كوردستان و كورد لە ململانێى هەردوو ئیمپراتۆریى ساسانی و ڕۆمانیدا
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
كه‌یوان ئازاد 08/09/2021

كوردستان و كورد لە ململانێى هەردوو ئیمپراتۆریى ساسانی و ڕۆمانیدا

31

یەكێك لەو ڕووداوانەی خاكی كوردستان و دانیشتوانەكەی لەنێوان سەدەكانى سێیەم بۆ حەوتەمى زایینى سەرقاڵ كرد، ململانێى هەردوو ئیپمراتۆڕیی ساسانی و ڕۆمانى بوو، لەسەر دەسەڵاتدارێتیی ناوچەكانی یەكتر. یەكێكیش لەو ناوچانەی كەوتبووە بەر ململانێ و كێبڕكێی ئەو (دوو) دەوڵەتە زلهێزەی مێژووى كۆن، خاكی كوردستان بوو.

سەرەتای ئەو ململانێیەش دواى ئەوە هات، كاتێك (ئەردەشێرى كوڕى بابەك/ 226-242ز) لە ساڵى (226ز) ئیمپراتۆڕیی ساسانیی دامەزراند. ئەوەش بۆ ڕۆمەكان مەترسیدار بوو، بەوەى دەوڵەتێكی نوێ شوێنى دەوڵەتەكەی پێشووى بگرێتەوە، كە ئەشكانییەكان بوون. دیارە لە بۆچوونی ئەواندا پێویست بوو ئیمپراتۆڕیی ئەشكانی لەسەر دەستی خۆیان كۆتایی پێ بێت، نەك لەسەر دەستى هێزێكى ناوخۆییان، بەڵام ئەوە ڕووى نەدا، كە رووي دا. هەر بۆيە لێرەوە بەدوا قۆناغێكی نوێ لە ململانێى (ساسانى- ڕۆمانی) دەستى پێكرد.

یەكەمین وێستگەی ململانێش شارى (نوسەیبین) بوو لە ويلايەتى كۆردۆێنى كوردستان. ئەوەش كاتێك (ئەردەشێر كوڕى بابەك) لە ساڵى (230ز) بە مەبەستی دەستبەرسەراگرتنی ئەو شارە سەركردایەتیی سوپایەكى كرد و شارەكەى بۆ قەڵمڕەوی دەوڵەتەكە گێڕایەوە. ئەو شارە بۆ ساسانییەكان گرنگیی خۆی هەبوو، چونكە مەڵبەندێكی بازرگانیی گرنگ و سەر ڕێگای ئاوریشم بوو لە خۆرهەڵاتەوە بۆ خۆرئاوا.

لە بەرامبەردا (ئەلیكساندەر سورس/ 222-235ز)ى ئیمپراتۆڕی ڕۆمانی، ناچار بوو بۆ گێڕانەوەى ئەو شارە، سەركردایەتیی سوپایەك بكات. دواجار شارەكەی لەبن دەستی ساسانییەكان دەرهێنا و بە سنووری دەسەڵاتى دەوڵەتەكەیەوە وابەستەی كرد. هەر بۆیە ئەو شارە لەژێر دەسەڵاتى ڕۆمەكان مایەوە، تا ئەو كاتەی (شاپووری یەكەم) لە ساڵى (243ز) پەلاماری دا و داگیری كرد. دواتر (دیكیوس/ 249-251ز) لە شاڵاوێكى پێچەوانەدا شارەكەی لەژێر دەستى ساسانییەكان دەرهێنا، بەڵام ئەوەش زۆرى نەخایاند، كاتێك پادشای ساسانی بۆ بەرپەرچدانەوەی شاڵاوی ڕۆمەكان سەركردایەتیی سوپایەكی بۆ سەر ئەو شارە كرد و لە ساڵى (260ز)دا جارێكی تر نەك ئەو شارە، بگرە شارى (ڕوها)شى لەبن دەستی ڕۆمەكان دەرهێنا.

شكستی ڕۆمەكان لەم جەنگەدا بە ئاستێك بوو كە خودی (ڤالیران/ 253-260ز)ى ئیمپراتۆڕیی ڕۆمانی نزیكەى (70000) سەرباز و ئەفسەری بە دیلى كەوتنە دەست سوپای ساسانییەكان. پادشای ساسانیش بەو دیلانە شارى (جوندیشاپوور)ى لە هەرێمی خوزستان دروست كرد و ئیمپراتۆڕی ڕۆمانی لە زیندان هێشتەوە، تا ئەو كاتەى كۆچی دوایی كرد.

