عێراق قەدەرێكی تراژیدی
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
جەبار جەمال غەریب 26/09/2021

عێراق قەدەرێكی تراژیدی

ناوەندی لێكۆڵینەوەی ڕووداو، بە هاوبەشی لەگەڵ ناوەندی فەرەنسی بۆ توێژینەوە لەسەر عێراق،
باڵوێزخانەی فەرەنسا لە بەغدا، گۆڤاری كۆنفلیوانس، بەو ناونیشانەی سەرەوە (عێراق قەدەرێكی تراژیدی) كۆنفڕانسێكی ساز كرد.
- ئەو بەشەی پەیوەندیی بە پەخش و بڵاوكردنەوە و ڕووداوەوە هەیە، جگە لەوەی زۆر باش بوو، پەیوەندیی بە ناوەڕۆكی ئەم بابەتەی منەوە نییە.

- من هەر كە زانیم باسی سەد ساڵ پاش دروستبوونی دەوڵەتی عێراق دەكات، باسی تراژیدیا و نەهامەتی، فەشەلی ئەو دەوڵەتە دەكات هەر زوو بانگهێشتنامەكەم قبووڵ كرد و چاوەڕێم كرد زانا و لێكۆلەرە فەڕەنسی و عێراقی و شارەزایانی خۆشمان، لەو شوێنەوە دەست پێبكەن كە عێراق كۆتایی هاتووە.
- جگە لە وتارەكانی دەستپێكی. كۆنفڕانسە، بەنیازی ڕووناكبوونەوە و تێگەیشتنی زیاتر گوێشم لە دوو پانێڵ گرت.

سەرنجە تایبەتەكانم لەسەر ناونیشانی كۆنفڕانسەكە
- من وەك قوتابییەكی ئاودراو بە كولتوور و ئەدەب، ویستم گوێ لە سۆسێۆلۆگ و كۆمەڵناس و زانستپەروەران بگرم و خۆم لە عیلمیاندا خەنی كەم. هەر كە لە ناونیشانەكەی ورد بوومەوە كەمێك ڕامام و تاریك داهاتم، بۆچی؟
- عێراق قەدەرێكی تراژیدی
قسەی من لەسەر قەدەرە، قەدەر لە زمانی. ئینگلیزیدا بە مانای (destiny) و (fate) دێت، لە كۆنفڕانسەكە یەكەمیان بەكار هێنابوو.

- قەدەر وشەیەكی ئایینییە (religion)، دوورتریش بڕۆین دەستەواژەیەكی میسیۆلۆگی، ئەفسانەییە، یان ئوستۆرە. قەدەر یەكێكە لە بنەما سەرەكییەكانی باوەڕی ئەفسانەی خودایانی یونانی كۆن، واتا ئەوەی یەزدان یان خودایانی ئەستۆڕەیی گریك بڕیاری لەسەر داوە بە هیچ شێوەیەك ناگۆڕدرێت.

گرینگترین كەسێكیش ئەو بیروباوەڕەی لە ئەدەبدا بەرجەستە كردبێ، سۆفۆكلیسە (Sophocles) ئەویش لە شانۆنامەی ئۆدیب پاشادا (Oedipus)، ئەگەر بە ڕستەیەك ناوەڕۆكی ئەو شانۆنامەیە باس بكەم (منداڵێك لەدایك دەبێ، قەدەرەكەی ئەوەیە، دەبێ باوكی خۆی بكوژێ و دایكی خۆی مارە بكاتەوە، سەرەڕای ئەوەی ڕاستیەكە دەزانێ و هەموان هەوڵی جدی دەدەن بۆ ئەوەی لەو قەدەرەی دوور بخەنەوە، كەچی هەموو هەوڵێكیان زۆرتر لە قەدەرەكەیان نزیك دەكاتەوە، لە كۆتاییشدا قەدەرەكە دەسەپێ)

- پرسیارەكە ئەوەیە ئایا قەدەر بۆ بابەتێكی وا هەستیار و سەرنجڕاكیش تەواو مۆدێرن و واقیعی دەگونجێ؟
- ئایا ڕەوایە ئەكادیمییەكان گوێكرەكانیان لە تونێڵێكدا گیر كەن كە قەدەریانە و دەبێ لەو ئاستەش بیر بكەنەوە؟
- ئەگەر ئەوە قەدەرە، وتوێژی بۆچییە؟ قەدەر وەك خۆی جێبەجێ دەكرێ.

. بابەتەكانی پانێڵێ یەكەم
- مامۆستا عادل باخەوان پێش پانیڵەكە، وەك بەڕێوەبەر یان ڕێكخەری پانێڵەكە هەندێ ڕای بەنرخی دەربارەی عێراق شی كردەوە، هەرچەند تازە نەبوون بەڵام گرینگ بوون، پێویست بوو هەموو لێكۆلەرەكان بەو ئاڕاستەیەدا كاریان بكردایە، بە خۆشیەوە كە هەر نیازی كۆنفڕانسەكەش وا دەردەكەت.

