ئایا کۆنگرەیەک پارە بەتاڵانبراوەکانی عێراق دەگەڕێنێتەوە؟
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x

ئایا کۆنگرەیەک پارە بەتاڵانبراوەکانی عێراق دەگەڕێنێتەوە؟

“تەنیا لە ماوەی یەک ساڵدا لە عێراق 25 ملیار دۆلار دیار نییە”

 وابڕیارە لە ناوەڕاستی ئەم مانگە، کۆنگرەی گێڕانەوەی (پارە بەتاڵانبراوەکان)، لە بەغدای پایتەختی عێراق بەڕێوە بچێت. ئابووریناسانیش پێیان وایە، عێراق ناتوانێ بە کۆنگرە ئەو پارانە دەستبخاتەوە، ئەگەر هاوکاریی نێودەوڵەتی و ئیرادەیەکی بەهێز نەبێت بۆ چاکسازی.

عێراق لە ڕیزبەندی گەندەڵیدا یەکەمە 

بەپێی راپۆرتی رێكخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتی بۆ لیستی وڵاتانی گەندەڵ لە جیهاندا، عێراق وەكو گەندەڵترین وڵاتی جیهان، پلەی یەكەمی بەر کەوتووە.

لە ڕاپۆرتەکەدا، کە بۆ ساڵی 2020 ئامادە کراوە، عێراق یەكەم، فەنزوێلا دووەم، یەمەن سێیەم، سووریا چوارەم، باشووری سوودان پێنجەم ‌و سۆماڵ شەشەم بووە (لە زۆریی گەندەڵی تیایاندا). 

عێراق و پارە بەتاڵانبراوەکان، بلۆککراو و قەرزەکان

عێراق لەسەر پرسی پارە، پارە بەتاڵانبراوەکان، بلۆککراو و قەرزەکانی، چەندین کێشەی گەورەی هەیە، کە تاوەکو ئێستا نەیتوانیوە چارەسەریان بکات. سەرەڕای ئەوەی، کە پارەیەکی زۆری لەدوای ٢٠٠٣ەوە لەلایەن بەرپرسانی عێراقەوە بەتاڵان براوە و سەرچاوەکانیان نادیارە، هاوکات پارەیەکی زۆریشی لە سەردەمی رژێمی پێشوو لە بانکەکانی وڵاتانی دەرەوە دەستی بەسەردا گیراوە (بلۆک کراوە)، ئەوە جگە لەو قەرزە کەڵەکەبووانەی، کە لەدوای ٢٠٠٣ەوە رۆژ بە رۆژ بەهۆی سوو و قەرزری دیکەوە زیاتر دەبن.

عێراق و پارە بلۆککراوەکان 

سەرەڕای تێپەڕبوونی نزیکەی ١٩ ساڵ بەسەر رووخاندنی رژێمی پێشووی عێراق لە (2003)، هەروەها ھەڵگرتنی سزاکانی نەتەوە یەکگرتووەکان لەسەر عێراق و تۆمارکردنی سکاڵای یاسایی لەسەر پارە بلۆککراوەکانی، بەڵام تاوەکو ئێستا عێراق نەیتوانیوە پارە دەستبەسەرداگیراوەکانی لە ساڵانی (١٩٩٧-٢٠٠٣) بۆ وڵات بگەڕێنێتەوە، ئەوەش لەکاتێکدایە، کە وابڕیارە کۆنگرە بۆ گەڕانەوەی پارە بەتاڵانبراوەکانی بکات، کە لەدوای 2003ەوە لەلایەن بەرپرسانی ئێستای وڵاتەوە بە گەندەڵی بردراون.

بەپێی زانیارییە رۆژنامەوانییەکان، تەنیا لە ئیتالیا عێراق خاوەنی ٦٠٠ ملیۆن یۆرۆ پارەی بلۆککراوە، بەڵام زانیارییەکان باس لەوە دەکەن، کۆی گشتیی ئەو پارانەی عێراق، کە لە بانکەکانی دەرەوە بلۆک کراون، بگاتە ٥٠٠ ملیار دۆلار.

