجی هه‌ڵبژاردنیان به‌ به‌شداریی راسته‌وخۆی جه‌ماوه‌ر، یان هه‌ندێك حزب به‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی هه‌واڵی خێرا له‌ سایته‌ ئه‌لكترۆنیه‌كان. یان رێگه‌یه‌كی تر كه‌ هه‌ر حزبی كرێكارانی به‌ریتانی به‌كاری هێنا بۆ به‌شداری پێكردنی هاووڵاتیان له‌ ساڵی ٢٠٠٣، دوای تێپه‌ڕبوونی ٧ ساڵ به‌سه‌ر به‌شداربوونیان له‌ حكوومه‌ت 'پرۆسه‌ی راوێژكاریی نیشتمانیی راگه‌یاند به ‌ناوی' گفتوگۆ گه‌وره‌كه‌' كه‌ فۆڕمێك بوو له‌ ٧٧ لاپه‌ڕه‌ پێكهاتبوو جه‌ختی له‌سه‌ر ١٣ بابه‌تی گشتی كردبووه‌وه‌ دابه‌شی كرد به‌سه‌ر هاووڵاتیانی به‌ریتانی به‌گشتی به‌بێ گوێدانه‌ جیاوازیی سیاسی یان هیچ جیاوازییه‌ك، بۆ ئه‌مه‌ چه‌ند پێگه‌یه‌كی ئه‌له‌كترۆنی دانا بۆ پڕكردنه‌وه‌ی فۆڕمه‌كه‌ و دواتریش له ‌ناوچه‌ جیاجیاكانی به‌ریتانیا بنكه‌ی دانا تاكوو هاووڵاتیان فۆڕمه‌كه‌ بگه‌ڕێنه‌وه‌ و له‌گه‌ڵ دۆكیومێنته‌ كه‌سیه‌كانیان.

حزبی پارێزگارانی كه‌نه‌دی له‌ ساڵی ٢٠١٠ و ٢٠١١ هه‌مان شێوه‌یان به‌كار هێنا كاتێك وڵاته‌كه‌ی روبه‌ڕووی ئه‌زمه‌یه‌كی دارایی بووه‌وه،‌ فۆڕمی دابه‌ش كرد به‌سه‌ر هه‌موو ده‌زگا و فه‌رمانبه‌رانی حكوومی تاكوو ڕایان وه‌رگرێت له‌ چیدا بودجه‌ كه‌م بكه‌نه‌وه‌‌، برینی بودجه‌ بكه‌ن تاكوو وڵات له‌م كاره‌ساته‌ قه‌یرانی و داراییه‌ رزگار بكه‌ن، دوای وه‌رگرتنه‌وه‌ی وه‌ڵام و را و بۆچوونه‌كانی ئه‌وان بڕیاری بڕین و رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی كه‌موكورتی بودجه‌ی دا.

ئه‌م پرۆسه‌ی راوێژپێكردنانه‌ هاوكارییه‌كی باش ده‌بێت بۆ سه‌ركه‌وتنی بڕیاره‌كان و ده‌ركه‌وتنی به‌هێزی حزبه‌كه‌ش له‌ راگه‌یاندن، به‌ڵام ئه‌گه‌ر به ‌شێوه‌یه‌كی زانستی په‌یوه‌ست دروست نه‌كه‌ن له‌نێوان را و بۆچوونه‌كان و پێشنیاره‌كان و به‌ باشی به‌كار نه‌هێنرێت و ته‌وزیف نه‌كرێن له‌ كاتی داڕشتنی سیاسه‌ت، ئه‌و كاته‌ ته‌نیا ده‌بێته‌ شتێك بۆ راكێشانی خه‌ڵك و چه‌واشه‌كردن و بانگه‌شه‌، دواجار حزبه‌كه‌ش وێنه‌ی لای هاووڵاتیان ده‌شێوێت.

