باوه‌ڕهێنان به‌ نه‌زانى!
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
خەڵات عومەر 23/10/2021

باوه‌ڕهێنان به‌ نه‌زانى!

به‌شى حه‌ڤده‌هه‌م

له ‌سه‌روبه‌ندى بڵاوبوونه‌وه‌ى ده‌رده‌ كۆرۆنادا، گفتوگۆیه‌كى گه‌رم له‌ نێوه‌نده‌ زانستى وفه‌لسه‌فییه‌كاندا ئارا ببوو، ئه‌م گفتوگۆیانه‌ ڕاوبۆچوونى جیاوازیان تێدابوو و له‌ ئاستى جۆراوجۆردا بوون، ناكرێت ئه‌و هه‌موو كتێب و لێكۆڵینه‌وه‌ و باس و خواسه‌ بژمێرم، له‌ڕاستیشدا ئه‌وه‌ى هانم ده‌دات ئه‌م نووسینه‌ بنووسم، ئه‌وه‌ نییه‌ بڵێم من ئاگادارى زۆر شتم، به ‌پێچه‌وانه‌وه‌، مه‌به‌سته‌كه‌م ئه‌وه‌یه‌ بڵێم به‌تایبه‌ت من هه‌ر هیچ نازانم و لێره‌شه‌وه‌ له‌ ڕێى ئه‌م نووسینه‌وه‌ ده‌مه‌وێ جاڕی نه‌زانیى خۆم بده‌م!

باشیى جاڕدان سه‌باره‌ت نه‌زانىی خۆت ئه‌وه‌یه‌، هه‌وڵ ده‌ده‌یت فێر بیت و بكه‌ویته‌ شوێن ئه‌وه‌ى بزانیت، خراپیى باسكردنیش له‌وه‌ى كه‌ زانایت و هه‌مووشت ده‌زانیت ئه‌وه‌یه‌، كه‌ ئیتر دواى زانین ناكه‌ویت.
له‌ڕاستیدا به‌بیرم نایه‌ت خۆم به‌ زانا زانیبێت، ته‌مه‌نێكى زۆریشم به‌ڕێ كردووه‌، ده‌شزانم تا ئێستا له‌ هه‌وڵى ئه‌وه‌دام فێرى قسه‌كردن و نان خواردن بم، به‌ڵام هێشتا نه‌ فێر بووم و نه‌ هیچى له‌باره‌وه‌ ده‌زانم، نه‌ سه‌باره‌ت هیچیش له‌ خۆم ڕازیم.

زانا و فه‌یلەسووفه‌كان چه‌ندین سه‌ده‌یه‌ به‌دواى گۆڕین و چاكکردنى جیهانه‌وه‌ن، ده‌ركه‌وت ئه‌مه‌ هه‌مووى قسه‌ى قۆڕ و بێ سه‌روسه‌ودایه‌، شتى گرنگ له‌م ڕۆژگاره‌دا ئه‌وه‌یه‌ بمێنیته‌وه‌.
زۆر جار گوتوومه‌، ئه‌گه‌ر كوردیش نه‌بوومایه‌، ده‌مخواست كورد بم، چونكه‌ پیلانێكى گه‌وره‌ سه‌باره‌ت نه‌بوونت هه‌یه‌، كه‌چى سه‌رسه‌ختانه‌ هه‌رهه‌یت،
مانه‌وه‌ گه‌وره‌ترین سه‌رمایه‌یه.

