خوێندنەوەیەك بۆ كتێبى (كه‌سایه‌تیى مسته‌فا بارزانى، له‌ هزرى رووناكبیرانى شارى سلێمانیدا)
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
زاهیر ئه‌حمه‌د سه‌وز 13/09/2021

خوێندنەوەیەك بۆ كتێبى (كه‌سایه‌تیى مسته‌فا بارزانى، له‌ هزرى رووناكبیرانى شارى سلێمانیدا)

ویژدان تاكه‌ دادگایه‌، پرس به‌ یاسا و قازی نییه‌، حه‌قیقه‌تیش ده‌سته‌به‌ری گه‌یاندنی راستییه‌كانه‌ به‌ خوێنه‌ر، وه‌ك ئه‌وه‌ى رووی داوه‌، نه‌ك ئه‌وه‌ى مێژوونووسی چه‌واشه‌كار ده‌یخوازێت. نووسین ئه‌ركێكی ئه‌خلاقی و ویژدانی و فیكرییه‌، ئه‌وه‌ى ئه‌م حه‌قیقه‌ته‌ ره‌چاو نه‌كات، یان له‌ ڕابردوودا ره‌چاوى نه‌كردبێت، هه‌م گه‌مژه‌ و هه‌میش به‌كرێگیراوه‌.

ئه‌وه‌ى ئه‌یه‌وێت به‌ حه‌ز و ئاره‌زووی خۆی مێژوو بخوڵقێنێ و بنووسێت، یان شرۆڤه‌ى بكات و بێ به‌ڵگه‌ ئه‌م هه‌ڵنێ و ئه‌و رۆنێ، ئه‌وا له‌ بیابانی نه‌زانیندا دڕك دروێنه‌ ده‌كات و چقڵ له‌ ویژدانی هه‌ڵئه‌چه‌قێ، له‌ حاڵه‌تێكدا ئه‌گه‌ر خاوه‌ن ویژدان بێت. ئه‌نجامی ئه‌م كاره‌ش، ئازاری ده‌روون و خه‌و له‌چاو زڕاندنه‌.
گومانیش له‌وه‌دا نییه‌، كه‌ ستاییش و زه‌م جێگاى یه‌كتر ده‌گرنه‌وه‌ و وریاش ئه‌و كه‌سه‌یه‌، ماهییه‌ت و مه‌به‌ستی ئه‌م جێگۆڕكێیه‌ به‌دی ده‌كات و نایشارێته‌وه‌.

داهێنان له‌وه‌دا نییه‌، نووسین یان گوفتار، ته‌مومژاوى و هه‌ڵگری ره‌هه‌ندی جیاواز و جۆراوجۆر بێت و ئاڵۆسكاو و فره‌ ستایلی هونه‌ری و ره‌وانبێژی له‌خۆ بگرێت، لێكدانه‌وه‌ى جیاوازى بۆ بكرێت، به‌ڵكوو گرنگ ئه‌وه‌یه‌، هه‌م هونه‌رى، هه‌میش سانا داڕێژرا بێت و زۆرینه‌ به‌ئاسانی تێی بگه‌ن و هاوشێوه‌ى به‌ قه‌ڵه‌می زڕه‌ قه‌ڵه‌مه‌كان به‌ده‌سته‌وه‌ نه‌یه‌ت.

شیعری شاعیران، نووسینی رووناكبیران، فه‌رمایشتی كه‌سایه‌تییه‌ ناوداره‌كان، ئه‌گه‌ر له‌ ویژدانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ى گرتبێت، حه‌قده‌ستیشی وه‌رنه‌گرتبێت، نه‌ پیاهه‌ڵدانی به‌تاڵه‌، نه‌ هه‌ڵخه‌ڵه‌تاندنی به‌رامبه‌ره‌، به‌ڵكوو ئاوێنه‌ى واقیعی ئه‌و سه‌رده‌م و رۆژگاره‌ن، كه‌ لێی هاتوونه‌ته‌ ده‌نگ، ئه‌م هاتنه‌ده‌نگه‌ به‌رامبه‌ر (مه‌لا مسته‌فا بارزانی)، كه‌ هێمان بۆ جۆشدانی جه‌ماوه‌ر، به‌ مه‌به‌ستی پشتگیری له‌و به‌رنامه‌ و هه‌نگاوانه‌ى ئه‌م سه‌رداره‌ى كورد له‌و سه‌رده‌مه‌دا گرتوونیه‌تییه‌ به‌ر كه‌ میلله‌ت ئومێدی زۆرى له‌سه‌ر هه‌ڵچنیبوون، شاعیران و نووسه‌ران و رووناكبیرانی كورد، راستگۆیانه‌ هه‌ستی خۆیان به‌رامبه‌ر ئه‌م سه‌رداره‌ى كورد (مسته‌فا بارزانی)، كه‌ هه‌م شۆڕشگێڕ، هه‌م خاوه‌ن به‌رنامه‌ی سیاسی، هه‌م به‌رهه‌ڵستكار له‌ مافه‌ ره‌واكانی كورد، هه‌م خه‌مخۆر له‌پێناو دواڕۆژێكی ئازاد و ژیانێكی ئاسووده‌، هه‌م نیشتمانپه‌روه‌ر، هه‌م كۆڵنه‌ده‌ر، به‌ هه‌ڵبه‌ستێك یان نووسینێك ده‌ربڕیوه‌ و له‌ كات و ساتی خۆیدا له‌ رۆژنامه‌ و گۆڤار و دیوان و كتێبه‌كاندا تۆمار كراون.