نموونه‌یه‌كی تر له‌سه‌ر حزبی كرێكارانی به‌ریتانی بهێنینه‌وه‌ كه‌ له‌ ١٩٠٠ دامه‌زراوه‌، ئه‌م حزبه‌ ڕوبه‌ڕووی چه‌ندین قه‌یران و سه‌ختی بووه‌ته‌وه‌ به‌شێكی له‌ دووری له‌ به‌شداری پێكردن و هه‌ست به‌ په‌راوێزخستنی ئه‌ندامان و لایه‌نگرانی تا ساڵی ١٩٩٧ كه‌ ئه‌م حزبه‌ به‌ سه‌رۆكایه‌تیی 'تۆنی بلێر' سیستمێكی دانا به‌ ناوی 'به‌شداری پێكردنی ده‌سه‌ڵات' بۆ سه‌رگرتنی ئه‌م پرۆسه‌یه‌ش كۆمه‌ڵێك رێكخراوه‌یان دامه‌زراند بۆ دروستكردنی بڕیار، ئه‌م سیستم و رێكخراوانه‌ ئاماده‌یی پێدانی زانیاری و را و بۆچوونیان ده‌كرد بۆ كۆنگره‌ی حزب، له‌ هه‌مان كاتدا هاوكاریی حزبیان ده‌كرد بۆ بڕیار وه‌رگرتن و داڕشتنی سیاسه‌ت جگه‌ له‌ كاتی كۆنگره‌ش. ئامانجیش له‌م پرۆسه‌ی 'به‌شداریكردنی ده‌سه‌ڵات' باشكردنی كه‌موكورتیه‌كانی پێشوو بردنه‌وه‌ی هه‌ڵبژاردن له ‌ركابه‌ره‌كان. ئه‌مه‌ بووه‌ هۆی ده‌ستكه‌وتنی سه‌ركه‌وتنه‌كانیان له‌ هه‌ردوو هه‌ڵبژاردنی ٢٠٠١ و ٢٠٠٥.

ئه‌م پرۆسه‌ی به‌شداری پێكردنه‌ له‌م حزبه‌دا تا ئێستاش وه‌ك داینه‌مۆیه‌ك حزب نوێ ده‌كاته‌وه‌ به ‌زیندوویی ده‌یهێڵیته‌وه‌، چونكه‌ پرۆسه‌ی به‌شداری پێكردنه‌كه‌یان ته‌نیا له‌ ناوخۆشدا نه‌هێشتووه‌ به‌ڵكوو بردیانه‌ ئاستێكی فراوانتر و جه‌ماوه‌ر ده‌ره‌نجامه‌كانی ئه‌م پرۆسه‌ى به‌شداری پێكردنه‌ وه‌ك به‌ڵگه‌یه‌كی به‌هێز به‌ ده‌ست حزبه‌وه‌ ده‌بێت پێش چوونه‌ هه‌ڵبژاردن و هه‌ر بڕیارێكی تری سیاسی گشتی، بۆ جێبه‌جێكردنی ئه‌م پرۆسه‌ی به‌شدارییه‌ سیاسیه‌ش 'المنتدى الوطني للسیاسات' یان وه‌ك دامه‌زراوه‌یه‌كی به‌رپرس له‌ جێبه‌جێكردنی ئه‌م به‌شدارییه‌ ناساندووه‌، به‌رپرسیشه‌ له‌ داڕشتنی سیاسه‌تی حزب كه‌ به‌رده‌وام راوێژ ده‌كات به‌ ئه‌ندامانی حزب خاوه‌ن به‌رژه‌وه‌ندییه‌كان له‌ناو حزبدا بۆ وه‌رگرتنی بڕیاری سیاسی، ئه‌م ده‌زگایه‌ هه‌ڵده‌ستێت به‌ پاكنووسكردنی ئه‌و راوێژانه‌ی كه‌ له‌ لیژنه‌ تایبه‌ته‌كان وه‌ریده‌گرێت كه‌ ژماره‌یان ٦ لیژنه‌یه‌ و دوا ده‌ره‌نجامی ده‌داته‌ كۆنگره‌ی حزب.