عێراق و قەرزاری 

حکوومەتی عێراق لەماوەی رابردوودا هەوڵی زۆری دا ئەو قەرزانە هەڵبوەشێنێتەوە، کە لە ماوەی حوکمی ڕژێمی سەدام حوسێن بەسەریدا سەپێنراوە، بەڵام لەوەشدا سەرکەوتوو نەبووە، کە بەپێی زانیارییەکان، زیاترە لە ١٦٠ ملیار دۆلار، کە بەشێکی بۆ قەرەبووی ئەو جەنگە بەردەوامانەیە، کە ڕژێمی سەدام بەرامبەر وڵاتان و دراوسێکانی و بازرگانان کردوویەتی.

سەبارەت بەو پرسە، عەبدولهادی موحان، ئەندامی لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق، بە رۆژنامەی (سەباح)ی نیمچەفەرمیی عێراقی گوتووە: "قەرزە دەرەكییەكانی عێراق، كە خۆیان لە قەرزەكانی (یانەی پاریس و كوێت و شەڕی عێراق- ئێران) دەبینێتەوە، گەیشتووەتە زیاتر لە 136 ملیار دۆلار، هەروەها قەبارەی قەرزی دەرەكی لەدوای ساڵی 2014ەوە زیادی كردووە و كۆی گشتیی قەرزەكانی عێراق گەیشتوەتە 160 ملیار دۆلار، كە زۆرینەیان دەرەكین".

ئەو پەرلەمانتارە ئەوەشی روونكردووەتەوە، قەرزەكان رێژەیەكی باڵا سوودیان دەچێتە سەر و تەنیا لە ساڵی رابردوودا عێراق قەرز و سووی بە بڕی 14 تریلیۆن دینار داوەتەوە، بەڵام بەردەوامیی قەرزكردنی دەرەكی و ناوخۆیی، دەبێتە هۆی مایەپووچبوونی وڵات بەتەواوەتی.

عێراق و پارە بەتاڵانبراوەکان … لە یەک ساڵدا ٢٥ ملیار دۆلار

لە ماوەی رابردوودا ماڵپه‌ڕى كه‌ناڵى (جه‌زیره‌)‌ له‌ راپۆرتێكیدا، به‌ پشتبه‌ستن به‌ زانیارییه‌ فه‌رمییه‌كانى عێراق ئاشكراى کرد، 25 ملیار دۆلارى حه‌واڵه‌كراوى عێراق دیار نییه‌، چونكه‌ عێراق له‌ ساڵى 2020 به‌ به‌هاى 15 ملیار دۆلار شتومه‌كى هاورده‌ كردووه‌، بەڵام لەبەرامبەردا 40 ملیار دۆلار پاره‌ى حه‌واڵه‌ى ده‌ره‌وه‌ كراوە‌.

له‌ راپۆرته‌كه‌دا هاتووه‌، به‌گوێره‌ى زانیارییه‌ فه‌رمییه‌كانى وزاره‌تى پلاندادانى عێراق، ساڵى رابردوو 2020، قه‌باره‌ى هاورده‌كردنى شتومه‌ك بۆ عێراق به‌ به‌هاى 15 ملیار دۆلار بووه، 

بەڵام لەلایەکی دیکە،‌ بانكى ناوه‌ندیى عێراق ئامارى حه‌واڵه‌كردنى پاره‌ى بۆ ده‌ره‌وه‌ بڵاو كردووه‌ته‌وه‌ بۆ هەمان ساڵ، 2020 بڕى 40 ملیار دۆلار حه‌واڵه‌‌ی دەرەوە كراوه‌، بەوپێیە بێت، 25 ملیار دۆلار جیاوازیی لەنێوان قەبارەی هاوردەکردنی شتومەک و پارەی حەواڵەکراودا هەبووە. 

بەڵام بە شێوەیەکی گشتی، بەپێی لێدوانی بەرپرسانی باڵای عێراق، لەدوای ساڵی ٢٠٠٣ەوە، زیاتر لە ٢٠٠ ملیار دۆلار قەبارەی ئەو گەندەڵی و بەهەدەردانە بووە، کە بە بەتاڵان براوەتە دەرەوە و ئێستا سەرچاوەی ئەو پارانە دیار نین و حکوومەتی عێراقیش دەیەوێ بە کۆنگرەیەک هەوڵی گەڕانەوەیان دەست پێبکات.