رۆژنامه‌نووس (زانیار سه‌ردار قڕگه‌یی) هاتووه‌ و دوای گه‌ڕان و پشكنین و ماندووبوونێكی زۆر، گشت ئه‌و (شیعر و په‌خشان و نووسین و وێنه‌ و دیكۆمێنتانه‌ى، كه‌ له‌لایه‌ن شاعیران و نووسه‌ران و رۆشنبیرانی ده‌ڤه‌رى سلێمانی، به‌ده‌ست هاتوون، له‌ دووتوێی كتێبێكی قه‌شه‌نگ به‌ ناونیشانی (كه‌سایه‌تیی مه‌لا مسته‌فا بارزانی، له‌ هزری رووناكبیرانی شارى سلێمانیدا)، به‌ قه‌باره‌ی 30×22سم و ٨٩٦ لاپه‌ڕه‌، دواى ماندووبوونێكی زۆر و هه‌ڵدانه‌وه‌ى لاپه‌ڕه‌كانی گۆڤار و رۆژنامه‌ و هه‌فته‌نامه‌ و وه‌رزی و ئه‌لبوومی كه‌سایه‌تییه‌كانی شارى سلێمانی و سه‌ردانی ئه‌وانه‌ى هاوده‌می ئه‌و رۆژگاره‌ بوون و له‌ ژیاندا ماون و هاوبه‌شی بۆنه‌ و مێژووی رابردوو بوون.

له‌م بواره‌دا به‌ مه‌به‌ستی گه‌یاندنی په‌یامێك، كه‌ (مسته‌فا بارزانی) لاى قه‌ڵه‌م به‌ده‌ستانی شارى سلێمانی، شوێنی بایه‌خ و خۆشه‌ویستی بووه‌ و پله‌ و پایه‌ و پێگه‌ى تایبه‌تی هه‌بووه‌ و تا ئه‌مڕۆ هه‌یه‌ و وه‌ك سه‌ردارێكی پارێزه‌رى خاك و خه‌ڵك، رۆڵی ئه‌رێنیی بینیوه‌ و خه‌باتی شاخ و شارى ئه‌م سه‌رداره‌، له‌به‌رچاوه‌ و له‌ ویژدانی خه‌ڵكی ئه‌م ده‌ڤه‌ره‌، له‌ ڕێگه‌ى شیعر و په‌خشان و نووسینه‌وه‌، به‌ هه‌ند وه‌رگیراوه‌ و به‌رزیش راگیراوه‌ و له‌ گۆڤار و رۆژنامه‌ و دیوانه‌ شیعرییه‌كاندا تۆمار كراون.

ویژدان، ره‌وتێكی مرۆڤدۆستییه‌ له‌ ده‌رخستنی راستییه‌كان و نرخاندنی كار و چالاكیی تاك و كۆ، له‌ هه‌مان كاتدا په‌نجه‌ دانانه‌ له‌سه‌ر هه‌ڵه‌كان، نه‌ك تۆمه‌ت داتاشین و دروستكردنی بوختانی ئاماده‌كراو، به‌ سیناریۆیه‌كی بێسه‌روبه‌ری خه‌یاڵپه‌رست.
قه‌ڵه‌مه‌ تازه‌ كوره‌كانیش، له‌ په‌راوێزه‌ گوماناوییه‌كاندا، كه‌سانێك قه‌به‌ ده‌كه‌ن و مێژوویه‌كی درۆینه‌ى بۆ ئه‌خوڵقێنن و بارودۆخێك دێننه‌ ئارا كه‌ رابردووی ره‌شی له‌بیر ببرێتەوە.

له‌ دێرزه‌مانه‌وه‌ مێژووی كورد له‌لایه‌ن كه‌سانی غه‌یره‌كورد نووسراوه‌، چۆنیان ویستووه‌ و چه‌ند له‌ قازانجیان بووه‌، به‌و جۆره‌ تۆماریان كردووه‌، له‌ هه‌وه‌ڵین حیكایه‌تدا، كورد كراوه‌ به‌ نه‌وه‌ى جنۆكه‌، زۆر جار به‌ چه‌ته‌ و ڕێگر، نه‌فامی تورك كردوویانه‌ به‌ توركی شاخی و نكۆڵییان له‌ بوونی كورد كردووه‌.