- دكتۆر مریەم یاقووبی و دكتۆر عادل باخەوان دوو بابەتیان پێشكەش كرد، یەكەمیان دانانی فەیسەڵی یەكەم و سەردەمی ئینتیداب و هەندێ ڕووداوی سادەتر، دكتۆر عادلیش كە بە سروشتی خۆی جوان قسە دەكات و لۆژیكییش بیر دەكاتەوە، ئەویش باسی سەردەمی ئەمریكای كرد، واتا سەردەمی پۆل بریمەر كە زانیاریی تازەی تێدا نەبوو.
- زانیاریەكانیان تەنیا بۆ ئەو قوتابیە فەڕەنسیانە سوودی دەبوو، كە جارێ نازانن كوردستان لە چ كیشوەرێكە و عێراق چەند نەتەوەی تێدا دەژین.

چاوەڕوانیی من
ئەو زانایانە خۆیان بەند نەكەن لە مێژووی عێراقدا، چونكە ئەوە تەواو بووە، ئەوەی ئەوان ئەوڕۆ پێی گەیشتوون، سێر كینهان كۆڕۆنوالیس لە ساڵی ١٩٣٠ پێی گەیشتبوو. كۆڕۆنوالیس ڕاویژكاری وەزارەتی ناوخۆی عێراق، كە یەكێكیش بوو لەوانەی لە كاتی هاتنی مەلیك فەیسڵدا بۆ عێراق یاوەری بوو. ئەو ڕاوێژكارە سەرەڕای ئەوەی ئینگلیز بوو، سەرەڕای ئەوەی ڕاوێژكاری وەزیری ناوخۆ بوو، بەڵام لە ڕاپۆرتێكی (١٠) خاڵیدا، كە وەك وەڵامێك بۆ پێشنیارەكانی جەمیل مەدفەعی وەزیری ناوخۆی ئەو كاتی عێراقی نووسیوە، بێگومان بەهۆی ئەوەوە بۆ ئەنجوومەنی وەزیرانی ناردووە.

- كۆڕۆنوالیس سەد ساڵ نا، تەنیا ٨ ساڵ ٧ مانگ و ٢٥ ڕۆژی بەس بووە بۆ ئەوەی ئیفلاسی دەوڵەتێك بە ناوی عێراق ڕابگەیەنێ، ئەو یاداشتەكەی لە ١٨\٨\١٩٣٠دا نووسیوە، حكوومەتی پاشایەتیش لە ٢٣\٨\١٩٢١ دامەزراوە.

- كۆڕۆنوالیس بەو زمانەی كۆنفڕاسەكە نا، بە زمانی منیش نا، بە زمانی هاوڕێ و ڕاوێژكارێكی ئەوكاتی عێراق ئەوەی ئاشكرا كردووە كە عێراق تراژیدیایە، من زۆرم حەز دەكرد كۆنفڕانسە رێگای دابام یەكە یەكە خاڵەكانی یادەشتەكەی كۆڕۆنوالیس كە دە خاڵن بۆ ئامادەبوان و تەواوی خەڵكی باس بكەم،. هەرچەندە لێرەش بواری ئەوە نییە، تەنیا چەند دێڕێكی ڕادەگوێزم:

- (حكوومەتی عیراق) كە نیازییە هەوڵ بدات لیوا كوردییەكان یا لەژێر سایەی بەرهەڵستی دانیشتوانەكانیاندا بەڕێوە ببات، یا بە ڕەزامەندیی ئەوان ئەگەر ڕێبازی یەكەمیان هەڵبژێردرێ، ئەوساكە پێویستە لە ڕێگای بەكارهێنانی هێزەوە ئەو خەڵكە دابین بكرێن، ئایا لە بەرژەوەندیی عێراقە بەشێكی دیاری وڵاتەكەی هەمیشە بێزار بێ، یان لە ڕاستیدا گەیشتبێتە ئاستی بەرپاكردنی شۆڕشێكی ئاشكرا؟

- چوار ساڵ بەسەر ئەو زەمانەتەی دراونەتە كورد تێپەڕین بێ ئەوەی هیچیان بۆ بكرێت، پێویستە حكوومەتی عێراق ئەو گوێنەدانەی ڕابردووی خۆی بە كورد، سەرزەنشت بكات.
- ئەگەر هاتوو وەزیرەكان هاوبیر بوون لەگەڵ بەرێزتاندا، كە دەتوانرێت كورد بێپەروا لە هیچ سزایەك پێشێل بكرێن، ئەوساكە من دەتوانم تەنیا بۆچوونی قووڵی ناڕەزایی خۆم تۆمار بكەم.

دوو پلە لە خوار هەڵوێستەكەی كۆڕۆنوالیس
- ئەوەی جیگای سەرسوڕمان بوو، لێكۆڵەران لە كۆنفرانسەكەدا سەڕەڕای قەدەری تراژیدیای عێراق، زۆر جار وەك چارەسەر، (ئەگەر)یان بەكار دەهێنا، وەك ئەگەر ڕەچاوی (برایەتی) و (یەكتر قبووڵكردن) و (باوەڕهێنان بە مافی یەكتر) بكرێت، دەشێ....
- ئەوەی سەیرە سەد ساڵ بەس نییە بۆ ئەوەی بزانین ئەزموونێك كۆتایی هاتووە، ئیفلاسی كردووە، ئیدی ناكرێ هیچ ئەگەرێكی دیكەی بۆ پێشنیار بكرێت.