63 ساڵ لەمەوبەر، بارزانى ژیانى خۆى و بەرخۆدانی بارزانییه‌كان بۆ گۆڤارى (العراق) ده‌گێڕێته‌وه‌
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x

63 ساڵ لەمەوبەر، بارزانى ژیانى خۆى و بەرخۆدانی بارزانییه‌كان بۆ گۆڤارى (العراق) ده‌گێڕێته‌وه‌

(باسنیوز) بۆ یەكەمین جار بە كوردی بڵاوی دەكاتەوە

دوای رووخانى رژێمى پاشایه‌تى له‌ عێراق و بوونى به‌ ده‌وڵه‌تێكى كۆمارى و دوابه‌دواى هاتنه‌ئاراى كه‌شێكى ئارام و ئازاد، هەروەها كرانه‌وه‌ى سیاسه‌تى نوێى عێراق به‌ ڕووى كورددا و گه‌ڕانه‌وه‌ى مسته‌فا بارزانى له‌ یەكێتیی سۆڤیەتی جاران، ئەو رووداوە بووه‌ مایه‌ى خۆشحاڵی و ئاهەنگگێڕانی گه‌لى كورد و عێراقیەكان بەگشتی، نه‌ته‌وه‌ى كورد هیوا و ئومێدێكى گه‌وره‌ى به‌ حكوومه‌تى ئەوكاتی عێراق و ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ى لا پەیدا بوو.

له‌و ساته‌وه‌خته‌دا، به‌ ماوه‌یه‌كى كه‌م گه‌ڕانه‌وه‌ى بارزانى بووه‌ سه‌ردێڕ و باس و خواسی هەرە گرنگى نێو میدیا عێراقی و جیهانییه‌كان، بەو هۆیەوە چه‌ندین دیدار و دیمانەی رۆژنامەوانی لەگەڵ سەركردەی هەرە درەوشاوەی بزووتنەوەی رزگاریخوازی كوردستان مەلا مستەفا بارزانی ئەنجام درا.

ئه‌مه‌ی دەیخوێننەوە، یه‌كێك له‌و دیدارە زۆر گرنگانەیە‌ و له‌لایه‌ن گۆڤارى (العراق)ی ئەوكات لەگەڵ بارزانی ساز دراوە، له‌ ساڵى 1958دا، دیمانەكە به‌ ناونیشانی (كاره‌ساتى بارزان - سەرەتای چۆن و كۆتایی كۆتایى؟)، (تراژیدیای بارزان.. سته‌مكاریی حكوومه‌تی پاشایه‌تی له‌ ده‌ڤه‌ری بارزان) لە گۆڤاری (العراق) بە پێنج ئەڵقە لە پێنج ژمارەی ئەو گۆڤارەدا بڵاو كراوەتەوە، (باسنیوز) پاش ٦٣ ساڵ بۆ یەكەمین جار ئەو دیمانەیە لە چەند بەشێكدا بڵاو دەكاتەوە.

لەو دیمانەیەدا، سەركردەی كورد مسته‌فا بارزانى، به‌بێ هیچ پێچ و په‌نا و خاترگرتنێكى ده‌وڵه‌تانى داگیركه‌ر، راشكاوانه‌ و راستگۆیانه‌، به‌شێك له‌ رووداو و كاره‌سات و زوڵم و زۆرداریى رژێمى عێراقى و ده‌وڵه‌تانى زلهێزى وه‌ك (به‌ریتانیا و عوسمانییه‌كان)ى ئه‌و سه‌رده‌مه‌، ده‌رهه‌ق به‌ گه‌لى كورد به ‌گشتى و ناوچه‌ى بارزان به‌تایبه‌تى ده‌گێڕێته‌وه‌ و، پاشان چۆنیه‌تیى به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌یان و به‌رپاكردنى شۆڕش و راپه‌ڕینه‌كانى بارزان بۆ داكۆكیكردن و به‌رگریكردن له‌ مافى ره‌واى گه‌لى كورد و پاراستنى زێدى باووباپیران، دواتر به‌ ناچارى و به‌بێ خواستى خۆیان ئاواره‌ و ده‌ربه‌ده‌ربوونیان، یان به‌ زۆره‌ملێ راگواستنیان بۆ ده‌ره‌وه‌ى زێد و وڵاتى خۆیان، هه‌موو ئه‌مانه‌ بۆ گۆڤارى (العراق) ده‌خاته‌ روو.