بیرمه‌ندى مه‌زن (جیل دۆلۆز) سه‌باره‌ت (نیچه‌)ى فەیلەسووفى مه‌زنتر له‌و، قسه‌یه‌كى سه‌یروسه‌مه‌ره‌ ده‌كات، كه‌س به‌هێندى وه‌رنه‌گرتووه‌ و پڕگرنگه‌ و ده‌ڵێت: "ئه‌م شێته‌ هه‌رچى قسه‌ و پێشبینیی هه‌یه‌، هاوتا له‌گه‌ڵ داهێنان و پێشكه‌وتنه‌ زانستییه‌كاندا یه‌ك ده‌گرنه‌وه‌!".
هه‌رده‌م گوتوومه‌ و هه‌رده‌میش گاڵته‌یان پێ كردووم "مانه‌وه‌ى كورد، به‌ شوناس و فه‌رهه‌نگ و تایبه‌تمه‌ندیى خۆیه‌وه‌، له‌ هه‌ره‌ گرنگترین گرنگییه‌كانه‌" ئه‌گه‌ر له‌مه‌دا هه‌موان دژم بن، دڵى شێتانه‌م به‌وه‌ خۆشه‌، زانست پشتیوانى ئه‌م بۆچوونه‌مه‌.
 
(چارلس داروین)، زاناى مێژووى سروشت و جیۆلۆج، دانه‌رى گه‌وره‌ترین كتێب و پڕۆژه‌ سه‌باره‌ت گه‌شه‌ و نەشونماى زینده‌وه‌رزانى، ده‌سته‌وەستانه‌ له‌به‌رامبه‌ر ئه‌و پرسیاره‌دا، كه‌ بۆچى تۆوى خۆراك و خوارده‌مه‌نییه‌كان، كه‌ سه‌رچاوه‌ى ژیانى ئاده‌میزاده‌، به‌درێژایى مێژوو، هاوتا دێنه‌وه‌ له‌گه‌ڵ گه‌شه‌ى مرۆڤایه‌تیدا؟

له‌ مێژووى كۆنى گریكدا ده‌گوترێت خاڵى لاوازى قاره‌مانى ئه‌فسانه‌یى (ئه‌خیل) پاژنه‌ى پێى بووه‌، گوایه‌ دوژمن له‌ پاژنه‌ى پێیه‌وه‌ زه‌فه‌ریان پێی بردووه‌، ئه‌مه‌ بووه‌ به‌ ئیدیۆمێك له‌سه‌ر ئاستى جیهان، پاژنه‌ى پێى (داروین) تۆوى خۆراكه‌، كه‌ نازانێت مێژووه‌كه‌ى كه‌یه‌ و چۆنه‌.

به‌م نه‌زانییه‌ى خۆمه‌وه‌ وه‌ڵامى ده‌ده‌مه‌وه‌، نه‌ك له‌به‌رئه‌وه‌ى له‌و زاناترم، به‌ڵكوو له‌به‌رئه‌وه‌ى، كه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ى سیستمى به‌بازاڕكردنى جیهانى سه‌رمایه‌دارى دژمنى سه‌رسه‌ختى تۆ و تۆمه‌.
جاران تۆوى ته‌ماته‌ت بڕواندایه‌، ته‌ماته‌ى لێ شین ده‌ بوو، خه‌یار خه‌یارى لێ شین ده‌بوو، ئیستا هه‌ر تۆو و تۆم نه‌ماوه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ى به‌ پڕۆگرامێكى زانستى، كه‌ بازاڕ پشتیوانیى ده‌كات، ده‌ستكاریى توخماتى تۆوتۆم كراوه‌،
یه‌كێك له‌ ترسناكترین ترسناكییه‌كانى سیاسه‌تى به‌بازاڕكردنى جیهان ئه‌وه‌یه‌، كه‌ ده‌ستكاریى توخماتى تۆو كراوه‌، سیستمى ژینگه‌ى سروشتى به‌رده‌وام ده‌ستكاریى ده‌كرێت.

ده‌ستكاریكردنى سیستمى سروشتى ژینگه‌ و كۆنتڕۆڵكردنى توخوماتى تۆوتۆم هه‌موو شتى شێواندووه‌، وایان كردووه‌ تۆ خاوه‌نى باخچه‌ بچكۆله‌كه‌ى خۆشت نه‌بیت و ئایه‌ و مایه‌ت زڕ و بێبه‌ر بێت. ده‌ستیان وه‌رداوه‌ له‌ سیستمى سروشتى كه‌ش و سروشت.

