کورد و کەرکووک لە دائیرەتولمەعاریفی عوسمانیدا
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
بەهات حەسیب قەرەداخی 25/09/2021

کورد و کەرکووک لە دائیرەتولمەعاریفی عوسمانیدا

( ک ر ک ) لاپەڕە: 3846
(1897 – 1898 ی زایینی)

لەم ڕۆژانەدا، لەبارەی کەرکووکەوە بە ناونیشانی (لە قامووسی كتێبخانەی پەرلەمانی توركیا باس لە كوردستانیبوونی كەركووك كراوە)، راپۆرتێکم لە (باسنیوز) خوێندەوە. بەندەیش نزیک بە چوار ساڵ لەمەوبەر، وتارێکم لەبارەی کوردستانیەتی کەرکووکەوە بە بەڵگەی مێژووییەوە بڵاو کردەوە، لەبەر گرنگی و گەرمیی بابەتەکە، بە پێویستم زانی جارێکی تر ئەو وتار و بەڵگەیە بخەمەوە بەرچاو:

دەربارەی شوناسی نیشتمانیی كەركووك، کورد گوتوویەتی و دەڵێ: خاک و جیوگرافیای كەركووك کوردستانیە و دیموگرافیاکەشی فرەیی و هەمەنەتەوەییە، زۆرینەی کورد و ئەوانی تریش تورکمان و عەرەب و کلدوئاشوورن.
عەرەبی عێراقی و ناعێراقییش گوتوویانە و دەڵێن: خاک و جیوگرافیای كەركووك عێراقییە و دیموگرافیاکەشی تێکەڵە و زۆرینەی عەرەبە و ئەوانی تریش کورد و تورکمان و کلدوئاشوورن!
بەشێک لە تورکمانی نیشتەجێی كەركووكیش گوتوویانە و دەڵێن: خاک و جیوگرافیای كەركووك عێراقییە و دیموگرافیاکەشی تێکەڵە و زۆرینەی تورکمان و ئەوانیتریش عەرەب و کورد و کلدوئاشوورن!

با بزانیین لەم نێوەندەدا، یەکێ لە گرنگترین بەڵگەنامە مێژووییەکان لەبارەی شوناس و خاک و خەڵکی كەركووك چییان گوتووە:

(قاموس الاعلام العثمانی) بە ناسراوترین و متمانەپێکراوترین (دائره‌ المعارف العثمانیه‌ - ئەنسکلۆپیدیا)ی دەوڵەتی عوسمانی هەژمار دەکرێ و لە نووسین و ئامادەکردنی (شمس الدین سامی)یە کە بە مەزنترین و ناودارترین زانای کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەی ئیمپراتۆتییەتی عوسمانی دادەنرێ.

بەگوێرەی زانیارییەکانی بەڕێز (قەیس قەرەداغی) لە نووسینێکیدا کە لە ساڵی 2005 بڵاوی کردۆتەوە: ئەو دائیرەتولمەعاریفەی عوسمانی لە ساڵی 1315ی کۆچی (1897 – 1898ی زایینی) لە دووتوێی هەزاران لاپەڕەی قەوارە گەورەدا چاپ و بڵاو کراوەتەوە. لەم تۆمار و بەڵگەنامە مێژووییەدا جگە لە روماڵکردنی ژیاننامەی شاعیران و ئەدیبان و سیاسەتمەداران، پادشا و سوڵتان و میر و سەرۆکانی دنیا، زۆر بەوردی باسی تۆبۆگرافیا و دیمۆگرافیای هەموو شار و سنجق و ویلایەتەکانی ناو قەڵەمڕەوی عوسمانی کراوە و بە گرنگترین سەرچاوەی زانستیی زانکۆی ئەستەنبوڵ هەژمار دەکرا. دانەر و نووسەرەکەیشی یەکێ بووە لە کەسایەتییە هەرە نزیکەکانی سەڵتەنەتی عوسمانی و لە خەرجیی سەڵتەنەتیش ئەو تۆمارە و چەندین کتێبی تریشی بۆ چاپ کراوە.