- به‌شى یه‌كه‌می ئەو دیمانەیەی بارزانی، لە ژماره‌ -2- رۆژى پێنجشه‌ممه‌، 18ى كانوونى یه‌كه‌م/ 1958، لاپه‌ڕه‌ (14-15) بڵاو كراوەتەوە.

- به‌شى دووه‌م، ژماره‌ -4- رۆژى پێنجشه‌ممه‌، 1ی كانوونى دووه‌م/ 1959، لاپه‌ڕه‌ (12- 13).

- به‌شى سێیه‌م، ژماره‌ -5- رۆژى شه‌ممه‌، 10ی كانوونى دووه‌م/ 1959، لاپه‌ڕه‌ (14-15).

- به‌شى چواره‌م، ژماره‌ -6- رۆژى هه‌ینى، 23ی كانوونى دووه‌م/ 1959، لاپه‌ڕه‌ (12-13).

به‌شى پێنجه‌م و كۆتایى، ژماره‌-7- 29/1/1959، لەلاپه‌ڕه‌ (13- 23)دا بڵاو كراوه‌ته‌وه‌. ئەمەی خوارەوە دەقی ئەو دیمانەیەیە بە یەك ئەڵقە و بە زمانی كوردی لە (باسنیوز)دا بڵاو دەبێتەوە.

تراژیدیای بارزان.. چۆن دەستی پێ كرد؟ چۆن كۆتایی هات؟سته‌مكارییەكانی حكوومه‌تی پاشایه‌تی له‌ ده‌ڤه‌ری بارزان

گۆڤاری (العراق): ڕۆژگاره‌ سه‌خته‌كانی ناوچه‌ی بارزان و سته‌مكاریی حكوومه‌تی پاشایه‌تی له‌ ده‌ڤه‌ری بارزان چۆن دەبینی؟

مسته‌فا بارزانى‌: جێی سه‌رسوڕمانێكی تاڵ و سه‌یر بوو، یان بگوترێت شكستێك، ناپاكییه‌ك بوو، چی ناوی لێ ده‌نێیت به‌ دڵی خۆت باسی لێوه‌ بكه‌، به‌ڵام لای ئێمه‌وه‌ به‌ هه‌موو حاڵه‌تێك، له‌ ده‌ڤه‌ری بارزان سه‌ره‌تای نه‌هامه‌تییه‌كی سه‌خت و دژوار و ناله‌بار بوو، ئێمه‌ قه‌ت له‌و بڕوایه‌دا نه‌بووین ئه‌گه‌ر به‌ خه‌یاڵیش بێت، حكوومه‌تی عێراق به‌و جۆره‌ ناڕه‌وایه‌ هه‌ڵسوكه‌وتمان له‌گه‌ڵدا بكات و ئه‌و هه‌موو ناخۆشییانەمان‌ به‌سه‌ر بێنێت.

 به‌ڵێ ئێمه‌ وه‌كوو بارزانییه‌كان، قوربانیی ده‌ستی حكوومه‌تی پاشایه‌تیی به‌كرێگیراوی به‌ریتانیا بووین، گومان له‌وه‌دا نه‌بوو، كه‌ ئه‌و ناحه‌قییه‌ بێ وێنه‌یه‌ له‌به‌رامبه‌رمان كرا، هه‌مووی به ‌فیتی ده‌سه‌ڵاتداری به‌ریتانیای داگیركه‌ر بوو، ئه‌وان بۆ تێكدانی شیرازه‌ی پێوه‌ندی له‌نێوان ئێمه‌ و حكوومه‌ت هه‌میشه‌ له‌ هه‌وڵی به‌رده‌وامدا بوون و سڵیان له‌ هیچ هه‌نگاوێكی تێكده‌رانه‌ نه‌ده‌كرده‌وه‌، ده‌ستیان له‌ هیچ كارێكی نامرۆڤانه‌ نه‌پاراست، نه‌ له‌ منداڵ و نه‌ كه‌سانی پیر و په‌ككه‌وتوو و به‌ته‌مه‌ن، نه‌ له‌ ئافره‌ت و ژن.