ئه‌وه‌ى ناخۆشه‌ تۆیان به‌ كۆمه‌ڵێك كێشه‌ى ناوخۆیى و لۆكاڵىی ناوخۆییه‌وه‌ سه‌رقاڵ كردووه‌، نه‌ك هه‌رئه‌وه‌ى درۆت پێى بفرۆشن، به‌ڵكوو بۆ ئه‌وه‌ى كاتێك له‌ هه‌وڵى ئه‌وه‌دا ده‌بیت درۆ و ساخته‌چییه‌تییان ئاشكرا بكه‌یت، پێت بڵێن ئه‌وه‌ هه‌ر وانییه‌ و ڕاستییه‌كه‌ى تۆ درۆیه‌!
ئێمه‌ هه‌ر هیچ نازانین، ده‌رده‌كۆرۆناش هه‌موو زانا و فەیلەسووفانى سه‌باره‌ت به‌ نه‌زانى و بێئاگایى خۆمان به‌هۆش هێنایه‌وه‌، ئینجا وه‌ره‌ ئه‌وه‌ى (داروین) نه‌یزانیوه‌ ڕاستى كه‌ره‌وه!
(كارل ماركس) له‌ شێته‌ گه‌وره‌كانه‌ و زۆر پێش ئه‌م ڕۆژگاره‌ بێ نه‌وایه‌ى جیهان نووسیویه‌تى: "هه‌رچه‌ند به‌هاى شته‌ مادییه‌كان له‌ به‌رزبوونه‌وه‌دا بێت، نرخى مرۆڤه‌كان له‌ نزمبوونه‌وه‌دا ده‌بێت".

با بیكوردێنم و بڵێم "هه‌تا زانست له‌پێناو كه‌ڵه‌كه‌كردنى سه‌رمایه‌ و به ‌بازڕكردنى جیهاندا بێت، نه‌ك هه‌ر مرۆڤ، ژینگه‌ و سروشت و بوونه‌وه‌ره‌كان وه‌ك كاڵا سه‌یر ده‌كرێن و له‌ دژى زانین بره‌و به‌ نه‌زانین ده‌درێت، نه‌ك هه‌ر درۆ و ساخته‌چییه‌تى بره‌ویان ده‌بێت، به‌ڵكوو به‌ پرۆگرامێكى شه‌یتانى ڕاستییه‌كان وه‌ك درۆ له‌ قه‌ڵم ده‌درێن!".

ئه‌مه‌وێت باسى نه‌زانیى خۆم بكه‌م، به‌ڵام داكۆكییه‌كیش له‌ شێتییه‌تى كوردانه‌م بكه‌م، كه‌ له‌ ڕێى هه‌ڵكۆڵینى مێژوو و شوێنه‌وارى كورده‌وه‌ پێى گه‌یشتووم و بڵێم (داروین) نه‌یگوتووه‌ "مانه‌وه‌ بۆ به‌هێزترینه‌" گوتوویه‌تى "مانه‌وه‌ بۆ چاكترینه‌". سه‌یر له‌وه‌دایه‌، كورد ده‌ڵێت "مانه‌وه‌ بۆ چاكترینه‌".
بێگومان لێره‌دا و ئه‌وه‌ى ئه‌م زنجیره‌ نووسینه‌ ده‌خوێنێته‌وه‌ و تێى ده‌گات، هه‌رگیز ناتوانێت به‌وه‌ تاوانبارم بكات، من له‌ سۆنگه‌ى لایه‌نگریى نه‌ته‌وه‌ییه‌وه‌ بڕیار ده‌ده‌م.

