زمانی كوردی لە زمانێك زیاتر
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
جەبار جەمال غەریب 25/10/2021

زمانی كوردی لە زمانێك زیاتر

سەرەڕای هەموو پێناسەكان، ئەركی زمان گەیاندن و ئاسانكردنی پەیوەندی و گفتوگۆیە لەنێوان ئینسانەكاندا، گواستنەوەی مانا و هەستی مرۆڤەكانە بۆ یەكتری. زمان كۆمەڵێك دەنگە، كۆمەڵێك ئاماژەی سەر لێو و زمانە كە دواتر نیشانە و سیمبولی بۆ دادەنرێ كە بنووسرێت و بمێنێتەوە، بەڵام دیسانەوە ئەركەكەی هەر وەك خۆی مایەوە، گەیاندنی ویست و ئارەزوو و پێویستییە بۆ یەكتری.

پێكهاتەی هەموو زمانەكان، بەبێ ئەوەی هیچیان بەدەر كەین، وەك یەكە، ئەو زمانەی لە ناوەڕاستی ئەفریقایە، یان لە ئاسیا و ئەورووپایە، لەمسەری دنیا بۆ ئەوسەری، پێكهاتەیان یەك شتە، ئەویش ئەو دەنگەیە كە لە قوڕگ و زار و لێوی ئینسانەوە دروست دەبێ و دێتە دەرێ.

- زمانەكان هەر هەموویان كۆمەڵێك دەنگن، كۆمەڵێك ئاواز و دەبڕینی زمانین.
- ئەو دەنگانەی لە قوڕگی ئینسانەكانەوە دێنە دەرێ، هاوشێوەن، هاوئاوازن، جیاوازی لە دەنگەكاندا تەنیا ئەوەندەیە كە سروشتی ناوچەكە دروستی دەكات، بیابان سەرەڕای دەنگە هاوبەشەكان چەند دەنگێكی قوڵتر یان باریكتر دروست دەكات، شاخ بە هەمان شێوە، دارستان و دوورگە و دەریاش بە هەمان شێوە، هەریەكەیان سەرەڕای دەنگە هاوبەش و جێگیرەكان كە لە هەموو زمانەكاندا دەردەكەون، هەندێ دەنگی تایبەتیشیان هەیە، كە لە شوێنە جیاوازەكاندا بە شێوەی جیاواز دەردەكەون.

ڕاستە كۆكردنەوەی دەنگەكان لە وشەیەكدا، لە هەر زمانە و مانایەك دەدات، بەڵام مەبەستی من ئەوەیە، دەنگی (ب) بۆ نموونە، زۆرترین دەنگەكانی دیكەش لە بەشی هەرە زۆری زمانەكاندا وەك دەنگ بە هەمان ئاواز و تایبەتمەندی هەیە، بەڵام بەشداریی لە دروستكردنی وشەدا، لە دروستكردنی مانادا جیاوازە.

- واتا فسیۆلۆجیی زمان یەك شتە، قوڕگی ئینگلیزێك و ڕووسێك و فارسێك و توركێك و عەرەبێك و كوردێك، هەر هەمان دەنگی پێدا دێت، هەموویان میم و نوون و دال و سین و شین چەندان دەنگی دیكە بە قوڕگیاندا دێت، لە دروستبوونیاندا هاوبەشن، واتا هیچ نەجیبزادەییەك، هیچ جیاوازییەكی ڕەگەزی و باڵایی لە دروستكردنی دەنگەكاندا نییە، ئیدی ئەو لووتبەرزییەی زمانێك بەسەر زمانێكی دیكەوە دەیكات چییە؟

ئەوەی لەو سەرەتایەوە ویستم بیسەلمێنم، ئەوەیە كە هەموو دەنگەكانی ناو زمانەكانی دنیا بە شێوەیەكی گشتی هاوشێوە و هاوبەشن، ئەو جیاكارییەی لەنێوان زمانەكان و دواتر نەتەوەكاندا كراوە تەنیا بیانوویەكە بۆ بە گرووپكردنی ئینسان جا چەوسانەوەی و داگیركردنی و توانەوەی، بە میرات بردنی ئەوەی هەیەتی.

. كوردی لە زمانێك زیاتر
- هەموو زمانەكانی دنیا ئەركێكیان لەسەرە كە لەپێناویدا هاتوونە وجوود، ئەویش لەیەكتر گەیشتن و وتوێژ و گواستنەوەی ناخی ئینسانەكانە بۆ یەكتری، گۆڕینی پێویستی ناوەوەی ئینسانە بۆ دەنگ.
- ئەركی زمانەكانی دنیا لە دوای گەشەكردنیان پاراستنی كولتوور و فەرهەنگە.
- زمانەكانی دنیا ئەركی دیكەشیان هەیە، ڕۆژ بەڕۆژ لەگەڵ گەشەكردنی زمانەكان و كۆمەڵگە ئەركەكانیشیان زیاتر و ئاڵۆزتر دەبێ.