كاتێك سته‌م و زۆرداری به‌رۆكی هه‌ر گه‌لێك، یان پێكهاته‌یه‌ك، یان خێڵێك بگرێت و هاوشێوه‌ی ئێمه‌ پشت و په‌نای نه‌بێت، ئه‌وكات دوژمن به‌بێ ڕه‌حم و شه‌رم و شه‌لم و كوێرم ده‌ستیان لێ ناڕێزێ. ئێمه‌ی بارزانی به‌و جۆره‌ بێكه‌س بووین و هیچ كه‌س و لایه‌نێك نه‌بوو بێت بە‌ هانامانه‌وه‌ و بمانپارێزێ، هێزه‌ سه‌ربازییه‌كانی حكوومه‌تی پاشایه‌تی غه‌دری گه‌وره‌یان لێ كردین و زیاتر له‌ جارێك به‌ هه‌موو قورساییه‌كیانه‌وه‌ په‌لاماری ئێمه‌یان دا، به‌بێ ئه‌وه‌ی هیچ ئیعتبارێكمان بۆ بكه‌ن، ده‌سه‌ڵاتی ئیداره‌دانی عێراق ئامرازی سه‌ركوتكاری ده‌ستی به‌رپرسانی كۆلۆنیالی به‌ریتانیای داگیركه‌ر بوون و هه‌میشه‌ خواست و ئاره‌زووی ئه‌وانی دەسه‌پاند، نه‌ك خواستی گه‌لی عێراق، ئینجا هه‌ستی نیشتمانپه‌روه‌ری و خۆشه‌ویستیی وڵات له‌ ناخی ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ به‌رپرس و كاربه‌ده‌ستانی حكوومه‌تی عێراق لاواز و كه‌مته‌رخه‌م به‌دی ده‌كرا، بۆیه‌ ئه‌و تراژیدیایه‌ به‌سه‌ر ئێمه‌ی بارزانی و ده‌ڤه‌ره‌كه‌ماندا ڕووی دا.

گۆڤاری (العراق): هۆكاره‌كه‌ی به‌ پله‌ی یه‌كه‌م بۆ كێ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌؟

مسته‌فا بارزانى: من لێره‌وه‌ به‌ باشی ده‌زانم، به‌شێك له‌ لاپه‌ڕه‌ی ئه‌و نه‌هامه‌تییه‌ بۆ مێژوو، هەروەها بۆ ڕای گشتی بگێڕمه‌وه‌ كه‌ هۆكاره‌كه‌ی به‌ پله‌ی یه‌كه‌م ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ فیت و نیفاق و هاندانی به‌ریتانیای داگیركار، كه‌ به‌رۆكی ئێمه‌ی ده‌گرت، چ وه‌كوو كه‌سایه‌تیی خۆم و چ وه‌كوو خێڵی بارزانی و ده‌ڤه‌ره‌كه‌مان، كه‌ ده‌ره‌نجام دۆخی هاونیشتمانیبوون و عێراقبوونى خسته‌ ژێر پرسیار و لێكه‌وته‌ی خراپی بۆ ئاینده‌ی ده‌وڵه‌ت جێ هێشت.

گۆڤاری (العراق): سه‌ره‌تای نه‌هامه‌تییه‌كه‌ بۆ كه‌ى ده‌گه‌ڕێته‌وه‌؟

مسته‌فا بارزانى: لەم دەمەدا ئیتر ده‌گه‌ڕێمه‌وه‌ بۆ مێژوو، واتا بۆ ساڵی ١٩٣١ و ده‌پرسم، بۆچی حكوومه‌تی عێراق به‌و قورساییه‌ سه‌ربازییه‌ هێرشی بۆ سه‌ر ناوچه‌كانی ئێمه‌ هێنا، كه‌ ماڵوێرانی و تێكدانی ڕه‌وشی سه‌ربازی و كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووریی لێ كه‌وته‌وه‌؟

بۆچی ناوچه‌كانمان كه‌وتنه‌ به‌ر هێرشی سه‌ربازی و گه‌مارۆ دران و ڕێگه‌ نه‌درا هاتوچۆی ئاساییان بۆ بكرێت و نه‌یانهێشت به‌ره‌و به‌شه‌كانی تری نیشتمانه‌كه‌مان بڕۆین و سه‌ردانیان بكه‌ین؟