ململانێی ساسانی و ڕۆمەكان بەردەوامیی هەبوو، تا ئەو كاتەی بە ڕێكکەوتننامەیەك لەنێوان (دیكلدیانۆس/ 284-305ز)ى ئیمپراتۆڕیی رۆمانی و (نرسی/ 301-310ز) پادشای ساسانی بۆ ماوەیەك كۆتایی پێهات. بەهۆی ئەو ڕێکكەوتننامەیەشەوە بۆ ماوەیەك ئاشتی باڵى بەسەر ئەو ناوچە كوردنشینانەدا كێشا، كە گۆڕەپانی ئەو ململانێیە بوون.

ئەو ئاشتییەش زۆرى نەخایاند، چونكە (شاپووری دووەم/ 310-379ز) بۆ گێڕانەوەی ئەو ناوچانە چەند جارێك ڕووبەڕووى ڕۆمەكان بووەوە كە لەم قۆناغەدا ناوەكەی بۆ (ئیمپراتۆڕیی بێزەنتی) گۆڕابوو، بەڵام دواجار كۆى ململانێكان لەسەر ناوچە كوردنشیەكان بە ڕێكکەوتننامەیەك دوایی هات، كە لەنێوان پادشای ساسانی و (جۆفیان/ 363-364ز) ئیمپراتۆڕیی بیزەنتى واژۆ كرا.

بەهۆى ئەو ڕێكکەوتننامەیەشەوە مافی خاوەندارێتیى زۆرینەی (ویلایەتی كۆردوێنی) بۆ ڕۆمانەكان و مافی خاوەندارێتیی شارەكانی (نوسەیبین و شنگار)یش بۆ ساسانییەكان دیاری كرا. ئەو دۆخە بەو شێوە مایەوە، تا ئەو كاتەی (بارامی پێنجەم/428-438)ی پادشای ساسانی بە سوپایەكەوە هەوڵى گێڕانەوەی شارەكانی (نوسەیبین، ڕوها، ئەرزەڕووم)ی دا، بەڵام بێ ئەنجام ما و لە گرتنیان سەركەوتوو نەبوو. بۆیە بەناچارى لەگەڵ ئیمپراتۆڕی ڕۆمانی (سیۆدسیۆسی دووەم/ 408-450ز) ڕێكکەوتننامەیەكی واژۆ كرد، كە تێیدا مافی خاوەندارێتیی ئەو شارانەی بە بێزەنتییەكان دایەوە.

كاتێكیش (قوبادی یەكەمی ساسانی/ 497-532ز) بۆ دووەمین جار گەیشتەوە دەسەڵات، هەوڵى گێڕانەوەی ئەو ویلایەتەى بۆ نێو دەسەڵاتەكەی دا. سەرەتا لە ساڵی (502ز)و دوای (سێ) مانگ گەمارۆدانى شارى (ئامەد) توانیى ئەو شارە لە دەست بێزەنتییەكان دەربهێنێت و دەست بەسەر سامان و دارایی شارەكەدا بگرێت.

لە بەرامبەر (ئەنستاسیۆس/ 491-518ز) ئیمپراتۆريی بێزەنتی شاڵاوێكی پێچەوانەی بۆ سەر شارەكە ئەنجام دا و دواجار توانیی شارەكە لەژێر دەسەڵاتى ساسانییەكانیان دەربهێنت. لە كاردانەوەشیدا (قوبادی یەكەم) لە ساڵی (509ز) شاڵاوێكی دژی كردە سەر ئەو شارە و داگیری كرد. بەدوایدا شاری (میافارقین)ی لە دەست بێزەنتییەكان دەرهێنا. تەنانەت توانیی دانیشتوانی شارەكە لە دژی خودی بێزەنتییەكان گرتنى شاری (ئامەد) بەكار بهێنێت. بێزەنتییەكانیش بۆ وەڵامدانەوەی ئەو شاڵاوانەی پادشای ساسانی، پەلاماری سنوورەكانی خۆرئاوای ساسانییان دا، بەڵام سەركەوتوو نەبوون.

ئەم دۆخە درێژەی كێشا، تا ئەو كاتەی (جوستین/ 518-527ز)ى ئیمپراتۆڕیی بێزەنتى سوپایەكی بە سەركردایەتیی (بیلیزاریۆس) ناردە سەر سنوورەكانی ئیمپراتۆڕیی ساسانی، تا ئەو شارانە بگرێتەوە، كە لە ماوەكانی پێشوودا لە دەست دەوڵەتەكەیان چووبوو. ئەوە بوو لە ساڵی (526ز) توانییان دەست بەسەر شاری (دارا)دا بگرن، بەڵام (قوبادى یەكەمی ساسانی) سوپایەكی بە سەركردایەتیی (فەیرووز میهران) ناردە سەریان و دواى ئەوەی توانیی پاشەكشە بەوان بكات، شارەكەى لەژێر دەستی ئەوان دەرهێنا.