لە لاپەڕە 3846ی دائیرەتولمەعاریفی عوسمانیدا کە تایبەتە بە حەرفەکانی (ک ر ک) و بە زمانی تورکیی عوسمانی لەژێر وشەی (کرکوک)دا، وردترین زانیاری دەربارەی هەموو لایەنێکی بوون و ژیان و کۆمەڵگەی ئەو شارە نووسراوە. لێرەدا هەندێ لەو زانیارییانە وەک نموونە وەردەگێڕینە سەر زمانی کوردی و لە پاشکۆی ئەم وتارەشدا، وێنەیەکی ئەو لاپەڕەیە دەخەینە بەرچاوی خوێنەری بەڕێز:

(كەركووك، ناوەندی سنجقی شارەزوورە لە ویلایەتی مووسڵی کوردستان، 160کم لە مووسڵەوە دوورە بەرەو باشوور. ژمارەی دانیشتوانەکەی نزیک بە 30 هەزار کەسە، قەڵایەک و 36 مزگەوت و 7 مەدرەسە و 15 تەکیە و خانەقا و 12 خان و 1282 دوکان و یەک خەستەخانە و 8 حەمام و ەک پردی سەر رووبار و یەک مەدرەسەی روشدیە و 18 قوتابخانەی سەرەتایی و 3 کەنیسە و یەک پەرستگەی جووی تێدایە. گەڕەکەکانی بریتین لە گەڕەکی تەپە و گەڕەکی قەڵا و گەڕەکەکانی دەوروبەری بەلای چەپی رووبارەکەدا \مەبەستی روباری خاسەیە\. سێ لەسەر چواری دانیشتوانەکەی کوردن و ئەو چارەکەی تری تێکەڵێکە لە تورک و عەرەب و گشت ئەوانی تر لەگەڵ (760) ئیسرائیلی (460) کلدانی \مەبەست لە ئیسرائیلی، جووەکان بووە\.
كەركووك شارێکی دێرینە و ناوی (کرکورە) بووە، قەزای كەركووك ناوەندی سنجقی شارەزوورە. لە خۆرهەڵاتیەوە سنجقی سلێمانی، قەزای کۆیسنجق و ئەربیل لە باکوور، سنجقی مووسڵ لە خۆرئاوا و ویلایەتی بەغداد لە باشووری خۆرئاوا، لە باشووری خۆرهەڵاتیش قەزای سەڵاحییە \مەبەست کفرییە \. پێنج ناحیە سەر بەم ناوەندی قەزایەن (مەملەحە و گوز خورماتوو، ئاڵتوون کۆپری، گێل و شوان . لەگەڵ 352 گوند و دێهات).

ئەم ژمارە و داتایەنە زادەی هەست و دەمارگیریی نەتەوەیی نین، بەڵکوو زانیاریی ورد و متمانەپێکراوی سەرچاوەیەکی تۆمارکراو و بڕواپێدراوی سەڵتەنەتی عوسمانیی تورک زمانی، سەد و بیست ساڵ بەر لە ئێستان، بۆیە پێویست ناکات کۆمێنتی زۆری لەسەر بدەم. تەنیا سەرنجی خوێنەران بۆ دوو حەقیقەت ڕادەکێشم:

یەکەم: لەڕووی خاک و جیوگرافیاوە، لەو تۆمارە عوسمانیەدا بەڕوونی دان بەوەدا نراوە کە: كەركووك مەرکەزی سنجقی شارەزوورە، شارەزووریش بەشێکە لە ویلایەتی مووسڵی کوردستانی.
دووەم: لەڕووی دیمۆگرافی و ژمارەی دانیشتوانیشەوە، لەو تۆمارە عوسمانیەدا بەڕوونی دان بەوەدا نراوە کە: سێ بەش لە چوار بەشی خەڵکی كەركووك، واتا 75 %، کوردن.