سه‌رو سامانى كوردبوون "چاكییه‌" و ئه‌وه‌ى هێشتووشیه‌ته‌وه‌ ئه‌م چاكییه‌یە،
له‌ڕاستیشدا باشتر له‌م چاكییه‌ نه‌زانینه‌!
با باسى نموونه‌یه‌ك بكه‌م، نه‌سل و نه‌سه‌بم له‌ دایكمه‌وه‌ ده‌چێته‌وه‌ سه‌ر هه‌ورامییه‌كان، وه‌ى له‌و به‌خته‌، كه‌ هه‌ورامییه‌كى پاراو ده‌زانم و هه‌رچیى شیعر و ئه‌ده‌بیاتى كوردییه‌ به‌ هه‌ورامى ده‌خوێنمه‌وه‌ و خۆشم كرمانجییه‌كه‌م وا ده‌وڵه‌مه‌ند كردووه‌، شا به‌ سه‌پان ڕاناگرم.
ئینجا لێشم بپرسى و بڵێى زمان ده‌زانى؟ ده‌ڵێم: بۆ من كوردى ده‌زانم تا زمانى تر بزانم؟

له‌سایه‌ی داگیركاریى ده‌وڵه‌تى شیعه‌ى عه‌جه‌مه‌وه‌، هه‌ورامانى ته‌خت (كه‌ خه‌ڵك وا ده‌زانن له‌ ڕووى جێۆگرافییه‌وه‌ واى پێده‌گوترێت و نازانن ته‌ختى سه‌ردارانى هه‌ورامى بووه‌)، ده‌بێته‌ هه‌ڵبژارده‌ى ڕۆشنبیریى نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان و له‌سایه‌ى ده‌سه‌ڵاتى كوردیی خۆماڵییە‌وه‌، هه‌ورمانه‌كه‌ى خۆمان ده‌بێته‌ پایته‌ختى كۆنكرێت و سه‌رچاوه‌ى كوێركردنه‌وه‌ى ئاو و ئاوه‌دانى!
 
به‌دواى هه‌ندێك لێكۆڵینه‌وه‌دا ده‌چم، وه‌ى ده‌ره‌نجامى كه‌ ناخۆشه‌!
خه‌ڵك له‌ هه‌ورامانى خۆمان كه‌مته‌مه‌نترینن، چونكه‌ چیمه‌نتۆ و دیوارى بلۆك له‌گه‌ڵ سروشتى هه‌ورامان ناگونجێن و هه‌مووى ده‌ردودووه‌، جاران هه‌ورامییه‌كان به‌ته‌مه‌نترین بوون، ئێسته‌ هه‌ورامییه‌كان پیریان تیا نییه.
جارێكیان (بێخود)ی شاعیر نووسیویه‌تى:
ئه‌وه‌ى زانایه‌ جه‌رگى وه‌ك په‌ڵاسه‌
ئه‌وه‌ى نادانه‌ نازانێت چ باسه‌
لەبه‌ر جه‌رگت باشتره‌ هه‌ر نه‌زانى چ باسه‌!

هه‌میشه‌ ئه‌م نه‌زانییه‌م ناگۆڕمه‌وه‌ به‌ زاناییه‌ك، كه‌ ده‌ره‌نجامى ده‌ردودوو تێكدان و بێ به‌هاكردن بێت.
بێ سه‌روسه‌ودا ده‌گه‌ڕێم، یه‌ك تۆز فێر بم، هیچ فێر نابم، چونكه‌ خه‌ڵكى زۆر زانا و ئاقڵ هه‌وڵیان داوه‌ و هیچ فێر نه‌بوون، منیش فێر نابم!
باشیى ئه‌م وانەیه‌ حیكمه‌تێكه‌، كه‌ جیهان پێویستى پێیەتى، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ "كه‌ ئه‌گه‌ر به‌ ناوى زانینه‌وه‌ چاكییه‌كانى جیهان خراپ ده‌كه‌ین، با جاڕى نه‌زانین بده‌ین، به‌ڵام چاكه‌خواز بین و جیهان و گه‌ردوونیش له‌وه‌ خراپتر نه‌كه‌ین!".