بێ گومان ئه‌م هه‌نگاوانه‌ له ‌سه‌ره‌تاوه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ بوون، له‌ چی و چۆن؟

با به ‌ڕاشكاوانه‌ یخه‌ینه‌ ڕوو، واتا له سه‌ره‌تاوه‌ به‌ ئێمه‌ گوترا و هان دراین دژ به‌ هێزه‌ سه‌ربازییه‌كانی به‌ریتانیا بوه‌ستینه‌وه‌! ئه‌ی باشه‌ ئه‌وانه‌ كێ بوون؟ واتا ژماره‌یه‌ك له‌ كاربه‌ده‌ستانی عێراق هاتنه‌ لای ئێمه‌ و گوتیان ئه‌و هێزه‌ سه‌ربازییه‌ی به‌ریتانیا هاتوونه‌ته‌ ده‌ڤه‌ره‌كه‌ی ئێوه‌، ئه‌وه‌ كارێكی داگیركارییه‌ و نادروسته‌ و پێویسته‌ ئێوه‌ قبووڵی نه‌كه‌ن و داوایان لێ بكه‌ن ناوچه‌كه‌ جێ بێڵن و بچنه‌ ده‌ره‌وه‌! هه‌روه‌ها چه‌ندین جار به‌ ئێمه‌ گوترا، ئێوه‌ هاووڵاتیی عێراقیی دڵسۆز و نیشتمانپه‌روه‌رن، ئێمه‌ وه‌كوو حكوومه‌ت پشتان پێ ده‌به‌ستین و هاوكارتان ده‌بین، ئه‌گه‌ر به‌ره‌نگاریی هێزه‌كانی به‌ریتانیا ببنه‌وه‌ و داوایان لێ بكه‌ن ناوچه‌كانتان چۆڵ بكه‌ن و لێره‌ نه‌مێنن. دووپاتیان كرده‌وه‌ و گوتیان ئه‌گه‌ر ئێوه‌ ئه‌م كاره‌ پیرۆزه‌ بكه‌ن، ئه‌وا ده‌بێته‌ سه‌ره‌تایه‌ك بۆ شه‌ره‌فی نیشتمانی.

له‌م سۆنگه‌یه‌وه‌، ئێمه‌ش به‌ده‌م ئه‌م داواكارییه‌وه‌ چووین و داوامان له‌ هێزه‌كانی به‌ریتانیا كرد له‌ ده‌ڤه‌ره‌كه‌مان بچنه‌ ده‌ره‌وه‌، ئه‌وانیش، واتا هێزه‌كانی به‌ریتانیا به‌ ده‌نگمانه‌وه‌ هاتن و ناچار بوون له‌ ده‌ڤه‌ری (بلێ) پاشه‌كشێ بكه‌ن، هه‌روه‌ها هاوكاریی هێزه‌كانی حكوومه‌تی پاشایه‌تیی عێراقمان كرد، تاوه‌كوو له‌ ناوچه‌كانمان جێگیر بن بۆ ئه‌وه‌ی نیازپاكی و نیشتمانپه‌روه‌ری پیشان بده‌ین و گومانه‌كان له‌ دژمان بڕه‌وێنه‌وه‌، واتا ئه‌وه‌ی ئێمه‌ كردمان بریتیى بوو له‌ هه‌ستێكی هاووڵاتیبوونمان و تۆزقاڵێك گومانمان نه‌هێشته‌وه‌ بۆ عێراقی نه‌بوونمان.

وێڕای ئه‌وه‌، ئێمه‌ ئه‌و هه‌نگاوه‌مان دژ به‌ به‌ریتانیا نا و له‌سه‌ر خواست و داواكاریی به‌رپرسانی عێراق بوو له‌ شاری به‌غدا، ئێمه‌ به‌ته‌مای پاداشتی بنیاتنان و دووباره‌ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی ناوچه‌كانمان و‌ گه‌یاندنی خزمه‌تگوزاریی هه‌مه‌جۆر بووین، چونكه‌ زۆر وێران و په‌راوێزخراو بوون، به‌ڵام مه‌خابن خه‌ونه‌كانمان وا ده‌رنه‌چوون و حاڵه‌ته‌كه‌ پێچه‌وانه‌ كرایەوە، كاتێك بینیمان له‌باتی هه‌ڵوێست و پاداشت، ناوچه‌كانمان به‌ هێزی سه‌ربازی گه‌مارۆ دران و كه‌وتنه‌ به‌ر هێرش و په‌لاماری سه‌رتاسه‌ری، كه‌ سه‌ره‌نجام ماڵوێرانی و كاری تێكده‌رانه‌ی لێ كه‌وته‌وه‌.