عه‌جه‌مه‌كان ئه‌گه‌ر خراپتر له‌ تورك و مه‌سعوودی نه‌بووبن، باشتر نه‌بوون و ده‌مبه‌دمه‌ى نه‌فامان هه‌روه‌تر هه‌نگاویان ناوه‌ و به‌ ئاور و ئاسن، شه‌ڕى كوردیان كردووه‌، خۆ ئه‌گه‌ر كه‌سێكی وه‌ك (شێخ عوبه‌یدوڵای نه‌هری، شێخ مه‌حموود، سمكۆی شوكاك، برایم خانی ده‌لۆ، قازی محه‌مه‌د، مسته‌فا بارزانی و زۆری دیكه‌ش) له‌ سه‌رده‌می رزگاریی نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمانیدا هه‌ڵكه‌وتبن و به‌ چه‌ك به‌ره‌نگارى داگیركار بووبنه‌وه‌ و داواى مافه‌ ره‌واكانی كوردیان كردبێت، ئه‌وا به‌ رێككه‌وتننامه‌ى دوو قۆڵی و سێ قۆڵی و چوار قۆڵیی نێوده‌وڵه‌تی و وڵاتانی زلهێز، بزووتنه‌وه‌ چه‌كدارییه‌كه‌ى كوردیان له‌ناو بردووه‌.

هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م سه‌ردارانه‌ى كورد له‌ژێر خاكدان، به‌ڵام هه‌میشه‌ زیندوون. سه‌ردارانی كورد به‌ شۆڕشه‌ چه‌كدارییه‌كانیان شوناسیان دیاره‌، ئه‌گه‌ر خاوه‌ن پرۆژه‌ى سیاسییش بووبن و به‌ به‌ڵگه‌وه‌ پشتیان له‌ زه‌وی و زار و ده‌سكه‌وت كردبێت، ئه‌وا هه‌م شۆڕشگێڕ، هه‌م ناسراو و نیشتمانپه‌روه‌ر، له‌ لاپه‌ڕه‌كانی مێژوودا ناویان هاتووه‌.

زوو له‌ناو ئه‌م سه‌ردارانه‌دا هه‌بووه‌ شۆڕشگێڕ بووه‌، هێنده‌ى جووتیارێك زه‌ویی هه‌بووه‌، به‌ڵام خاوه‌ن به‌رنامه‌ی سیاسی نه‌بووه‌ و داواكانی سنووردار بووه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌م جیاوازیانه‌شدا هه‌موان شۆڕشگێڕ دژ به‌ داگیركارانی كوردستان و چه‌وساندنه‌وه‌ى كورد له‌ قۆناغێكی دیاریكراودا سه‌ركرده‌ى شۆڕشێكی چه‌كداری بوون، وه‌ك پێشتر ناویان هاتووه‌.

مێژوونووسانی غه‌یره‌ كورد، تا چه‌ند له‌ نووسینه‌وه‌ى مێژووی كوردا راستگۆ بوون؟ به‌تایبه‌ت له‌ ناوهێنانی سه‌ردارانی كورددا!، ئه‌م پرسیاره‌ پێویستی به‌ شه‌نوكه‌وی مێژووناسانی كورد هه‌یه‌، به‌گوێره‌ی به‌ڵگه‌ى تۆماركراو له‌پاڵ واقیعی ئه‌و رۆژگاره‌ى كه‌ سه‌ردارانی كورد تیایدا له‌ شه‌ڕی چه‌كداریدا بوون، شه‌ڕێكی پیرۆزی ناچاریی كورد بووه‌ له‌پێناو خاك و خه‌ڵكدا.

تاقه‌ كتێبێك كه‌ به‌ قه‌ڵه‌می كورد ده‌رباره‌ی مێژووی كورد نووسرابێت (شه‌ره‌فنامه‌)یه‌، كه‌ مێژوونووس و شاعیر (شه‌ره‌فخانی به‌دلیسی) به‌ زمانی فارسی 1597- 1599 نووسیویه‌تی، كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ میره‌كانی ئیماره‌تی به‌دلیس و ده‌كه‌وێته‌ رۆژئاواى ده‌ریاچه‌ى (وان) و باس له‌ مێژووی ئیماراته‌ كوردییه‌كان ده‌كات و (مه‌لا جه‌میل رۆژبه‌یانی) له‌ فارسییه‌وه‌ كردوویه‌ به‌ عه‌ره‌بی و (هه‌ژاری موكریانی) له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌ كردوویه‌ به‌ كوردی.

