بارودۆخی ئايينیى كوردستان بەر لە دەركەوتنى ئايينى ئيسلام
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
كه‌یوان ئازاد 01/12/2021

بارودۆخی ئايينیى كوردستان بەر لە دەركەوتنى ئايينى ئيسلام

41

6- دەركەوتن و بڵاوبوونەوەى ئايينى مانى

ئەم ئایینە یەكێك بوو لەو ئایینانەى بە شێوازێكى خێرا و بەربڵاو بە كوردستاندا بڵاو بووەوە. بڵاوبوونەوەشى بۆ دەركەوتنى (مانی كوڕى پاتك/ 216-277ز) دەگەڕێتەوە كاتێك لە ساڵى (241ز) بانگەشەی هاتنەخوارەوەی سرووشی كرد و خۆی وەك دوایەمین پەیامبەرانی خودا ناساند. ئەو ساڵەش هاوكات بوو لەگەڵ كۆچی دوایی (ئەردەشێر كوڕى بابەك) دامەزرێنەری ئیمپراتۆڕیی ساسانی، كە زۆر هۆگری ئایینى زەردەشتی و نەیاری ئایینەكانی تر بوو.

بە كۆچی دوایی پادشای ساسانیش، كۆتایی بەو گەشتەی هێنا، كە بۆ ناوچەكانی خۆرهەڵات و نیمچە دوورگەی هیند، ڕێكى خستبوو، بۆیە بەرەو پایتەختى ئیمپراتۆڕیی ساسانی گەڕایەوە، تا پشتیوانیی (شاپووری یەكەم/ 242-272ز) دووەمین پادشای ساسانی بۆ قبووڵكردنى ئایینەكەی وەربگرێت. لە گەڕانەوەشیدا، بە مەڵبەندە كوردنشینەكانى وەك (پارس، خوزستان، لورستان، شارەزوور، كرخینى، ئەربێلا، جزیرە، نوسێبین) تیپەڕى و پەیڕەوانی بۆ ئایینەكەی پەیدا كرد.

دواى گەیشتنی (مانى)ش بە شارى (تەیسەفون)ى پایتەخت و دیداری لەگەڵ پادشای ساسانی، كارى لە (شاپووری یەكەم) كرد و توانیى لە ساڵى (242ز) پەیامەكەی وەك ئایینى فەرمیی دەوڵەتەكە قبووڵ بكات. هەروەها دەرفەتی پێ درا كار بۆ بڵاوكردنەوەی بكات. بۆ ئەو مەبەستەش، چەند گەشتێكى بۆ ویلایەتەكانى (ئەدیابێنێ، ئەكباتانا، ئاوسروێنێ)ى سنووری ئیمپراتۆڕیی ساسانی ئەنجام دا و كۆمەڵانى خەڵكی بۆ ئایینەكەی بانگهێشت كرد.

ئەوەیشی ڕۆڵى لە زوو باوەڕهێنانی پێكهاتەكانی نێو ئیمپراتۆڕیی ساسانی، لەوانەش كورد، گێڕا، كە هەرچى زووە باوەڕ بە ئایینەكە بهێنن، باوەڕهێنانی پادشای وڵات بوو بە ئایینەكە. هەروەها ئەو بانگەشانە بوو كە (مانى) وەك پەیامبەری ئایینەكە كردى، لەوانە بانگەشەكردن بۆ ئەوەی دوایەمین پەیامبەری خودایە و پەیامەكەى ڕاستترین و پاكترین و دوایەمین ئایینى مێژووى مرۆڤایەتییە.
هەروەها لەو گەشتانەشى لە وەرزەكانی (بەهار و هاوینى) ساڵى (242ز) ئەنجامی دا، سەردانى چەندین گوند و شارى كوردنشینى كرد. لەوانە سەردانى شارى (كرخ سلوخ) كرد (دوو) ڕۆژ لێ مایەوە. دواتر چووە شارى (ئەربێلا) و (سێ) رۆژ لێى مایەوە. بەدوایدا سەردانى شارەكانى (نەینەوا، ڕوها، نوسێبین) و هەروەها (مەراغە، كەنگاوەر، حولوان)ى كرد و باوەڕى بەشێكى دانیشتوانەكانى بەدەست هێنا.

