زمان، جوگرافیای بوونی نەتەوە
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
جەبار جەمال غەریب 16/10/2021

زمان، جوگرافیای بوونی نەتەوە

- زمان باشترین ڕیگای لێك تێگەیشتنە.
- باشترین داهێنانی مرۆڤە.
- خێراترین هۆی پەیوەندییە.

ئەوانە پێناسە هەرە سادەكانی زمانن. پێناسەی وردتر و زانستیتریش زۆرن، كە زمان و بەكارهێنانی و ئەركەكانیمان پێدەناسێنن. ئەوە بابەتی من نییە، یان ئەوە بابەتی ئەم وتارە نییە. دەمەوێ بە جۆرێكی دیكە لە زمان بدوێم، بە جۆرێك تەنیا بۆ من ڕەوا بێت و بۆ كەسی دیكە نا.
- ئایا زمانی هەموو نەتەوەكان یەك ئەركیان هەیە؟
- ئایا زمانی كوردییش لە ئاستی زمانەكانی دنیادایە؟

ڕەگی زمانی كوردی لەوە تۆكمەتر و كۆنترە گومان لە ڕەسەنی و سەربەخۆییەكەی بكرێت. یەكێكە لە زمانە هەرە دێرینەكانی ڕۆژهەڵات و كاریگەرییشی بەسەر بەشی هەرە زۆری زمانی نەتەوەكانی ناوچەكەوە هەیە (دەتوانم بە بەڵگەوە ئەوە بسەلمێنم). زمانەكانی ڕۆژهەڵات لەبەرئەوەی ژینگەیەكی هاوبەش و لێچوویان هەبووە، چ لە ڕووی دەنگ و چ لە ڕووی پێكهاتە و دەبڕینەوە كاریگەرییان بەسەر یەكەوە هەیە \مەبەستم ژینگەی جوگرافی و كولتوری و هەتا مرۆییش\.

دەستەواژەی زمانەكانی ڕۆژهەڵات، دەشێ فراوانتر بێ لە مەبەستی من و هەموو زمانەكانی ڕۆژهەڵات نەچنە ناو ئەو چوارچێوەیەوە. بۆ نموونە زمانی عەرەبی زمانێكی ڕۆژهەڵاتییە بەڵام هیچ تیكەڵاوی و ئاشنایەتیەكی لەگەڵ زمانی كوردیدا نییە. ژینگە و پێكهاتە و تۆنی هەردوو زمانەكە تەواو لێك جیاوازن. ئەو جیاوازییەش دەشێ بە بەڵگەی زانستی بسەلمێنرێت.

زمانی عەرەبی بەرهەمی بیابان و سروشتی ئینسانی عەرەبی و كۆمەڵایەتیی كۆمەڵگەكەیەتی. نزیكترین زمان لە زمانی عەرەبیەوە زمانی عیبرییە كە بە ئامۆزا دادەنێرێن. دەیان خاڵی هاوبەش لە نێوانیاندا هەیە، هەرچەند دواتر ماڵی خۆیان لەیەكتر كرد و هەتا ئایینی جیاواز و تایبەت بە خۆیان بۆ پەیدا بوو، هەردوو ئایینەكەش زۆر خزمەتی ئەو دوو زمانە ئامۆزایەیان كردووە، لەگەڵ ئەوەشدا بەیەكجاری لە یەكتری دابڕین و پێش دروستبوونی ئیسرائیل، زمانی عیبری نزیكەی بە تەواوی لە ڕۆژهەڵات دەركرابووە دەرێ و سڕابووەوە.

هەلومەرجی هەر زمانە تایبەتە بە نەتەوەكەیەوە، نەتەوەكەی لە ڕووی سیاسی و ئابووری و فەرهەنگییەوە لە چ ئاستێكدایە. زمانی عەرەبی بە هۆی دەسەڵاتی ئایینیەوە، كە بەشێكی هەرە گرینگی دەسەڵاتی عەقڵیشە خزمەتێكی زۆر كراوە و بە هەموو دنیادا بڵاو بووەتەوە، ئەوە جگە لەوەی لە زۆر شوێن و وڵات زمانی نەتەوە خۆجییەكانیشی سڕیوەتەوە و بۆ خۆی چووەتە جێگایان. زمانی فارسی دەسەڵاتێكی كولتوری و ئیداریی دوو هەزار و پێج سەد ساڵەی لەدوایە. زمانی توركییش كوڕە نازدارەكەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بووە.