ئه‌و كتێبه‌ مێژووییانه‌ى له‌م دواییه‌دا كه‌وتنه‌ به‌رده‌ست و به‌ كوردی نووسراون، كه‌م و زۆر جێگه‌ى بایه‌خن، سه‌رچاوه‌كانیان (مركز الوثائق البریطانیه‌) و راپۆرته‌ نهێنییه‌كانی رووسیا و فه‌ڕه‌نسا و وڵاتانی دیكه‌ى زلهێزه‌، ئه‌و به‌ڵگه‌ و نامه‌ و دیكۆمێنت و وێنه‌ و یاده‌وه‌ریی كه‌سانێكن كه‌ له‌نزیكه‌وه‌ ئاگاداری رووداوه‌كان بوون و كه‌سانی شاره‌زا له‌ ته‌ته‌ڵه‌كردن و به‌ده‌رخستن و خوێندنه‌وه‌ى ئه‌و به‌ڵگانه‌، كه‌ سه‌لیقه‌یان تێیدا هه‌یه‌، كاریان كردووه‌.

لێره‌دا دیوانه‌ شیعرییه‌كان و شیعری شاعیران و په‌خشان و نۆڤڵ و كورته‌ چیرۆكه‌كان، به‌ڵگه‌ى حاشاهه‌ڵنه‌گرن له‌ خوێندنه‌وه‌ى مێژووی ئه‌و سه‌رده‌مانه‌.
چیرۆكی (له خه‌وما)ی جه‌میل سائیب، (مه‌سه‌له‌ی ویژدان)ی ئه‌حمه‌د موختار جاف، واقیعی حاڵی قۆناغی ده‌سه‌ڵاتدارێتیی شێخ مه‌حموودی حه‌فید نیشان ئه‌ده‌ن.

هه‌روه‌ها داستانی (مه‌م و زین)ی ئه‌حمه‌د خانی، ده‌رده‌دڵی مه‌ولانا خالیدی نه‌قشبه‌ندی به‌ زمانی عه‌ره‌بی و له‌ غه‌ریبیدا. گله‌ییه‌كانی (مه‌حوی) له‌ پیاوه‌ كۆسه‌كان و زۆری دیكه‌ش، ئه‌م وه‌ڕسبوونه‌ له‌و كردار و ره‌فتارانه‌ى ده‌رهه‌ق به‌ عه‌وام كراون، له‌ ڕێگه‌ى شیعر و كورته‌چیرۆك و نووسین و ناڕه‌زاییان پیشان داوه‌ و باس كردووه‌.

له‌ هه‌مان كاتدا و به‌ هه‌مان ئامراز، له‌ ڕێگه‌ى نووسینه‌وه،‌ ئاسۆگه‌لێكی گه‌شیان ده‌رباره‌ی سه‌ردارێكی دیكه‌ى كورد پیشان داوه‌ و جه‌ماوه‌ریان به‌ شیعر و نووسین جۆش داوه‌، به‌ڵگه‌ش بۆ ئه‌م بابه‌ته‌، كتێبی تازه‌ كوڕه‌ی رۆژنامه‌نووس (زانیار سه‌ردار قڕگه‌یی)یه‌، كه‌ له‌م رۆژانه‌دا وه‌ك به‌ڵگه‌ى حاشاهه‌ڵنه‌گر، كه‌وته‌ به‌رده‌ستی خوێنه‌ران، كه‌ بریتییه‌ له‌ رازی دڵی شاعیران و هزری نووسه‌ران و رووناكبیرانی شارى سلێمانی، بۆ (مسته‌فا بارزانی)، هه‌ره‌وه‌تریش، ده‌یان قه‌ڵه‌م به‌ده‌ستی ده‌ڤه‌ره‌كانی دیكه‌ و بیانی، هه‌مان رێچكه‌یان گرتووه‌ته‌ به‌ر و ئه‌م سه‌رداره‌ی كوردیان به‌سه‌ر كردووه‌ته‌وه‌ و به‌ شێوه‌یه‌كی ئه‌رێنی ناویان هێناوه‌ و رۆڵی نیشتمانپه‌روه‌ریی ئه‌م سه‌ركرده‌یه‌ى كوردیان به‌رز نرخاندووه‌.

ڕۆژنامه‌نووس (زانیار سه‌دار قڕگه‌یی) دواى گه‌ڕان و پشكنین و هه‌ڵدانه‌وه‌ى هه‌زاران لاپه‌ڕه‌ى گۆڤار و رۆژنامه‌ و هه‌فته‌نامه‌ و دیوانی شیعری شاعیران و به‌راوردكردن و رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ و گه‌ڕان به‌دواى راستییه‌كاندا، له‌ ڕوانگه‌ى شیعری شاعیران و په‌ڕه‌مووچی رۆشنبیران و نووسه‌رانی رابردوو، تاوه‌كوو ئه‌مڕۆ 1903- 1979، له‌ دوو توێی كتێبێكی ناوازه‌دا، له‌ ڕووی ناوهڕۆك، هه‌روه‌ها لایه‌نی هونه‌ری و چاپ و دیزاینیش به‌رهه‌م هێناوه‌.