ئێمه‌ پێشتر زانیمان و پێشبینیمان كرد، كه‌ ده‌ركردنی هێزه‌كانی داگیركه‌ری به‌ریتانیا له‌ ده‌ڤه‌ره‌كه‌مان باجه‌كه‌ی قورس ده‌بێت و ئه‌وان به‌م ئاسانییه‌ قبووڵ ناكه‌ن له‌سه‌ر داخوازی ژماره‌یه‌ك هاووڵاتی و له‌ ناوچه‌یه‌كی دیاریكراو به‌و شێوازه‌ بكرێنه‌ ده‌ره‌وه‌، واتا زانیمان له ‌به‌رامبه‌ردا هه‌ڵوێستی نه‌رێنی و كاردانه‌وه‌ی توندیان ده‌بێت، به‌ڵام ئێمه‌ پشتئه‌ستوور بووین به‌ داواكاری و به‌ڵێنه‌كانی حكوومه‌تی عێراق، به‌تایبه‌تی له‌دوای ناردنی نوێنه‌رێكی فه‌رمییان، ئه‌ویش (عەبدولعەزیز مزەفەر) بوو، كه‌ به‌ڵێنی پێ داین و رایگه‌یاند، حكوومه‌ت له‌ ئه‌گه‌ری هه‌ر هێرش و تۆڵه‌كردنه‌وه‌یه‌كی هێزه‌كانی به‌ریتانیا بۆ سه‌ر ده‌ڤه‌ره‌كه‌تان، هاوكار و پشتیوانتان ده‌بێت! به‌ڵام دواتر له‌ڕاستیدا جامێكی تاڵمان نۆشی و تووشی شۆك بووین، كاتێك زانمیان هێزه‌كانی حكوومه‌تی عێراق شان به‌ شانی هێزه‌كانی به‌ریتانیا پیلانێكیان داناوه‌ بۆ هێرشكردنه‌ سه‌ر ناوچه‌كانمان و دووباره‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی هێزه‌كانی به‌ریتانیا و تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ له‌ خێڵی بارزان.. قه‌ت له‌و بڕوایه‌دا نه‌بووین، كه‌ حكوومه‌تی عێراق پێشتر به‌رپرسه‌كانی هه‌میشه‌ و به‌رده‌وام باسی سه‌ربه‌خۆیی و نیشتمانپه‌روه‌رییان ده‌كرد، به‌م جۆره‌ نادادپه‌روه‌رییه‌ غه‌درمان لێ بكه‌ن و له‌پشته‌وه‌ خه‌نجه‌رمان لێ بده‌ن!

له‌ ده‌وروبه‌رمان هێزێكی هاوبه‌شی (عێراقی - به‌ریتانی)ی زۆر كۆ كرایه‌وه‌ و ئاماده‌كاری كرا بۆ په‌لاماردانی سه‌ربازیی فراوان، به‌ پاساوی ئه‌وه‌ی گوایه‌ ناوچه‌ی بارزان له‌ یاسا ده‌رچووه‌ و پێویسته‌ ئاسایش و ته‌بایی تێدا به‌رقه‌رار بێت. به ‌ڕاستی ئێمه‌ تووشی شۆك بووین و پرسیارمان ده‌كرد بۆچی و هۆكار چییه‌ وامان لێ ده‌كه‌ن؟ ئه‌وان به‌ نادروستی هه‌وڵی بڵاوكردنه‌وه‌ی ناڕاستیان دژ به‌ ئێمه‌ بڵاو دەکردەوە، كه‌ گوایا له‌ ناوچه‌ی بارزان كۆمه‌ڵێك كه‌س هه‌ن له‌ یاسا ده‌رچوونه‌ و ئاسایشی ناوچه‌كه‌یان تێكداوه‌ و بوونه‌ته‌ سه‌رچاوه‌ی نائارامی و دروستكردنی پشێوی و مه‌ترسی بۆ سه‌روه‌ریی وڵات.