کۆنگرەیەک بۆ گەڕانەوەی پارە تاڵانکراوەکان 

وابڕیارە لەناوەڕاستی ئەم مانگە، لە عێراق کۆنگرەیەک بۆ "گێڕانەوەی پارە بەتاڵانبراوەکان" لە بەغدای پایتەخت بەڕێوە بچێت، کە وەزارەتی دادی عێراق، بەهاوکاریی ئەنجومەنی وەزیرانی دادی عەرەبی سەر بە کۆمکاری عەرەبی، ڕێکی خستووە.

لەمبارەوە، محەمەد ڕەبیع ڕوبەیعی، ئەندامی هاوپەیمانێتیی ڕێککەوتننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی، لە لێدوانێکی رۆژنامەوانیدا ڕاگەیاندووە "ئەنجومەنی وەزیرانی دادی عەرەبی لە ساڵی 2020 لێکۆڵینەوەیەکی بەناونیشانی (گێڕانەوەی پارە بەتاڵانبراوەکان، چۆنێتیی ڕێکارەکان، هۆکارە بەردەستەکان) بڵاو کردووەتەوە".

گوتوویه‌تى: "خواستێکی عێراقیی هەیە بۆئەوەی، لە ڕێگای کۆنگرەیەکی نێودەوڵەتییەوە سوود لە ئەزموونە عەرەبی‌ و نێودەوڵەتییەکان لە بواری بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی ‌و گێڕانەوەی پارە بەتاڵانبراوەکان وەربگیرێت".

ئاماژەی بەوەش کردووە، کۆنگرەکە لە ڕۆژانی 15و 16ی ئەم مانگە لە بەغدا، لەژێر سەرپەرشتیی حکوومەتی عێراق، کە خۆی لە وەزارەتی داددا دەبینێتەوە، بەڕێوە دەچێت.

کۆنگرە دەتوانێ پارە بە تاڵانبراوەکان بگەڕێنێتەوە؟ 

سەبارەت بەو کۆنگرەیە، ئابووریناسان ڕایان وایە، کۆنگرەیەکی وەها ناتوانێ پارە بەتاڵانبراوەکان بگەڕێنێتەوە، تەنانەت ناتوانێ بشیاندۆزێتەوە. لەمبارەوە، ئیدریس رەمەزان، ئابووریناس و مامۆستای زانکۆ، بۆ (باسنیوز) ڕای گەیاند: “ئەگەر ئیرادە و هاوکاریی نێودەوڵەتی نەبێت، ئەوە ئەستەمە عێراق بتوانێ بە کۆنگرەیەک دەستی بەو پارانە بگاتەوە، تەنانەت دۆزینەوەشیان زەحمەتە، چونکە ئەو پارانە هەر لەلایەن ئەو سیاسییانەی ئێستا، کە جومگە سەرەکییەکانی دەسەڵاتیان لە عێراق بەدەستەوەیە، براون و هەر لەلایەن ئەوانەشەوە ناتوانرێ بدۆزرێتەوە، بۆ ئەو پرسە، عێراق پێوستی بە هەماهەنگیی نێودەوڵەتی هەیە، ئەگەرنا پرسەکە هاوشێوەی پارە بلۆککراوەکانی دەبێت، گوتیشی: “جگە لەوە ئیرادەیەکی زۆر بەهێز پێویستە لە عێراق هەبێت، بۆ پرسی چاکسازیکردن، چونکە ئەو کارە رووبەڕووبوونەوەی گەندەڵییە، رووبەڕووبوونەوەی خەڵکانێکە، کە ئێستا دەسەڵاتدارن، لەبەرئەوە گرنگتر لە کۆنگرەیەک بۆ ئەو پرسە، عێراق پێویستی بە هەماهەنگیی نێودەوڵەتیی هەیە، پرسیارەکەش ئەوەیە، ئایا وڵاتان بۆ ئەوە ئامادەن؟ هەروەها ئەو ئیرادە بەهێزە هەیە بۆ چاکسازی؟