بارودۆخی ئايينى كوردستان بەر لە دەركەوتنى ئايينى ئيسلام
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
كه‌یوان ئازاد 23/11/2021

بارودۆخی ئايينى كوردستان بەر لە دەركەوتنى ئايينى ئيسلام

40-

5- دەركەوتن و بڵاوبوونەوەى ئايينى مەسيحى

لەگەڵ ئەوەی (ئایینى مەسیحى) بە یەكێك لەو ئایین و بیروباوەڕانەى مێژووى مرۆڤایەتى دادەنرێت، كە زۆر بەزوویى بە كوردستاندا بڵاو بووەوە، بەڵام لەسەر دەركەوتن و بڵاوبوونەوەی بیروڕاى جیاواز هەیە. زۆرترین بۆچوونەكانیش لەسەر ئەوە كۆكن، كە گەیشتنی ئەم ئایینە بە كوردستان، بۆ یەكێك لە خوێندكارانی (عیساى كوڕى مەریەم/ د.خ) پەیامبەرى ئایینەكە دەگەڕێتەوە، كە ناوی (تۆما) بووه.

كاتێك لەو گەشتەیدا بۆ وڵاتى هیندستان بە خاكی كوردستاندا ڕەت بووە و پەیڕەو و لایەنگرى بۆ ئایینەكە پەیدا كردووە. ئەم ڕووداوەش بۆ ساڵانى (50 - 52ز) دەگەڕێتەوە. تەنانەت چەندین مێژوونووس و خۆرهەڵاتناس و توێژەریش پشتگیریی ئەوە دەكەن، كە ئەم ئایینە لە سەدەى یەكەمی زایینیدا گەیشتووەتە كوردستان و باوەڕدارە مەسیحییەكانیش چەند بنكەیەكی قەشەنشینیان دامەزراندووە.

ئەوەش نەك هەر لە ناوچەكانى (میسۆپۆتۆمیا، جەزیرە، ئادیابینى، هەكاری)ی كوردستاندا، بەڵكوو لە ناوچەكانی (فارس و خۆزستان)يشدا، كە چەند مەڵبەندێكی كوردنشینى لێ بووە. دواتر لە سەرەتاى سەدەى سێیەمى زایینی (دوو) كەسایەتیى مەسیحى بە ناوەكانى (قەشە ئەحەى و قەشە مارمارى) ڕوویان لە كوردستان كردووە و لە چەند ناوچەیەكی وەك (باقردى، بایەزید، مووسڵ، میسۆپۆتامیا) خەڵكیان بۆ ئایینەكە بانگهێشت كردووە. هەروەها (عەبد مەشیخا/ 190-225ز)، كە دوا قەشەى سەردەمى دەسەڵاتى ئەشكانییەكان بوو لە ئەربێلا، لە سەرتاسەرى كوردستاندا نزیكەى 25 قەشەنشینى هەبووە. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت، كە تەنیا لە ماوەى دوو سەدەدا ئایینەكە بەو ڕادەیە بڵاو بووەتەوە.

لەگەڵ بڵاوبوونەوەی ئەم ئایینەش بە كوردستاندا، دۆخی مەسیحییەكان وەك پێویست نەبوو، چونكە دەسەڵاتدارە ڕۆمەكان دژایەتیى مەسیحییەكانیان كرد، لەوانە (تەراجان/ 98-117ز)) لە شاڵاوێكیدا بۆ سەر ناوچەكانى ئەرمەنستان و باكوورى خۆرئاواى كوردستان لە ساڵى (115ز)دا كەوتە ئازار و ئەشكەنجە و ڕاوەدوونانى مەسیحییەكان، بە كوردە مەسیحییەكانيشەوە. هەروەها (ڤالریان/ 253-260ز)و (دقلدیانۆس/ 284-305ز) وەك (دوو) ئیمپراتۆڕی ڕۆمانی لە شاڵاوەكانیان بۆ سەر كوردستان و بەگژداچوونى ساسانییەكان لە ناوچەكانى (كوردوێنى، حەڕان، مەڵاتیە)، لە ئازاردانى مەسیحییەكان درێغییان نەكرد.

بەڵام كاتێك (تیردادى سێیەم/ 287-330ز) پادشای ئەرمەنستان لە ساڵى (301ز) و (قوستەنتینى یەكەم/ 305-337ز) ئیمپراتۆرى بیزەنتى لە ساڵى (313ز) باوەڕیان بەم ئایینە هێنا و كردیانە ئایینى فەرمیی دەوڵەتەكەیان، دەرفەتی زیاتر بڵاوبوونەوەی ئایینەكە بە ناوچە جیاجیاكانی كوردستانی ژێر ئەو دەوڵەتانە ڕەخسا. دواتر (كڵێسا و دێر) وەك (دوو) پەرەستگای ئایینەكە لە شار و شارۆچكە و گوندەكانى ژێر دەسەڵاتى ئەو (دوو) دەوڵەتە دروست كران و بوار بە قەشەكانی مەسیحیش درا بەئازادی كار بۆ بڵاوكردنەوەی ئایینەكە بكەن. ئەمەش بەو واتایەى، كە ئەو ئایینە لە بەشێكى كوردستاندا كرایە ئایینى فەرمی.

