بارودۆخی ئابووریی كوردستان لە سەردەمی دەسەڵاتدارێتیی فارس و یۆنانی و رۆمانییەكاندا
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
كه‌یوان ئازاد 19/09/2021

بارودۆخی ئابووریی كوردستان لە سەردەمی دەسەڵاتدارێتیی فارس و یۆنانی و رۆمانییەكاندا

32

سەرباری ئەو دۆخە سیاسییەی بەسەر كوردستان و دانیشتوانەكەیدا تێپەڕى، كۆمەڵێك لایەنی دیکە، كۆمەڵگای كوردستانیان گەیاندە سەدەی حەوتەمی زایینى و قۆناغی مێژووى سەدەكانی ناوەڕاست. یەكێك لەو لایەنانەش ئابووری بوو.

مەبەست لە (بارودۆخی ئابووریی كوردستان)یش ئەو بنەما ئابوورییانە بوون كە لە كوردستاندا هەبوون، وەك (كشتوكاڵ، ئاژەڵداری، بازگانی، باج، کانزاکان). مەبەستیش لە (دەسەڵاتدارێتیی فارس و یۆنانییەكان)، ئەو هێزە داگیركارانە بوون، كە لەدوای ڕووخاندنی دەوڵەتى ماد لە ساڵى (550پ.ز) یەك لەدوای یەك خاكی كوردستانیان داگیر كرد و خاك و دانیشتووانەكەیان بە دەوڵەت و دەسەڵاتەكەیانەوە گرێ دا، ئەوانیش بنەماڵەكانى (هەخامەنشی، ئەشكانی، ساسانی) لە ڕەچەڵەكی فارس و (مەكدۆنی و سلووكی) لە ڕەچەڵەكی یۆنانی و (ڕۆمانی و بێزەنتى) لە ڕەچەڵەكی ڕۆمانەكان بوون.

ئەو ماوەیەش كە خۆی لە یازدە سەدە دەدا، سەردەمێكی دیاریكراو و پڕ لە گۆڕانكاری بوو، بەڵام ئەوەندەی گۆڕانگارییەكان (سیاسی و سەربازی و كارگێڕى) بوون، ئەوەندە (ئابووری و كۆمەڵایەتی و فەرهەنگی) نەبوون. هۆیەكەش ئەوە بوو، هەریەك لەو دەوڵەتە داگیركارانەی كوردستان، ئەوەندەی بایەخیان بە هەژموونی دەسەڵاتى خۆیان و كێبڕكێى سیاسی و سەربازی لەسەر ئەو خاكە و ناوچەكانی دەوروبەریان دەدا، ئەوەندە كاریان بۆ بووژانەوەی لایەنەكانی (ئابووری و كۆمەڵایەتی و فەرهەنگی و ئاوەدانكردنەوە) نەكرد. لەكاتێكدا هەریەك لەو بوارانە، بەشێكی ژیان و لایەنێكی شارستانیی كوردستان و ئەو قۆناغە بوون.

سەبارەت بە دۆخی ئابووریی كوردستانیش، لەسەر ئەو بنەما ئابوورییانە وەستابوو كە لە خاكەكەیدا هەبوو. لەگەڵ ئەو بنەمایانەی لەلایەن دانیشتوانەكەی و دەوڵەتانی سەردەست كاری لەسەر دەكرا. ئەوانیش خۆیان لە (پێنج) بنەمای سەرەكی دەبینییەوە، كە (كشتوكاڵ، ئاژەڵدارى، بازرگانی، باج، کانزاکان) بوون.

(كشتوكاڵ) وەك یەكەمین بنەماى سەرەكی و بژێویى دانیشتوانەكەى، لەسەر چەند پایەیەك بنیات نرابوو. ئەوانیش (زەویی كشتوكاڵى و ڕەز و باخەكان) بوون، كە لە هەر گوند و شارەدێ و شارۆچكە و شارێكدا هەبوون. زەوییە كشتوكاڵییەكان، كە هەندێكیان (دێم) و هەندێكیان (بەراو) بوون، بۆ چاندنی دانەوێڵەى وەك (گەنم، جۆ، نیسك، نۆك، برنج، .. تاد) بەكار دەهاتن و كاریان لەسەر دەكرا. ئەمەو جگە لە داری بەرداری وەك (سێو، قەیسی، خۆخ، هەنار، هەڵووژە، هەرمێ، بەهێ، ... تاد) لەپاڵ چاندنی چەندین جۆر سەوزە. ئەمەو جگە لە دەرختە خۆڕسكەكانی وەك (بەڕوو، سنەوبەر، مازوو، دارەبەن، چوالە، ... تاد).