لە سەردەمی (كیسرا ئەنوشیروانى ساسانی/ 532-579ز)و (جوستنیان/527-565ز) ئیمپراتۆڕیی بێزەنتى، كە هاوسەردەمى یەك بوون، بەهۆی بەهێزیی هەردوولا و سەرقاڵيیان بە كاروباری ناوخۆیی و چاكسازییەكانیان بۆ چارەسەری كێشە ناوخۆییەكان، ململانێكانیان بە چەند ڕێكکەوتننامەیەك تێپەڕاند، بەڵام ئەوە كۆتایی ململانێكان نەبوو، بەڵكوو هەر ئەوەندەی پادشای ساسانی لە كێشەی لێدانی پەیڕەوانی مەزدەكی بووەوە و دۆخی وڵاتەكەی بەرەو سەقامگیری برد، پەلاماری سنوورەكانی ئیمپراتۆڕیی بێزەنتى دا و لە ساڵی (540ز) و بە (حەفتا هەزار) سەرباز و ئەفسەرەوە، دەستی گەیشتە شارەكانی (دارا، ڕوها، مەنبەج، حەلەب، ئەنتاكییە). بەو دیلانەشی لەو شەڕانە دەستی كەوتن، شارێكی لەنزیك (تەیسەفۆن)ی پایتەخت بە ناوی (ڕۆمیە) دروست كرد و هەر لەوێش نیشتەجێی كردن، تا لەنزیكەوە ئاگاداریان بێت و كۆسپ و كێشەى بۆ دروست نەكەن.

لە سەردەمی (خەسرەو پەروێز/ 590-628ز) جارێكی تر ململانێكان توند بوونەوە. ئەوەش كاتێك پادشای ساسانی لە شاڵاوێكیدا توانیی شارەكانی (ڕوها، دارا، ئەنتاكیە، دیمەشق، ئورشەلیم، ئەسكەندەریە) لەبن دەستى بێزەنتییەكان دەربهێنێت، دواى ئەوەی لە سەردەمی (مۆریس/ 539-602ز) ئەو شارانە كەوتبوونە دەست بێزەنتییەكان.

كاتێكیش (هرقل/ 610-641ز) گەیشتە پایەی ئیمپراتۆڕیی بێزەنتى، شاڵاوێكی گەورەی كردە سەر ساسانییەكان و سەرباری ئەوەی شارە لەدەست چووەكانی بۆ دەوڵەتەكەی گێڕایەوە، پەلاماری سنووری (ویلایەتی ئەدیابێنێ) دا و شارەكانی (جزیرە، شەنگار، مووسڵ، ئەربێلا)ى گرت. دواتر پەلاماری شاری (شیز)ی دا و ئاتەشكەدەی (ئازەر گوشتاسب)ی سووتاند.

لە بەرامبەردا (كیسرا پەرویز) سوپایەكی ناردە سەری، بەڵام ئەو سوپایەش لەلایەن ئیمپراتۆری بێزەنتییەوە تێكشكا. دواتر بێزەنتییەكان بۆ بەرگرتن لە هێرشی پێچەوانەی ساسانییەكان، شاری (دستكرد)یان گرت و گەمارۆی شاری (تەیسەفۆن)یشیان دا. كۆتایی ئەو ململانێیەش بە ناچاربوونی پادشای ساسانی دوايى هات، كاتێك رازي بوو مافى خاوەندارێتیی ئەو ویلایەت و ناوچانە بۆ بێزەنتییەكان بگێڕێتەوە.

ئەم ڕەوتە تا كۆتایی سەردەمی دەسەڵاتدارێتیی ساسانییەكان درێژەی هەبوو. تێیدا ململانێكان لەسەر ویلایەتەكانی (كوردۆێنێ و ئاسروێنێ) و هەندێك جاریش لەسەر (ویلایەتی ئەدیابێنێ) كۆ بووەوە، بەڵام (ویلایەتی میدیا) لەبەر دووری لە سنووری ئیمپراتۆڕیی بێزەنتى دووچاری ئەو ململانێ و شەڕانە نەبوو. هەموو ئەوانەش دەریانخست، كە ژیان و گوزەرانی خەڵكی ئەو ناوچە و مەڵبەندە كوردنشینانە لە چ دۆخێكی ناهەموار و خراپدايە، بۆیە ئاسایی بوو، كە خاكی كوردستان و دانیشتوانەكەی لەو ماوەیەدا لە ململانێیەكی توندی بێئەنجامى ئەو (دوو) زلهێزەی مێژووی كۆن، درەفەتی ڕزگاربوون و سەربەخۆییان نەبێت و بەردەوام لە شەڕی (دوو) زلهێزدا باجى خۆيان بدەن.