ئه‌گه‌ر به‌ مێژووی ژیان و خه‌بات و تێكۆشانی سیاسی و پێشمه‌رگایه‌تی و ئه‌م سه‌رداره‌ى كورد، له‌ (ئاواره‌یی، ده‌ستبه‌سه‌ری، ساده‌ و ساكاری، كۆمارى مهاباد و ژیانی غه‌ریبی و شۆڕشی چه‌كداری، قۆناغی گفتوگۆ، به‌یانی یازده‌ی ئازار، نسكۆ، نه‌خۆشی، دواماڵئاوایی)، ئه‌وا شاعیران و نووسه‌رانی كورد له‌ ئاست ئه‌م مێژووه‌ پڕشانازییه‌ى (مسته‌فا بارزانی)، كه‌مته‌رخه‌م بوون و به‌راورد به‌و قوربانیدان و ماندووبوونه‌، هیچیان نه‌گووتووه‌ و نه‌نووسیوه‌، چونكه‌ شایسته‌ى زۆر له‌وه‌ زیاتره كه‌ به‌رهه‌م هاتووه‌ و له‌ دووتوێی ئه‌م كتێبه‌دا تۆمار كراوه‌.

له‌ هه‌مان كاتدا هیچ كه‌سێك به‌ هێما، یان راسته‌وخۆ، چ له‌ قۆناغی بزاڤی رزگاریخوازی، ئاواره‌یی، غه‌ریبی، دواى نسكۆ، به‌ نێگه‌تیڤ، ته‌نانه‌ت گله‌ییه‌كیشیان به‌یان نه‌كردووه‌، ئه‌گه‌ر هه‌یه‌ كوا؟! رووی ده‌مم له‌ خاوه‌ن قه‌ڵه‌می دیار و به‌ویژدانه‌، نه‌ك ئه‌وانه‌ى له‌به‌ر هه‌ر هۆیه‌ك بێت، زیاتر زاتییه‌ ده‌رهه‌ق به‌ نه‌وه‌كانی كه‌ له‌ ململانێی حزبی و خۆبه‌ڕێوه‌بردنی، دواى راپه‌ڕینی به‌هاری 1991 هاتووه‌ته‌ ئاراوه‌ و سه‌رى هه‌ڵداوه‌ و كه‌متر ناڕه‌زایی له‌ كار و چالاكی و كار و شۆڕشه‌كانی سه‌رده‌می ده‌سه‌ڵاتی (مسته‌فای بارزانی)ن. ئه‌م واقیعه‌ تاڵه‌ له‌نێوان گشت لایه‌نه‌ سیاسییه‌كانی كوردا به‌دی كراوه‌ و ماڵوێرانیی كوردی لێ كه‌وتووه‌ته‌وه‌.

له‌م كتێبه‌دا، كه‌ كاك (زانیار سه‌ردار قڕگه‌یی) به‌رهه‌می هێناوه‌، میتۆدی هه‌مه‌چه‌شن، شیعر، په‌خشان، وه‌رگرتنی راوبۆچوونی (رووناكبیران و مامۆستایانی زانكۆ، كه‌سێتیی سیاسی، پیاوانی ئایینی و سه‌ربازی، برای شه‌هید، هونه‌رمه‌ند..هتد). بۆ یه‌ك ئامانج، ئه‌ویش به‌رز نرخاندنی رۆڵی مه‌لا مسته‌فایه‌ و كارى له‌سه‌ر كراوه‌.

نووسه‌رى كتێب له‌م كۆكراوه‌یه‌دا، ئه‌وه‌ى ده‌ستی گه‌یشتووه‌تێ له‌ كتێبی (كه‌سایه‌تیی مسته‌فا بارزانی، له‌ هزری روناكبیرانی شارى سلێمانیدا)، بۆ سه‌لماندنی ئه‌وه‌ى مه‌به‌سته‌ جێی كردووه‌ته‌وه‌، ئه‌ویش (مسته‌فا بارزانی)یه‌ و جێگه‌ و پێگه‌ى سه‌ردارێكی نیشتمانپه‌روه‌رى به‌رگره‌ و له‌ناو نیشتمانی كتێبه‌كه‌دا، له‌ هزری رووناكبیرانی شارى سلێمانیدا چڕی كردووه‌ته‌وه‌، ئه‌م ڕێبازه‌ شكۆداره‌ى (مسته‌فا بارزانی)، ئه‌م تامه‌زرۆییه‌ی بۆ به‌ده‌ستهێنانی داوا ڕه‌واكانی میلله‌تی كورد و چه‌كهه‌ڵگرتن دژ به‌ داگیركه‌رانی كوردستان و بزووتنه‌وه‌ى چه‌كداری و ئاواره‌یی و پیلان بۆ له‌ناوبردنی (مسته‌فا بارزانی)، 29/9/1971 له‌لایه‌ن ده‌زگا سیخوڕییه‌كه‌ى به‌عس، ئه‌گه‌ر له‌پێناو به‌ده‌ستهێنانی مافه‌ ره‌واكانی كورددا نه‌بووبێت، ئه‌ی له‌پێناو چییدا، پیلان بۆ له‌ناوبردنی له‌لایه‌ن ده‌زگا سیخوڕییه‌كانی به‌عس داڕێژراوه‌؟
پرسیارێكه‌ و با ئه‌وانه‌ى ویژدانیان وه‌لا ناوه‌، وه‌ڵام بده‌نه‌وه‌.