ئه‌م ده‌زگایه‌ پێكدێت له‌ ١٩٤ ئه‌ندام له‌ نوێنه‌ری ئۆرگانه‌كانی حزب و خاوه‌ن به‌رژه‌وه‌ندییه‌كان به‌ به‌شداریی ژنان و گه‌نجانیش. جگه‌ له‌مه‌ش لیژنه‌یه‌كی هاوبه‌ش هه‌یه‌ له‌ سه‌رووی لیژنه‌كانه‌وه‌ كه‌ كۆی راكان كۆ ده‌كاته‌وه‌، له‌ هه‌مان كاتدا لیژنه‌ی چاودێرییش هه‌یه‌ بۆ زانینی باش به‌ڕێوه‌چوونی كاره‌كانی ئه‌م ده‌زگایه‌. هه‌ریه‌كه‌ له‌ لیژنه‌كانیش له ١٦ تا ٢٠ ئه‌ندام پێكهاتووه‌ كه‌ نوێنه‌ری حكوومه‌ت و حكوومه‌تی سێبه‌ریان تێدایه‌. كه‌ هه‌ڵسه‌نگاندن و راوێژ و به‌شداری بۆ ئه‌م بوارانه‌ ده‌كات تایبه‌ت به‌ به‌ریتانیا و "به‌ریتانیا له‌ جیهان".

دامه‌زراندنی كۆمه‌ڵگه‌ ناوخۆییه‌كان، تاوان، دادگه‌ری، یه‌كسانی، هاووڵاتیبوون، فێركردن، به‌هره‌كان، ته‌ندروستی، گه‌شه‌سه‌ندن و كار 'كۆی هه‌موو ئه‌م پرس و رایانه‌ش ده‌درێته‌ كۆنگره‌ی حزب به ‌راپۆرتێكی كۆتایی. ئه‌م پرۆسه‌ی به‌شداری سیاسییه‌ ده‌گاته‌ چی؟

یه‌كه‌م: سه‌ره‌تا كۆمه‌ڵێك به‌ڵگه‌ و راوێژ و را و بۆچوونی جۆراوجۆر ده‌گاته‌ ده‌ست.
دووه‌م: ئه‌م به‌ڵگه‌نامانه‌ ده‌بنه‌ به‌ڵگه‌نامه‌یه‌كی كورتكراوه‌ و بڕیاری پێشنیاركراو.
سێیه‌م: ئاراسته‌ی كۆنگره‌ی حزب ده‌كرێت بۆ بڕیاردان. به‌ هه‌مان شێوه‌ حزبی پارێزگارانی به‌ریتانی كه‌ له‌ سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌وه‌ دامه‌زراوه‌ كه‌ سه‌ره‌تا به‌ ناوی حزبی پارێزگاران و یه‌كێتیه‌كان بوو. دواتر به‌ مێژوو نازناوی حزبی پارێزگارانی وه‌رگرت، كه‌ حزبێكه‌ تا ڕاده‌یكی زۆر له‌سه‌ر بنه‌مای لامه‌ركه‌زییه‌ت دامه‌زراوه‌، ئه‌م حزبه‌ش مێژوویه‌كی قووڵی هه‌یه‌ له‌ پرۆسه‌ی به‌شداری پێكردنی ده‌سه‌ڵات و داڕشتنی سیاسه‌ت له‌ چله‌كاندا حزب ' المركز السیاسي للمحافظین' دامه‌زراند بۆ دروستكردن و بوونی په‌یوه‌ندیی نێوان سه‌ركرده‌كان و ئه‌ندامانی حزب له‌ ساڵی ١٩٩٨ گۆڕی به ‌'المركز بمنتدى السیاسات لحزب المحافظین' كه‌ بۆ هه‌مان ئامانج كاری ده‌كرد، به‌ڵام به‌ ئامراز و میكانزمی نوێتره‌وه‌.