ئەم دۆخە بۆ هەموو ناوچەكانی كوردستان وانەبوو، بەڵكوو لەلايەك كوردە مەسيحييە دووردەستەكان لەسەر ئایینەكانى (ئێزدى، كاكەيى، جوو، زەردەشتى) مانەوە، بەڵام شارنشین و پیشەوەران ئەم ئایینەیان وەرگرت. لەلايەكى ديكەوە، ئەو ناوچانەى كەوتبوونە ژێر دەسەڵاتى ساسانییەكان، دۆخێكی تریان هەبوو، چونكە ساسانییەكان بەدرێژایى دەسەڵاتیان، جگە لە هەندێك سەردەمى جیاواز نەبێت، فشارى قورسیان بۆ سەر مەسیحییەكان بە گشتی و كوردە مەسیحییەكان بەتایبەتی دروست كردبوو.

بەتایبەتى لە ناوچەكانی (ئەربێلا، كرخ سلوخ، هەكاری)، كە پێگەى گرنگى مەسیحییەكان و ئەو ئوسقۆفانە بوون، سەرپەرشتیی چەندین كڵێسای ناوچەكانی دەوروبەريان دەكرد. هەروەها ئەركی بڵاوكردنەوە و فێركردنی باوەڕدارەكانی بە ئەرك و بنەماكانی ئایینەكەيان گرتبووە ئەستۆ. ئەو سیاسەتەشی (ئیمپراتۆریى ساسانى) دەرحەق بە مەسیحییەكان ئەنجامی دا، پرۆسەى بڵاوبوونەوەى مەسیحییەتى نەوەستاند و لایەنگرانى كەم نەكرد، بەڵكوو دەیان كەسایەتیى كوردى مەسیحى گەیشتنە پایەى بەرز و پلەى گەورەیان پێ سپێردرا.

لە سنووری ئیمپراتۆڕیی بێزەنتیش دەرفەتەكان زیاتر بوون، چونكە ئایینى فەرمیی دەوڵەتەكە بوو. هەر ئەوەش وای كرد ئایینەكە بگاتە زۆرینەی ناوچە كوردنشینەكانی ژێر دەسەڵاتى ئەو دەوڵەتە. تەنانەت دەرفەتی دەركەوتنی دەیان كەسایەتیى ئایینى مەسیحی ڕەخسا، كە لەنێویاندا چەندین كورد هەبوون. لەوانە (نەستۆر/ 378-453ز)ى خەڵكى شارى (مەڕەش)ی باكوورى كوردستان، كاتێك لە سەرەتاى سەدەى پێنجەمى زایینى گەیشتە پلەى (قەشەى كڵێساى ئەنتاكیە)، كە ئەو سەردەمە بەناوبانگترین كڵێساى خۆرهەڵات بوو. پاشان لە (10ى نیسانى428ز) كرایە پاتریاریكى شارى (قوستەنتنییە)ی پایتەختى ئیمپراتۆرێتیى بیزەنتى. كاتێكیش گەیشتە ئەو قەناعەتەی، كە (عیسای مەسیح/ س.خ) یەك سرووشی خودایی نییە، كە مەسیحییەكانی ئەو سەردەمە باوەڕیان پێ بوو، بە پاپا و دامەزراوەكەیەوە، بەڵكوو (دوو) سرووشی هەیە، یەكێكیان خودایی و ئەوی تریان مرۆیی، بۆيە لەلایەن (سیۆدسیۆسی دووەم/ 408-450ز) ئیمپراتۆڕی بێزەنتی لێ درا.

ئەوەش دوای ئەوەی (پاپا كالستۆسی یەكەم/ 422-432ز) باوەڕەكانی قەدەغە كرد. ئەو ڕووداوەش دەرفەتی دایە پادشاكانی ساسانی، ئەو هەلە بقۆزنەوە و لە دژى ئیمپراتۆڕیی بێزەنتی پشتیوانی لە (نەستوور) و پەیڕەوانی بكەن و لە سنووری دەسەڵاتیان پەرە بە ئازادیی ئایینى بدەن. ئەو ڕووداوەش دەرفەتی بڵاوكردنەوەی ئەو ئایینەی لەسەر باوەڕی نەستوورى زیاتر كرد و هەلی باشتر بڵاوكردنەوەی بە ناوچە كوردنشینەكانی ژێر دەسەڵاتى ساسانی ڕەخساند، بەڵام ئەم هەوڵەش كەوتە نیوەی دووەمی سەدەی پێنجەمی زایینیى بەدواوە، نەوەك پێشتر. بەم شێوەیەش ئایینى مەسیحی بە پەیڕەوە جیاجیاكانییەوە بووە یەكێك لە باوەڕەكانى بەشێكی كورد و دانیشتوانی كوردستان، بەر لە دەركەوتنى ئایینى ئیسلام.