باشه‌ مه‌لا مسته‌فا دواى دواماڵئاوایی له‌ ژیان (وه‌ك جه‌سته‌، نه‌ك رابردوویه‌كی گه‌ش)، له‌پێناو گه‌له‌كه‌یدا، چی (له‌ ماڵی دونیا، سه‌روه‌رت و سامان و پاره‌، له‌ بانكه‌كانی ناوه‌وه‌ و ده‌ره‌وه‌، شه‌ڕی پله‌ و پایه‌، بیره‌ نه‌وت و داگیركردنی گرد و رازاندنه‌وه‌ى باخ و كۆشك و قه‌ڵا) له‌دواى خۆی جێ هێشتووه‌؟

ئه‌وه‌ى وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ى پێیه‌، با به‌ به‌ڵگه‌وه‌ بێته‌ وه‌ڵام. نه‌ك گوتیان و ده‌ڵێن، شه‌ڕی كۆنه‌قین و ململانێی سیاسیی نه‌وه‌كانی له‌گه‌ڵ لایه‌نه‌ سیاسییه‌كانی دیكه‌ى كوردستاندا ره‌وایه‌ و زۆریش ره‌وایه‌، شاعیران و نووسه‌ران و كه‌سایه‌تیی ناسراوى كورد، هه‌موو كوردستان، نه‌ك ته‌نیا ده‌ڤه‌رى سلێمانی، وه‌ك (زانیار سه‌ردار قڕگه‌یی) با چمكی كه‌وا بكه‌ن به‌ لادا و بێره‌ مه‌یدان و به‌ هه‌مان هه‌ناسه‌ و گوڕوتین و دڵسۆزی و خه‌مخۆریی ئه‌م رۆژنامه‌نووسه‌، بكه‌ونه‌ شه‌ن و كه‌وی گۆڤار و رۆژنامه‌كان له‌ ده‌ڤه‌رى خۆیاندا و خه‌رمان به‌ره‌كه‌ت، خێر و به‌ره‌كه‌ت، ئه‌و مه‌ڵۆیانه‌ى له‌به‌رده‌ستیاندا هه‌ن، بیخه‌نه‌ سه‌ر خه‌رمانی هزری رووناكبیرانی شارى سلێمانی، تاوه‌كوو كاره‌كه‌ قه‌شه‌نگتر بكه‌وێته‌ به‌رده‌ستی خوێنه‌رى كورد و كتێبخانه‌ى كوردیی پێ ده‌وڵه‌مه‌ند بكرێت.

تاوه‌كوو به‌ویژدانه‌وه‌ ئه‌م مێژووه‌ پڕشنگداره‌ى سه‌رداری كورد (مسته‌فای بارزانی)، له‌ ڕابردوودا، ئه‌وجا نه‌وه‌ى ئه‌مڕۆ به‌رز پیشان بده‌ن و حه‌قیقه‌تی واقیعی حاڵی ئه‌م سه‌ركرده‌یه‌ی كورد به‌ده‌ر بخه‌ن.

ئه‌گه‌ر گله‌یی هه‌ندێك قه‌ڵه‌م به‌ده‌ستی كورد، كه‌ له‌سه‌ر حزب حسێبن، نه‌ك فیكری نه‌ته‌وه‌یی، ده‌رباره‌ی نه‌گه‌یشتنی شۆڕشه‌كانی كورد به‌ ئاوات، تاوانی سه‌رداره‌كانی كورد، بووبێت بێ كاریگه‌ریى بارودرخی نێوخۆ و ده‌وروبه‌ر و به‌رژه‌وه‌ندیی وڵاتانی زلهێز، ئه‌وا:

أ- ئەو باوردۆخەی له‌ 7/3/1974– 6/3/1975 لە كوردستان هاته‌ كایه‌، ئه‌گەر ئەمە ئەنجامی هه‌ڵه‌ خوێندنه‌وه‌ بووبێت‌! خۆ زۆر شۆڕش و سه‌ردارانی دیكه‌ى كورد و غه‌یره‌ كورد به‌م تاقیكردنه‌وه‌ تاڵه‌دا تێپه‌ڕیون و زیاتر و خراپتر له‌وه‌ى به‌سه‌ر كورد هات، به‌سه‌ر گه‌لان و سه‌ركرده‌ و تاقم و شۆڕشه‌كانیاندا ‌هاتووه‌.