ئاژەڵدارییش وەك دووەمین بنەمای ئابووریی كوردستان، خۆی لە چوار جۆردا دەبینییەوە: مەڕوماڵات وەك (بەرخ، مەڕ، بەران، گیسك، بزن، مانگا، گا، بەراز) و ڕەشەوەڵاخ وەك (ئەسپ، مایین، هێستر، كەر)، لەپاڵ پەلەوەركانی وەك (قەل، قاز، مراوی، كەڵەشێر، مریشك، كەو، كۆتر، كەروێشك، سمۆرە). هەروەها (سەگ و تانجی) بۆ ڕاو سوودیان لێ وەردەگیرا. هەریەك لەو جۆرانەش چەندین سوودی بە تاك و خێزان و كۆمەڵگای كوردی و تەنانەت دەوڵەتانی سەردەستیش دەگەیاند. هەر لە سوودی خۆراكی و شیرەكەی و پێستەكەی، لەو مەڕوماڵاتەی بەخێو دەكرا، كە لای كورد بە (دەوڵەت) ناسرابوو، تا سوودی ڕەشەوڵاخەكان بۆ جەنگەكان و كاری گواستنەوەی بەرهەمى ڕۆژانە و كاڵا بازرگانییەكان. سوودی ئاژەڵەكانی وەك (سەگ و تانجی)یش بۆ مەبەستی ڕاوكردن و دەستكەوتنی ئاژەڵى كێوی بۆ خواردن و كات بەسەربردن.

(بازرگانى)ش سێیەمین پایەی ئابووریی كوردستان بوو، كە خۆی لە بازرگانیی (ناوخۆیی و دەرەكی) دەبینییەوە. (بازرگانیی ناوخۆیی) مەبەست لێى ئاڵوگۆڕی بەرهەم و كاڵاكان بوو لەنێو گوند و شارەدێ و شارۆچكە و شارەكان. هەرچی (بازرگانیی دەرەكی) بوو، مەبەست لێى ناردنى بەرهەمی ناوخۆیی بوو بۆ دەرەوەی وڵات و هێنانی ئەو بەرهەمانەى لە كوردستاندا نەبوون، وەك (ئاوریشم، شەكر، چا، بەهارت، بۆن، .. .تاد).

بەو پێیەشى كوردستان پێكەوەبەستى ناوچەكانى نیمچەدوورگەى هیندى و ناوەڕاستى ئاسیا بوو لە بەرى خۆرهەڵات و هەردوو كیشوەرى ئەورووپا و ئەفریقا لە بەرى خۆرئاوا، ڕێگا بازرگانییەكان بایەخێكی گەورەیان هەبوو. كاڵا بازرگانییەكانى خۆرهەڵات لە وڵاتى چین و نیمچەدوورگەى هیندییەوە بە شارى (مەرۆ و سەد دەروازە)دا دەگەیشتنە شارى (ئاكباتانا- هەمەدان). دواتر لەو شارەوە (سێ) ڕێگاى سەرەكی لێ جیا دەبووەوە. ڕێگایەك بۆ (ئازەربایجان و ئەرمەنستان) لە باكوور. ڕێگای دووەم بۆ (لۆرستان، خوزستان، فارس) بەرەو كەنارەكانى باكوورى كەنداوى عەرەبى لە باشوور. ڕێگای سێیەم بۆ (كەنگاوەر، حەلوان، تەیسەفوون) لە خۆرئاوا بەرەو (حەزەر، نوسێبین و زوگما، تا كەنارەكانى دەریاى ڕۆم- دەریای ناوەڕاست).

بە پێچەوانەشەوە، كاڵاكانى خۆرئاوا بە هەمان ئەو ڕێگایانە بۆ كوردستان و خۆرهەڵات دەگوازرانەوە. ئەو ڕێگا سەرەكییەش بە (ڕێگاى ئاوریشم) ناسرابوو، كە بە خاكی كوردستاندا تێپەڕ دەبوو، بەڵام داهات و دەسكەوتەكانی بۆ دەوڵەتانی سەردەستی داگیركاری كوردستان بوو، بێ ئەوەی سوود و قازانجەكەی بۆ خێزان و كۆمەڵگای كوردى و كوردستانى بگەڕێتەوە. مەبەست لە داهاتیش بەدەر لە جۆرى بەرهەم و كاڵا بازرگانییەكان، ئەو باجانە بوون، كە خرابوونە سەر ئەو بەرهەم و كاڵایانەی بازرگانییان پێوە دەكرا.

هەر بۆیە لەلایەن دەوڵەتانی سەردەستەوە بەوردی چاودێریی ئەو ڕێگا بازرگانییانە دەكرا و مەبەستیان بوو ئارامى و ئاسایشى ڕێگاكان بە باشی بپارێزن. پاراستنی ئارامی و ئاسایشی ئەو ڕێگایانەش بەند بوو بە هێز و توانای دەسەڵاتداریی ئەو دەوڵەتانەوە، نەوەك دانیشتوانی كوردستان. بە پێچەوانەوەی خێڵ و هۆزەكانی كورد لەو سەردەمانەدا وەك خێڵ و هۆزە عەرەب و توركەكان، مەبەستیان بوو لە نائارامی و تێكچوونی دۆخی وڵات، سوود لەو ڕێگایانە ببینن و لە هەندێك كاتدا دەست بەسەر ئەو كاروانە بازرگانییانەدا بگرن كە لە دۆخی ئاسایشی وڵاتدا سوودى بۆیان نەبوو.