ئەركی زمانی كوردی

- بۆچی زمانی كوردی لە زمانێك زیاترە؟
- هەموو ئەو ئەركانەی بە زمانەكانی دیكە سپێردراوە، بە زمانی ئینگلیزی، عەرەبی، فەڕەنسی و توركی و فارسییش، بە زمانی كوردیش سپێردراوە، هەموو ئەو ئەركانەی زمانی هیندی یان ئەڵمانی لەسەریەتی لەسەر زمانی كوردیشە، واتا:
- زمانی كوردی توانیویەتی پێویستە ناوەكیەكانی ئینسانی كورد بگۆڕێت بۆ كۆمەڵێك دەنگ، ویستەكانی لەبەرانبەر بگەیەنێ.
- كولتوور و فەرهەنگی كورد بپارێزێ، گەشەی پێبدات.
- لە دوای گەشەكردنی توانای ئەوەی هەبێت دەنگەكان لەناو پیتدا جێ بكاتەوە و ببێتە كەرەسەی نووسین.
- لەناو ئاواز و مۆسیقادا بگونجێ و دەریایەك بەرهەم تۆمار بكات.
- ببێتە كۆگای هەڵگرتنی مێژوو.

سەرەڕای هەموو ئەوانە و دەیان ئەركی دیكە، زمانی كوردی ئەركێكی دیكەی لەسەر بووە كە لەسەر هیچ زمانێكی دیكە نەبووە، ئەویش بریتی بووە لە:
- پاراستنی كیانی نەتەوە.
- پاراستنی كیانی كورد.

كورد وەك جەستە، وەك شار و گوند، وەك بەڕێوەبردن و ئیدارە، وەك گرووپ و كۆمەڵگە هەمیشە لەژێر هەڕەشەدا بووە، هەمیشە لە حاڵەتی لەناوچووندا بووە، زۆر جار چووشە، واتا زۆر جار هەموو بنەماكانی مانەوە، بنەماكانی بوون لە خاك، لە شار، لە كۆمەڵگە وێرانك راون، كاول كراون، تەنیا و تەنهیا زمانەكەی ماوە، نیشانەی بوونی كورد زمانەكەی بووە.

- جلوبەرگی قەدەغە كراوە، هیچ پۆستێكی ئیداری و فەرمی نەدراوە بە كورد، سوپا و دادگا و ژیان بە دەستی كەسانی دیكەوە بووە، كورد تەنیا زمانی ماوە، تەنیا بەهۆی ئاخاوتنەوە بوونی خۆی وەك نەتەوە و وەك گەل سەلماندوە.
- ئەو ئەركەی زمانی كوردی چووەتە سەر شانی، پاراستنی كیانی گەل و نەتەوە بەوپەڕی سەركەوتنەوە جێبەجێی كردووە. بۆ مانەوەی كورد، بۆ مانەوەی خاك پێویستە ستاییشی زمان بكرێت.

جیاوازییەكان

- زمانەكانی دیكە هەموویان بە باشترین شێوازەكانی سەردەم خزمەت كران.
- زمانی كوردی بە توندترین و مۆدێرترین شێوازەكانی سەردەم دژایەتی كرا.
- زمانەكانی دیكە ئەركیان تەنیا پاراستنی كولتوور و فەرهەنگ و ئاخاوتن بووە.
- ئەركی هەرە گرینگی زمانی كوردی پاراستنی خۆی و كیانی نەتەوە بووە سەرەڕای هەموو ئەركەكانی دیكە.

- سەردەم هەبووە كورد یەك بستە خاكی كوردستانی بە دەستەوە نەبووە، هیچ یاسا و بڕیارێك نەبووە بۆ پاراستنی نەتەوە، چاپكردن و خوێندن و گۆرانی گوتنیش بە كوردی قەدەغە بووە، لەو ڕۆژە سەختانەدا زمانی كوردی وەك تاكە بەرگریكار و خۆبەختكەر بانگی مانەوە و بەردەوامیی خۆی داوە.
- نەك هەرئەوە ئەو زمانە گەشەی كردووە، شێوازی دەربڕین و وشە و ئالیەتی تازەی مانەوەی داهێنانەوە.

- زمانی. كوردی ئەو پاڵەوانە بووە، دوژمنی پێكاوە، بەڵام لەبەر ئەوەی نەبینراوە تیری دوژمن نەیتوانیوە بیپێكێت.
- بۆیە زمانی كوردی ئەو نیشتیمانەیە كە كەس ناتوانێ داگیری بكات و هەمیشە لە زمانێكیش زیاترە.
- مەترسیی زمانی كوردی تەنیا كورد خۆیەتی، چونكە سروشتی زمانەكە وایە خۆی بۆ ئاخێوەرەكانی ڕووت دەكاتەوە و تەنیا ئەوان دەتوانن ئەتكی بكەن.
- تا ئەمڕۆش زمانەكە لەوپەڕی بەرزیدا ماوەتەوە.