هه‌ر بۆ نموونه‌:
له‌گه‌ڵ جیاوازیى (شوێن، مێژوو= زه‌مان، شێوازى خه‌باتی چه‌كداری، پێكهاته‌ى واقیعی كۆمه‌ڵایه‌تی و راده‌ى هوشیاریی جه‌ماوه‌ر، راده‌ى تێكهه‌ڵچوون و جیاوازیى چینایه‌تی، جیاوازى له‌ ڕووی تۆبۆگرافیه‌ت، ئه‌م نسكۆیانه‌، له‌ باكووری ئه‌فریقیاوه‌ تاوه‌كوو رۆژهه‌ڵاتی ناوین و زۆر شوێنی دیكه‌، نسكۆ و پاشه‌كشه‌ و كۆتایی شۆڕشی چه‌كداریی، بێ ئه‌نجام كۆتاییان هاتووه‌، به‌ڵام هاوبه‌شی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ى داگیركار و گۆڕینی واقیعی تاڵ و به‌ده‌ستهێنانی ئازادی و سه‌ربه‌خۆیی و عه‌داله‌ت بووه‌، ئاكام چۆن ئه‌وان شكستیان هێنا، كوردیش به‌ ئامانجی پیرۆزی خۆی نه‌گه‌یشت، دنیاش كاول نه‌بوو. (شكست، نسكۆ) روویان دا، به‌ڵام جارێكی دیكه‌ و به‌ شێوازێكی شایسته‌تر ده‌ستیان پێ كرده‌وه‌.

گومان له‌وه‌دا نییه‌، كه‌ كورد دواى نسكۆی 1975، جارێكی دیكه‌ و به‌ گوڕوتینێكی زیاتره‌وه‌ ده‌ستی دایه‌وه‌ چه‌ك و ئه‌مجاره‌ له‌ راپه‌ڕینی ئاداری 1991دا سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ست هات، نووچدان ناخۆشه‌، نسكۆ بێ باوكه‌، سه‌ركه‌وتنیش خاوه‌نی لەڕاده‌به‌ده‌رى هه‌یه‌، گرنگ له‌مانه‌ هه‌مووی په‌ندوه‌رگرتنه‌، نه‌ك گیرفان پڕكردن.

هه‌ر بۆ نموونه‌:
1- هه‌ڵه‌ خوێندنه‌وه‌ى بارودۆخه‌كه‌، له‌لایه‌ن شێخ مه‌حموود، له‌ كۆتایی یه‌كه‌م جه‌نگی جیهان كۆتایی به‌ ده‌سه‌ڵاتی هێنا.
2- هه‌ڵه‌ خوێندنه‌وه‌ى په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ وڵاتانی زلهێزی ئه‌و رۆژگاره‌ 1946 –1947 و به‌ گورگه‌سوور خواردووی كۆمارى كوردستان و له‌سێداره‌دانی پێشه‌وا، كۆتایی هات.
3- كپكردنی شۆڕشی (زه‌فار) هه‌رێمی خوارووی سه‌ڵته‌نه‌ى عومان 1965-1975 به‌ نائومێدی سه‌ری نایه‌وه‌.
4- له‌ناوبردنی شۆڕشه‌كه‌ى (عمر المختار) له‌ لیبیا دژ به‌ ئیتاڵیای فاشی 1911-1921 و ئه‌و كۆتاییه‌ تراژیدیایه‌ى كه‌ شۆڕشگێڕه‌كانی لیبیا و شێخی شۆڕشگێران (عمر المختار) به‌سه‌ریان هات، مایه‌ى ئازار بوو بۆ لیبیاییه‌كان.

نموونه‌ی دیكه‌ش له‌ مێژووی كۆن و نوێدا زۆرن. ده‌با ئه‌م نسكۆیه‌ی ساڵی 1975ی كوردانیش ببێته‌ چاوگێك، بۆ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی كوردی كه‌ به‌دووری نازانم له ‌داهاتوویه‌كی نزیكدا، به‌و ئاواته‌ شاد بین.

له‌گه‌ڵ جیاوازیى هۆكارى به‌ ئاوات نه‌گه‌یشتنی شۆڕشه‌ چه‌كدارییه‌كانی كه‌ له‌سه‌ره‌وه‌ ناوم هێنان، به‌ڵام یه‌ك هاوبه‌ش هه‌یه‌، ئاكامی ئه‌و بزووتنه‌وه‌ چه‌كدارییه‌ تووشی نسكۆ بوون، ئیدی هه‌ڵه‌ خوێندنه‌وه‌ى سه‌رداره‌كانن، یان هۆكارى جیاوازى جۆراوجۆریش هه‌ن. مێژوونووسه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كان لێیانیان كۆڵیوه‌ته‌وه‌ و شه‌نوكه‌و كراون، وه‌ك چۆن لاى ئێمه‌ى كورد، زۆر له‌سه‌ر مێژووی ده‌سه‌ڵات و گه‌شه‌نه‌كردن و له‌ناوچوونی مه‌لیكیه‌ته‌كه‌ى شێخ مه‌حموود هه‌یه‌، چه‌ندین به‌رگ له‌سه‌ر شۆڕشه‌كانی بارزان و راوبۆچوونی جیاواز له‌سه‌ر كۆمارى كوردستان و نسكۆی ساڵی 1975 و زۆر بابه‌تی دیكه‌ى هه‌ستیار هه‌یه‌، بێ گومان له‌سه‌ر شۆڕشی ئه‌وه‌ى دواى (زه‌فار و عمر المختار)یش هه‌ن.