له‌ ساڵی ٢٠١٠ دوای هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ به‌ فه‌رمانی سه‌رۆكی حزب 'دیڤید كامیرۆن' بڕیار بۆ زیندو،كردنه‌وه‌ و چالاككردنه‌وه‌ی 'المركز بمنتدى السیاسات لحزب المحافظین' ده‌ركرد تاكوو به‌شداریی كرداریی ئه‌ندامان و لایه‌نگرانی حزب بكات له‌ خۆئاماده‌كردن بۆ هه‌ڵبژاردنی ٢٠١٥. ده‌ره‌نجامی ئه‌م به‌شداری پێكردن و راپرسییهش،‌ وای كرد ئه‌م حزبه‌ جیاوازییه‌ك له‌سه‌ر ئاستی سیاسی دروست بكات كه‌ به‌شداری پێكردنی حزبی تر بوو كه‌ حزبی دیموكراتیی لیبراڵی بوو چالاكی كاره‌كانی ئه‌م ده‌زگایه‌ له‌ پرۆسه‌ی به‌شداری پێكردن و راویژكاری وای كرد كه‌ به‌رچاوڕوونی و سیاسه‌تێكی دروست بخاته‌ به‌رده‌ستی سه‌ركردایه‌تیی ئه‌و حزبه‌ تاكوو له‌ هه‌ڵبژاردنی ٢٠١٠ له‌گه‌ڵ حزبه‌ هاوپه‌یمانیه‌كه‌ی بردیه‌وه‌، توانی ناسنامه‌ی حزبه‌كه‌ی بپارێزێت تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ی كه‌ هاوپه‌یمانیه‌تیه‌كی كرد له‌گه‌ڵ حزبێك كه‌ ئایدلۆژیای جیاواز بێت.

ئه‌م ده‌زگایه‌ پرۆگرامێكی دانا بۆ ئه‌ندامانی حزبه‌كه‌ی كه‌ له‌ هه‌ر كوێ هه‌یت، هه‌ر ناسنامه‌یه‌كت هه‌یه‌ گوێت لێ ده‌گیرێت رات وه‌رده‌گیرێت له‌سه‌ر هه‌ر سیاسه‌تێكی تایبه‌ت به‌ ژیانی هاووڵاتی و به‌ریتانی. ئه‌و بورانه‌ش كه‌ راوێژی له‌سه‌ر ده‌كردن بریتی بوون له‌:

١- زۆربوونی رێژه‌ی به‌ساڵاچوانی دانیشتوان.
٢- رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌كان له‌ بواری ئاسایشدا.
٣- گۆڕانكاری له‌ ته‌كنه‌لۆژیا و داهێنان.
٤- فشاره‌ زیادبووه‌كان له‌سه‌ر ئاستی سامانه‌ سروشتیه‌كان
٥- رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌كان له‌ بواری ئابووریدا.
٦- هۆكاری هه‌ژار.
٧- گه‌ره‌نتیی دامه‌زراندن و ریژه‌كه‌ی.
٧- دابینكردن شوێنی نیشته‌جێبوون به‌ تێچوویه‌كی كه‌م
٨- دابینكردنی داهات.
٩- پارێزگاری له‌ سه‌رمایه‌ی سروشتی.
١٠- كه‌مكردنه‌وه‌ تێكڕای بیرۆكراتی مه‌ركه‌زی.
١١- هه‌ژاریی منداڵان وه‌ك هاوپه‌یمانێك له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی ٢٠١٠.

نموونه‌ی حزبی دیموكراتی كۆمه‌ڵایه‌تیی سویدی: كه‌ له‌ ساڵی ١٨٨٩ دامه‌زراوه‌ كه‌ گه‌وره‌ترین و كۆنترین حزبی سیاسیی سویده‌، ئه‌م حزبه‌ نموونه‌یه‌كه‌ له‌ پشتبه‌ستن به‌ به‌شداری پێكردن له‌ داڕشتنی بڕیاردا كه‌ له‌ ئاسته‌ جیاوازه‌كاندا له‌سه‌ر ئاستی حزب به‌شداری ده‌كات. ئه‌م حزبه‌ هه‌رچه‌نده‌ ملكه‌چه‌ بۆ ئه‌و بڕیارانه‌ی كه‌ له‌ كۆنگره‌ ده‌ره‌چن. به‌ڵام بۆردێكی دامه‌زراندووه‌ بۆ وه‌رگرتن و دروستكردنی بڕیار له‌و ساڵانه‌ی كه‌ كۆنگره‌ نابه‌سترێت تاوه‌كوو بڕیاری پێویست له‌سه‌ر بارودۆخه‌ پێشهاته‌كان بدات و له‌ چه‌قبه‌ست و ده‌سته‌وه‌سانی رزگاری بێت، چاوه‌ڕێ نه‌كات تا كۆنگره‌ی داهاتوو. ئه‌م بۆرده‌ به‌رنامه‌ و كۆمه‌ڵێك لیژنه‌ی هه‌یه‌ كه‌ به‌ زۆری له‌سه‌ر ئه‌و داواكارییانه‌ ده‌وه‌ستێت كه‌ كاریگه‌ری ده‌كه‌نه‌ سه‌ر به‌ها جه‌وهه‌رییه‌كانی حزب، ئه‌م لیژنه‌یه‌ بڕیاری سیاسی بۆ ئه‌م حزبه‌ له‌سه‌ر سێ جۆر سیاسه‌ت دادەڕێژێت، پرۆگرامی حزب، ڕێنمایی سیاسی، به‌یاننامه‌ی حزبی.