خاڵى سەرنجڕاكیش لەم قۆناغەشدا ئەوە بوو، كە لە كاتی بەهێزیی پادشاكانی (هەخامەنشی، ئەشكانی، ساسانی) لەگەڵ ئیمپراتۆڕەكانی (یۆنانی، ڕۆمانى)، شەڕ و ململانێكان بەردەوام بوون، ئەوەش كاریگەریی كردبووە سەر زەوییە كشتوكاڵی و لەوەڕگەكان، چونكە شەڕ و ململانێكان لەوەڕگە و كێڵگە كشتوكاڵییەکانی وێران دەكرد و زیانی بە خاوەنەكانیان دەگەیاند، كە بەشێكیان كورد بوون.

(باج)یش وەك داهاتێكى دیکە و بنەمایەكى ئابووریی سەردەمەكە، لەلایەن ئەو دەسەڵاتدارانەی ئاماژەمان پێ دا، خرابووە سەر بەرهەمە كشتوكاڵى و ئاژەڵدارى و كاڵا بازرگانییەكان و پیشەوەران. لە سەردەمی ساسانییەكانیشدا، باجی كەسی سەپێنرا كە ساڵانە لە هەر تاكێكدا وەردەگیرا. بڕى باجی هەر تاكێكیش لەنێوان (چوار بۆ دوازدە) درهەم بوو. (چوار) درهەم بەسەر جووتیار و كرێكاراندا سەپێنرابوو. (هەشت) درهەمیش بەسەر پیشەوەر و كاسبكار و (دوازدە) درهەمیش بەسەر خاوەن موڵك و بازرگاناندا.

ئەوانەیشی تەمەنیان لە خوار (20) ساڵ و لەسەروو (50) ساڵانەوە بوو، لەو باجە بەخشرابوون، چونكە تەمەنیان بواری كاركردنی نەدەدان، بەڵام سەربارى ئەوەش و بەو پێیەی دیاریكردنی ئاستی تەمەنەكان لەو سەردەمەدا كارێكی قورس بوو، بەرپرس و كارمەندانی باج كاریان بەو یاسایەی وڵات نەدەكرد و باجەكەیان وەردەگرت، بێ ئەوەی رادەستی گەنجینەی دەوڵەتى بكەن، بەڵكوو بۆ خۆیان هەڵیاندەگرت. ئەمەو جگە لە هەردوو باجى (نەورۆزانە و میهرەگان)، كە وەك باجێكی ئایینى و لە ڕێگاى موغەكانەوە و بە پشتیوانیى بەرپرسانى هەخامەنشی و ئەشكانی و ساسانى بەسەر كۆمەڵانى خەڵكی سنووری دەسەڵاتیان سەپێنرابوو. (باجی نەورۆزانە) لەگەڵ هاتنى جەژنى نەورۆز و لە (1ى نەورۆز) بەرامبەر بە (21ى ئازار)ى ساڵنامەی زایینى، وەردەگیرا. (باجی میهرەگان)یش لەگەڵ هاتنی هەفتەی یەكەمی وەرزی پاییز وەردەگیرا. لەم بوارەشدا پیاوانى ئایینى و هێزە چەكدارەكان و كارمەندانى دەوڵەت، لەو باجانە بەخشرابوون.

بنەمای پێنجەمی ئابوورییش لەو سەردەمەدا (کانزاکان) بوون، كە خۆیان لە (ئاسن، مس، ئاڵتوون، زیو، خەڵووز، ... تاد) دەبینییەوە. بایەخی کانزاکانیش لەوەدا بوو، كە (ئاسن) لە دروستكردنی (خەنجەر، شمشێر، ڕم، كەرەستەی جەنگی)دا بەكار دەهات و (زێڕ و زیو)یش بۆ دروستكردنی دراو و (مس)یش لەگەڵ چەند كانزایەكی تردا بۆ چەند مەبەستێكی جەنگی و ژیاری بەكار دەهات.

بەم شێوەیە خاكی كوردستان و دانیشتوانەكەی بەو بنەما و داهاتە ئابوورییانەی هەیانبوو، سەردەمانێكیان لە مێژوو تێپەڕاند، بەڵام بەو داهاتە زۆرەشەوە، دانیشتوانەكەى كەمترین سوودیان لێ دەبینى و زیاتر لە خزمەتی دەوڵەتانی سەردەست بوو. هۆیەكەش ئەوە بوو كە دەوڵەتانی داگیركاری كوردستان، بە هۆی ململانێ و شەڕەكانیان لەگەڵ یەك و كودەتا بەسەر یەكتردا، نەك هەر پێویستیان بەو بنەما ئابووری و داهاتە زۆرانە هەبوو، تا لە خزمەت دەسەڵاتەكەیان و مانەوەیان لە دەسەڵاتدا بەكارى بهێنن، بەڵكوو مەبەستیشیان بوو خزمەت بە خۆشى و ئارەزوو و حەزەكانیشان بكەن. هەر بۆیە لەو قۆناغە مێژووییەدا، كەمترین سوودی بۆ تاك و خێزان و كۆمەڵگای كوردستان هەبوو.