- لەو دووسەد ساڵەشدا كە هەستی نەتەوەیی بەتەواوەتی بە زمانەوە بەستراوەتەوە، دەسەڵاتی ئیداری و ئابووری و سیاسی بە تەواوەتی لەژێر هەژموونی ئەو سێ زمانە سەردەستەدا بوون، وەكوو ئەنجامیش:

یەكەم: لە شوێنی دەسەڵاتیان هەریەك لەو زمانانەی سەرەوە، عەرەبی، فارسی، توركی بوونە زمانی فەرمی، ئیداری و سیاسی و ئابووری و فەرهەنگی، نەك هەر خۆیان بەڵكوو فەزایەكیان دروست كرد، كە نووسەر و زانایانی كوردیش هەموو توانایەكی خۆیان بۆ خزمەتی زمانی سەردەستە تەرخان بكەن. ناوی سەدان كورد لە لیستی ئەو زانایانەدایە كە خزمەتی فەرهەنگ و زمانی زاڵیان كردووە و ئێستاش هەر بەردەوامە.

دووەم: بە هەمان ئەو گوڕوتینەوە كە خزمەتی زمانەكانی خۆیان كرد، بە هەمان هێزەوە، بە فەرمی دژی زمانی كوردی وەستانەوە و بە نیازی هەناسە لێبڕین و كوشتنی خستیانە ژێر چەوسانەوەیەكی قورسەوە.

- لە ئێرانی خاوەن كولتوور و ئاری، سەردەمانێك ئەوەی بە كوردی قسەی كردبا نێفۆكیان هەڵدەبڕی و نامووسیان دەشكاند.

- لە توركیای شارستان و مۆدێرندا ئەوەی بە كوردی قسەی كردبا دەگیرا و زیندانی دەكرا، دواتر سزاكەیان سووك كرد بۆ پارە، لە سزای بەكارهێنانی هەر وشەیەكی كوردی لیرەیەكیان لە قسەكەری قوڕبەسەر دەستاند.

- لە سووریای شۆڕش و ئازادیشدا، هەر قسەكردن بە كوردی كوشتنی لەسەر بوو، لەوپەڕی بێهیزی و لەوپەڕی بەهێزیان بۆ ڕۆژێكیش نەیانتوانی دان بە بوونی كورددا بنێن.

كولتوور و داگیركردن

زمان بەشێكی هەرە گرینگی كولتوورە، دەتوانین بڵێین دایكی بەشەكانی دیكەشیەتی. سەرەڕای سەركوتكردنی زمانەكەی كولتووری كوردی نەتوایەوە و توانی بەرگە بگرێ. كولتوورێك كە مێژووی بڕیبوو، لە زەمەنێكی دوورەوە هاتبوو، بە ڕەنگ و تامی كوردییەوە. كولتووری كوردی لە دوای زمانەكەی چالاكترین سەربازی بەرگری بووە لە كیانی كورد.

- من دوو بەرگریكاری سەر سەخت و گرینگ دەبینم، لە مەیدانی پاراستنی نەتەوەی كورددا، یەكەمیان: زمان و دووەمیان: كولتوور.

- كورد بەرگریكاری بەهێزی هەبووە، ئینسانی كورد سەرەڕای تاڵیەكانی كوردبوون و موسیبەتی كوردبوون وەك نووسەرێكی فارس ئاوا ناوی دەبات، ئینسانی كورد نەیتوانیوە دەستبەرداری كولتوور و زمان و خاك و ئاوی خۆی بێت، هەڵەی قورسی كردووە، خیانەتیشی كردووە، بەڵام لە زینداندا، لە حاڵەتی خیانەتی گەورەشدا، كوردبوونی خۆی بەنەفرەت نەكردووە، سەختیی ژیانی و قورسایی كوردبوونی تاڵی ڕۆژگاریان پێ چەشتووە، بەڵام نەیانخستووە و وازیان پێ لە شانازیەكانی نەهێناوە.

- ئەو ئەركە چییە زمانی كوردی لە زمانەكانی دیكە جیا دەكاتەوە؟ ئەو خوێنە چییە لەناو دەنگ و پیتەكانیدایە؟ من وەڵام دەدەمەوە، تۆش دەبێ لەگەڵ من بیر بكەیەوە.