له‌ رۆژانی كۆنگره‌ ئه‌م بۆرده‌ نیشتمانیه‌ لاپه‌ڕه‌ی راوێژكاری شانبه‌شانی حزبی دابه‌ش ده‌كات تاوه‌كوو بڕیار و گفتوگۆی له‌باره‌وه‌ بكرێت، كه‌ ئه‌نجام دراون به‌ رێگای راسته‌وخۆ یان ئه‌له‌كترۆنی له‌گه‌ڵ ئه‌ندامانی حزب و گرووپ و رێكخراوه‌كان ئه‌نجام ده‌دات، له‌جیاتی حزب و پابه‌ندبوون به‌ وابه‌سته‌ حزبیه‌كان له‌ كاتی پێویستدا.

جگه‌ له‌ ئه‌ندامانی حزب ئه‌م ئه‌نجوومه‌نه‌ نیشتمانییه‌ را و بۆچون و راوێژكاری وه‌رده‌گرێت له‌م لایه‌نانه‌ی تریش هه‌ریه‌كه‌ به‌ پێی پسپۆڕی و تایبه‌تمه‌ندییان.
١- ئه‌نجوومه‌نی نیشتمانی.
٢- گرووپی په‌رله‌مانی.
٣- گرووپی په‌رله‌مانی ئه‌ورووپی.
٤- لیژنه‌ی پرۆگرام.
٥- سه‌رۆكی ده‌زگا حزبیه‌كان.
٦- نوێنه‌رانی ئه‌نجوومه‌نی پارێزگا و كه‌رته‌كان.
٧- فیدراڵیی نیشتمانی بۆ رێكخستنه‌كانی ژنانی دیموكراسیی كۆمه‌ڵایه‌تی.
٨- گه‌نجانی دیموكراتی كۆمه‌ڵایه‌تیی سویدی.
٩- دیموكراتیه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ مه‌سیحییه‌كانی سوید.
١٠- قوتابیانی حزبی دیموكراتی سوید.

له‌مانه‌ هه‌موو پێشنیارێك وه‌رده‌گیرێت كه‌ كاریگه‌ریی هه‌بێت بۆ پرۆگرامی حزب.
سیاسه‌تێكی به‌شداری پێكردنی ئه‌م حزبه كه‌ جیای ده‌كاته‌وه‌ له‌ حزبه‌كانی تر په‌یوه‌ندییه‌كی له‌نێوان ئه‌نجوومه‌نی نیشتمانی و كوتله‌ په‌رله‌مانیه‌كه‌ی دروست كردووه‌ كه‌ هه‌فتانه‌ كۆ ده‌بنه‌وه‌ گفتوگۆ ده‌كه‌ن له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌تانه‌ی كه‌ بڕیاری له‌سه‌ر ده‌درێت له‌ په‌رله‌مان له‌كاتی بڕیارداندا ئیتر پێویست ناكات كوتله‌ په‌رله‌مانیه‌كه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌نجوومه‌نی نیشتمانی، به‌ڵكوو پێشوه‌ختە ئاماده‌ییان كردووه‌ و پێكه‌وه‌ گفتوگۆیان كردووه‌.