چەندین نامەشى بۆ خوێندكار و پەیڕەوانیشى لەو شارانە نووسى، تا بە بەردەوامی ئەرك و بنەما و داواكانی ئایینەكەی بۆ پەیڕەوانیان ڕوون بكەنەوە و لە بڵاوكردنەوەی درێغى نەكەن. هەروەها خودى (مانى) سەردانی هەر شار و شارۆچكە و گوندێكی كردبێت، یان لە ڕێگای هاوەڵ و خوێندكارەكانیيەوە، كارى بۆ بڵاوكردنەوەی ئایینەكەی كردبێت، بایەخ و پێگەى خۆى لەنێو پەیامبەرانى پێش خۆى و پەیامەكەشی لەنێو پەیامەكانی پێش خۆی خستبووە ڕوو. ئەوەش وای كردبوو، زیاتر بچێتە ناو خەڵك و باوەڕى پێ بهێنن.

بایەخ و گرنگیى ئەم ئایینەش لاى ئەو مەڵبەندە كوردنشیانە تەنیا باوەڕهێنان نەبوو بە ئایینێكى نوێ و سوودوەرگرتن لە پەیامێك، كە دەسەڵاتدارى ساسانى باوەڕى پێهێنابێت، بەڵكوو كۆمەڵى كوردەوارى لەو قۆناغەدا ئامانجى وەرگرتنى پەیامێك بوو كە پەیامبەرەكەى لەنێویاندا بێت و وەڵامى پرسیارەكانی ڕۆژیان بداتەوە. سەرەڕاى دووركەوتنەوە لەو چەندین ئایین و بیروباوەڕانەى، یەكێتیى ڕۆحیى كۆمەڵگەى ئەو سەردەمەیان بەرەو پەرتەوازەیى و پەشێوى بردبوو.

هەروەها دووركەوتنەوەیان بوو لەو كۆت و بەندە بەردەوام و بێ سنوورەى، مووغەكانى زەردەشتى بۆ سەر پەیڕەوانیان دروستیان كردبوو. بەتایبەت لەنێو توێژى (بازرگان، كاسبكار، پیشەوەر، جووتیار)ى ناوچە كوردنشینەكاندا. لەم بوارەدا بازرگانان و پیشەوەرانى شارەكانى (ئەربێلا، كرخ سلوخ، ڕوها، نوسێبین، ئەكباتانا، كەنگاوەر، حولوان) لە پێشەنگى یەكەمین باوەرهێنەرانى ئایینەكە بوون و پشتیوانییان لێ كرد.

ئەم دۆخەش تا ساڵى (252ز) مایەوە، چونكە لەو ساڵە بەدواوە (شاپووری یەكەمى ساسانی) وازی لەو ئایینە هێنا و پشتی تێكرد و بۆ ئایینى زەردەشتی گەڕایەوە. بەوەش ئەوانەی باوەڕیان بەو ئایینە هێنابوو، بوونە هاووڵاتیى پلە دوو و وەك پێشوو مافی دامەزراندن و پاداشتیان نەما. بەپێچەوانەوە، دووچاری سزا و كاردانەوەی توندی بەرپرسانی ساسانی بوونەوە. لەم دۆخە سیاسییە نوێیەشدا، لاپاڵى چیاكانى كوردستان بوونە یەكەمین وێستگەى داڵدەدانى (مانى) و باوەڕدارانی و دەربازكردنیان لە دەست بەرپرسانى ساسانى.

ئەمەو جگە لەوەی، فشار و چاودێریكردن و ڕاوەدوونان، مانییەكانى كوردستانیشى گرتەوە، بۆیە بڵاوبوونەوەى ئایینى مانى دواى ساڵى (252ز) لە كوردستاندا سنووردار كرا و باوەڕهێنان پێى بە قۆناغى نهێنیدا تێپەڕى.
كاتێكيش، بەتایبەت دوای ئەوەی (مانی) لەسەر فرمانی (بارامی یەكەم/ 273-277ز)و لەژێر كاریگەریی (كەرتیر)ى مووغی گەورەی زەردشتییەكان لەخاچ درا و دواى گورینی پێستەكەی، سەرى لە لاشەی جیا كرایەوە و بە دەرگای شاری (جوندیشاپوور)ەوە هەڵواسرا، بەمەش فشارێكى توندتر كەوتە سەر پەیڕەوانی و بڵاوبوونەوەشى لە كوردستاندا بەرتەسك بووەوە.

بەم شێوەیە ئایینى مانی، تا دەركەوتنی ئایینى ئیسلام سەرباری فشاری زۆری ساسانییەكان، وەك یەكێك لە ئایینەكانی سەردەمەكە مایەوە و بوونى خۆی سەلماند. ئەمەو سەرباری چاودێریی توندی بەرپرسانی ساسانی لەسەریان، لەسەر باوەڕەكەیان مانەوە و كێبركێیان لەگەڵ ئایینەكانی (ئێزدى، كاكەيى، جوو، زەردەشتی، مەسیحی، مەزدەكی) كرد.