(مسته‌فا بارزانی) وه‌ك سه‌ركرده‌یه‌كی شۆڕشگێڕ و سه‌ردارێكی خۆنه‌ویست، له‌ قۆناغی رزگاریخوازی كورددا، شایسته‌ى له‌وه‌ زیاتره كه‌ شاعیران و رووناكبیرانی كورد بۆیان هۆنیوه‌ته‌وه‌، به‌ ئه‌رێنی ناویان هێناوه‌ و له‌سه‌رى دواون و بۆیان نووسیوه‌.
شیعر و نووسینه‌كان هاڵاوی هه‌ناسه‌ى راستگۆیی خاوه‌نه‌كانیانی لێ دێت به‌رامبه‌ر (مه‌لا مسته‌فای بارزانی)، له‌پاڵ چیای هه‌ندرێن و خواكوڕك و ناو ئه‌شكه‌وتی ئاشاوا و لوتكه‌ى حه‌سه‌ن به‌گ و هه‌ندرێن و كوڕه‌ك، ئه‌و رۆژگاره‌ نه‌ مووچه‌ و به‌رات هه‌بوو، نه‌ دابه‌شكردنی پارچه‌ زه‌وی و نه‌ به‌خشینی پله‌ و پایه‌. ئه‌و رۆژگاره‌ ویژدان سه‌رپشك بوو.

ئه‌م كاره‌ى رۆژنامه‌نووس (زانیار قڕگه‌یی)یش هه‌مان هاڵاوی دڵسۆزیی لێ دێت، كه‌ دواى ماندووبوونێكی زۆر، ئه‌و شیعر و نووسینانه‌ى له‌ به‌رگێكدا كۆكردووه‌ته‌وه‌، تاوه‌كوو بخرێته‌ به‌ر دیدی خوێنه‌ر، نه‌بادا هه‌ندێك بڵێن (مسته‌فای بارزانی) له‌ شارى سلێمانی له‌بیر كراوه‌. نه‌خێر و هه‌زار نه‌خێر، مێژووی (مه‌لا مسته‌فای بارزانی 1903-1979) مێژوویه‌كی دره‌وشاوه‌یه‌ و ئه‌ستێره‌یه‌كی گه‌شه‌ به‌سه‌ر شارى سلێمانییه‌وه‌ و له‌ ویژدانی كه‌سانی به‌ئه‌مه‌كی ڕێبازی كوردایه‌تی، نه‌ك حزبایه‌تی ته‌سكدا، زیندووه‌.

رۆژنامه‌نووس (زانیار سه‌ردار قرگه‌یی)، كه‌ به‌ ئه‌رك و ماندوویه‌تی و شه‌ونخوونی و ده‌غیله‌ی به‌تاڵه‌وه‌، ئه‌م شاكاره‌ى به‌رهه‌م هێناوه‌. هه‌موو شۆڕشه‌كانی كورد، یان وه‌ك هه‌ندێك قه‌ڵه‌م به‌ده‌ست ناویان لێ ناوه‌، بزووتنه‌وه‌ى چه‌كداری، به‌ ئامانج نه‌گه‌یشتوون و هۆكاره‌كانیش زۆرن و زۆرتریشیان له‌سه‌ر نووسراوه‌، ئه‌وانه‌ى زانستییانه‌ حه‌قیقه‌تی ئه‌م به‌ ئامانج نه‌گه‌یشتنه‌یان نووسیوه‌ كه‌من، چونكه‌ (ڕق و كۆنه‌قین و حزبایه‌تی و شه‌ڕی ده‌سه‌ڵات و به‌رژه‌وه‌ندی و پاراستنی پێگه‌ى ده‌سه‌ڵات و ده‌ستكه‌وتی ماددی و پله‌ و پایه‌، تێكه‌ڵ به‌ نووسینه‌كان بووه‌، ئه‌م بۆچوونه‌ ڕه‌ها نییه‌ و كه‌سانی خاوه‌ن ویژدان و زانا، له‌ خوێندنه‌وه‌ى دیكۆمێنته‌كان و به‌ده‌رخستنی راستییه‌كان له‌ مه‌یدانه‌كه‌دا هه‌بوون و هه‌ن، خوێنده‌واری وریاش، وه‌هم له‌ حه‌قیقه‌ت جیا ده‌كاته‌وه‌، پاك له‌ پیس، نیشتیمانپه‌روه‌ر له‌ خۆفرۆش ته‌ته‌ڵه‌ ده‌كات.