نموونه‌یه‌كی تر حزبی 'الاتحاد من أجل حركه‌ شعبیه‌، فرنسا' هاوپه‌یمانی كه‌ له‌ ساڵی ٢٠٠٢ له‌سه‌ر ده‌ستی سه‌رۆكی فه‌ره‌نسا و سه‌رۆك وه‌زیرانی پێشوو (جاك شیراك) وه‌ك هاوپه‌یمانیه‌تێك بۆ كۆمه‌ڵێك حزبی راستڕه‌وی ناوه‌ڕاست.
ئه‌م حزبه‌ له‌ پرۆسه‌ی به‌شداری پێكردنی سیاسی و ده‌سه‌ڵاتدا، چه‌ند پرۆژه‌ و كاری ئه‌نجام داوه‌، له‌وانه‌: بۆ خۆئاماده‌كردنی بۆ هه‌ڵبژاردنه‌ نیشتمانیه‌كه‌ی ساڵی ٢٠٠٧ پرۆژه‌یه‌كیان راگه‌یاند به‌ ناوی 'المشروع من أجل فرنسا ' كه‌ راوێژكاریه‌كی فراوانیان ئه‌نجام دا، سه‌باره‌ت به‌ سیاسه‌ت و ناوه‌ڕۆكی پرۆگرامی حزبه‌كه‌یان، كه‌ سه‌ركه‌توو بوون له‌ پێشنیاركردنی زیاتر له‌ ٥٠٠ سیاسه‌ت.

به‌ هه‌مان شێوه‌ بۆ خۆئاماده‌كردن بۆ هه‌ڵبژاردنی ٢٠١٢ پرۆژه‌یه‌كیان راگه‌یاند به‌ ناوی 'پرۆژه‌ی٢٠١٢' كه‌ راپێوی را و بۆچوونی دانیشتوانێكی فراوانیان كرد كه‌ له‌ناویاندا ئه‌ندامانی حزب و لایه‌نگران و پشتیوانه‌كانیان و تیمی توێژینه‌وه‌ و ڕێكخراوه‌ پیشه‌ییه‌كان و به‌رپرسه‌ هه‌ڵبژێراوه‌كان و كاندیده‌كان له‌ دره‌وه‌ی ئه‌ندامانی حزبه‌كه‌ی خۆیان. ئه‌م حزبه‌ له‌پێناو جووڵه‌ی گه‌ل له‌ سه‌رەتاوه‌ راهێنانێكی راویژكاریی كرد، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م راوێژكاریه‌ نه‌نووسرابوو له‌ لائیحه‌ی یه‌كێتیه‌كدا به‌ڵام كۆمه‌ڵێك هۆكار و پێداویستیی یه‌كێتیی ئه‌و ئه‌حزابانه‌ خواستی.

له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ به‌ به‌شداری پێكردنی راگه‌یاندن كاتێك ژماره‌یه‌كی زۆری لیژنه‌یان دروست كرد ئه‌م لیژنانه‌ ١٨ كۆنگره‌یان به‌ست له‌سه‌ر بابه‌ته‌ جۆراوجۆره‌كان و به‌ به‌شداری پێكردنی خه‌ڵكی باگراوه‌ند جیاواز كه‌ قسه‌یان هه‌بێت، دواتر ئه‌م قسه‌ و پێشنیارانه‌ كۆ ده‌كرانه‌وه‌ زۆرینه‌ی ئه‌م كۆنگرانه‌ راسته‌وخۆ له‌ راگه‌یاندن په‌خش ده‌كران یان له‌ پێگه‌ ئه‌له‌كترۆنیه‌كان داده‌نران تاكوو ئه‌ندامانی حزب به‌شداری بكه‌ن و را و بۆچوونیان هه‌بێت.

شێوازێكی تری راوێژكاری حزب، گۆڤارێكی ده‌ركرد و داوای كرد له‌ ئه‌ندامانی كه‌ رای خۆیان له‌سه‌ر ئه‌و ته‌وه‌رانه‌ بڵێن له‌ گرنگترین و به‌ره‌و گرنگ، ئه‌ندام ده‌یتوانی یان له‌ پێگه‌ ئه‌له‌كترۆنیه‌كان یان نووسینگه‌ی حزب ده‌نگ بدات له‌سه‌ر كامه‌ ته‌وه‌ری به‌لاوه‌ گرنگه‌. به‌مه‌ گه‌یشته‌ وه‌رگرتنی را له‌سه‌ر ٥٠٠ جۆر سیاسه‌ت و پاكنووس كرا و ناردیان بۆ ئه‌نجوومه‌نی نیشتمانی، ئه‌وانیش جارێكی تر دایانڕشتووه‌وه‌ و دایانه‌ بۆردی باڵای حزبه‌كه‌ كه‌ له‌ كۆتاییدا له‌سه‌ر پێنج جۆر سیاسه‌ت رێك كه‌وتن له‌وانه‌:

١- كار و پێبوون و ئه‌هلیه‌ت.
٢- ئاسایش و رێز.
٣- دادگه‌ریی ویژدان.
٤- به‌رپرسیاریه‌تیی كه‌سی.
٥- متمانه‌.

نموونه‌ی تری پیاده‌كردنی به‌شداریی سیاسی له‌ حزبی ئه‌ورووپی نموونه‌ی حزبی 'حزب الشعب للحریه‌ والدیمقراطیه‌، هولندا' حزبی گه‌ل بۆ ئازادی و دیموكراتیی هۆڵه‌ندی دامه‌زراوه‌ له‌ ساڵی ١٩٤٨ وه‌ك به‌رده‌وامیدانێك به‌ كۆمه‌ڵێك بزووتنه‌وه‌ی لیبراڵی، سیستمی ناوخۆیی حزب به‌رنامه‌یكی هه‌بوو كه‌ هه‌موو ئه‌ندامێكی حزب مافی ده‌نگدان و قسه‌كردنی هه‌بوو له‌ 'كۆمه‌ڵگه‌ی گشتی' كه‌ به‌رزترین هه‌یئه‌ی حزبه‌ بۆ داڕشتن و دروستكردنی بڕیاری سیاسی.

بۆ په‌یڕه‌وكردنی پرۆسه‌ی به‌شداری پێكردنی سیاسیی ئه‌م حزبه‌ پشت ده‌به‌ستێت به‌ لیژنه‌كان كه‌ ده‌ستكراوه‌ی كردوون توێژینه‌وه‌ی راپرسی بكه‌ن له‌سه‌ر ئه‌و پرسانه‌ی خزمه‌ت به‌ بڕیار وه‌رگرتن و پێویستی به‌ بڕیار وه‌رگرتنه‌ دواتر ده‌ره‌نجامه‌كه‌ی بنێرن بۆ 'كۆمه‌ڵگه‌ی گشتی' كه‌ ئۆرگانی باڵای حزبه‌ بۆ راستكردنه‌وه‌ و رازی بوون له‌سه‌ر پێشنیاره‌كان. نموونه‌ له‌ ساڵی ٢٠٠٤ پرۆسه‌یه‌كی راوێژكاری ئه‌نجام دا بۆ ئاماده‌كردنی به‌رنامه‌یه‌كی لیبراڵی نوێ، بۆ ئه‌مه‌ لیژنه‌یه‌كی تایبه‌تی دروست كرد كه‌ راپرسی بكه‌ن له‌گه‌ڵ ئه‌ندامان و سه‌ركرده‌ی بزووتنه‌وه‌كان له‌پێناو دیاریكردنی به‌ها جه‌وهه‌رییه‌كان و دیدگای ئاینده‌.

نموونه‌ی تری پیاده‌كردنی پرۆسه‌ی به‌شداری پێكردنی سیاسه‌ت، به‌ رێگه‌ی راوێژكردن حزبی 'فاین غایل' ئیرله‌ندیه‌ كه‌ حزبێكی سیاسیی كۆماری ئیرله‌ندایه‌، له‌ راستڕه‌و ناوه‌ڕاست كه‌ له‌ ساڵی ١٩٣٣ دامه‌زراوه‌، دوای ئه‌و جه‌نگه‌ ئه‌هلیه‌ی دوای رزگاربوون له‌ داگیركاری، سیاسه‌تی ئه‌م حزبه‌ كوتله‌ی په‌رله‌مانیه‌كه‌ی ده‌ستكراوه‌ كردووه‌ به‌شداریی داڕشتنی سیاسه‌ت و بریار بكه‌ن بۆ ئه‌مه‌ش توێژینه‌وه‌ له‌ بواره‌كانی خۆیان ئه‌نجام بده‌ن و دایبرێژنه‌وه‌ له‌ گفتوگۆی ناو په‌رله‌مان به‌كاری بهێنن، به‌تایبه‌تی ئه‌ندامی په‌رله‌مانه‌كانی ریزی پێشه‌وه‌ سوود له‌ خه‌ڵكی ئه‌كادیمی و پسپۆڕ و خاوه‌ن كار و رێكخراوه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی، له‌ ئه‌ندامانی حزبی خۆی بن یان كه‌سانی تر، به‌رده‌وامیش بۆ بواره‌ جۆربه‌جۆره‌كان توێژینه‌ و ئه‌نجام ده‌دات. له‌كاتی تایبه‌تیشدا راوێژكاری له‌ سیاسه‌ت یه‌كێك لیژنه‌كانیان به‌ ناوی 'استشارات كبیره‌' له‌ كاتی هه‌ڵبژاردنه‌كانی ٢٠٠٨ كه‌ حزب تووشی داڕمان بوو، بۆ ئه‌مه‌ش كۆمه‌ڵێك لیژنه‌ی تایبه‌تی راسپارد كه‌ توێژینه‌وه‌ بكه‌ن راوێژ بكه‌ن له‌ بواره‌ جۆراوجۆره‌كاندا، له‌ناو كۆنگره‌دا دانیشتنێكی تایبه‌تی رێكخستن بۆ گفتوگۆی پێشنیاره‌ به‌رزكراوه‌كانی ئه‌م لیژنانه‌ و ته‌وزیفكردنی له‌ سیاسه‌ت و داڕشتنی سیاسه‌ت.

ئه‌گه‌ر ئه‌م به‌شداری پێكردنه‌ نه‌بوو و ئه‌گه‌ر ئه‌و 'هزره‌' كه‌ وتمان سیاسه‌ت 'هزره‌' و ئه‌گه‌ر به‌ نازانستی پراكتیزه‌ كرا و به‌شداریكردن نه‌بوو، ئه‌وه‌ چه‌قبه‌ستن دروست ده‌بێت، ده‌بێته‌ وه‌هم، ده‌بێته‌ دروشم و تۆقاندن و ترساندنی لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌ چونكه‌ هزر نوێ ده‌كرێته‌وه‌ ده‌بێت بگۆردرێن، هه‌روه‌ك عه‌لی وه‌ردی ده‌ڵێت: "هزره‌كان وه‌كوو چه‌ك وان، ده‌بێ به‌پێی رۆژگار بگۆڕێن، ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر را و بۆچوونی كلاسیكی و كۆن بمینێته‌وه‌ ئیش بكات، وه‌ك كه‌سێك وایه‌ له‌ به‌رامبه‌ر دۆشكه‌ به ‌شمشێره‌كه‌ی عه‌نته‌ره‌ی كوڕی شه‌داد شه‌ڕ بكات."

ئه‌وه‌ی ده‌یبینیت ئه‌مڕۆ له‌ حزبی كوردی ئه‌م به‌شداری پێكردن و راوێژكردنه‌ی هاووڵاتی نییه‌ له‌ پرۆژه‌، بڕیار و داڕشتنی یاسا و به‌رنامه‌كانی كار و ئه‌جندای حزبی و حكوومی، بۆیه‌ چه‌قبه‌ستن و دابڕان و دووری له‌ واقیع و بۆشایی نێوان هاووڵاتی و حزب ده‌بینین.

سه‌رچاوه‌:
1- الأحزاب السیاسیه‌ والسیاسه‌ العامه‌
والدیمقراطیه‌ التشاركیه ‌NDI, ،2001 ،المعهد الوطني الدیمقراطی للشئون الدولیه‌
2- بیبا نوریس (2004) ، بنا‌ء الأحزاب السیاسیه‌، المؤسسه‌ الدولیه‌ للدیمقراطیه‌ والانتخابات (ایدیا)، ستوكهولم.
3-Ware, Alan (1996) Political Parties and Party Systems, Oxford University Press, Oxford.