 له‌م سه‌روبه‌نده‌دا، ئه‌و په‌نده‌ گوتراوه‌ هاته‌وه‌ یادم، كه‌ ده‌ڵێت: ”لای زۆرداران و سته‌مكاران زەحمەت نییە ئه‌گه‌ر بیانه‌وێ به‌ڵگه‌ی تاوان بخوڵقێنن!“ هه‌ستمان به‌ خه‌م و خه‌فه‌ت و نیگه‌رانییه‌كی زۆر ده‌كرد و بیرمان له‌وه‌ ده‌كرده‌وه‌، داخۆ ئێمه‌ چیمان به‌سه‌ر دێت، ئایا حكوومه‌تی عێراق به‌ خۆیدا ده‌چێته‌وه‌ و بیرۆكه‌ی په‌لاماردانمان ڕادەگرێت؟ یاخود خواست و مه‌رامی داگیركه‌رانی وڵات به‌جێ ده‌هێنێت!

به‌ڵام هیچ سوودی نه‌بوو، كاتێك بینیمان هێزه‌ سه‌ربازییه‌كانی حكوومه‌ت بێڕه‌حمانه‌ هێرشیان هێنایه‌ سه‌ر ده‌ڤه‌ره‌كه‌مان و له‌ چه‌ند قۆڵێكه‌وه‌ گه‌مارۆ دراین و به‌ به‌رده‌وامیی ئاگر و گولله‌یان ده‌هاوێشت، وه‌كوو ئه‌وه‌ی بڵێیت له‌ جه‌نگێكی گشتگیر و ڕاسته‌قینه‌دا بن.

گۆڤاری (العراق): یه‌كه‌م كۆچ و ره‌وكردن له‌ كوێوه‌ ده‌ستى پێ كرد؟

 مسته‌فا بارزانى: كۆچكردنی یه‌كه‌ممان له‌ چاره‌كی كۆتایی ساڵی (١٩٣١) ده‌ستی پێ كرد، كاتێك گه‌مارۆكان له‌سه‌ر ده‌ڤه‌ره‌كه‌مان هه‌تا هاوینی ساڵی (١٩٣٢) درێژه‌یان كێشا. له‌م ئان و ساته‌دا هه‌وڵمان دا له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵات بگه‌ینه‌ ڕێگه‌چاره‌یه‌ك، بۆ ئه‌وه‌ی خوێن نه‌ڕێژێت و په‌لاماره‌كان بۆ سه‌ر ناوچه‌كه‌مان رابگرن و ره‌وشه‌كه‌ ئاسایی بێته‌وه‌، به‌ڵام هه‌وڵه‌كانمان بێ ئه‌نجام بوون، به‌تایبه‌تی كاتێك زانیمان حكوومه‌تی عێراق له‌ بڕیاردان سه‌ربه‌خۆ نییه‌ و به‌ فه‌رمانی به‌ریتانیای داگیركه‌ر ده‌جووڵێته‌وه‌، ئینجا له‌دوای بیركردنه‌وه‌یه‌كی قووڵ، به‌ناچاری بڕیارمان دا ناوچه‌كه‌ چۆڵ بكه‌ین م به‌ره‌و باكوور و سنووره‌كانی توركیا رێ ببڕین و مه‌نزڵگه‌ و نیشتمانی هه‌زاران ساڵه‌ی باووباپیرانمان جێ بێڵین، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م كۆچكردنه‌ كارێكی ئاسان نه‌بوو، به‌ڵام جگه‌ له‌م بڕیاره‌، هیچ ده‌رفه‌تێكی ترمان له‌به‌رده‌ستدا نه‌مابوو، واتا پێچه‌وانه‌كه‌ی خوێنڕشتن و ماڵوێرانی و كاولكاریی زیاتر ده‌بوو و پیلانه‌ گلاوه‌كه‌ی داگیركه‌ری به‌ریتانییش سه‌ری ده‌گرت و به‌ خه‌نجه‌ر و شمشێری براكانمان لێمان ده‌درا.

گۆڤاری (العراق): ئایا به‌ره‌و قووڵایی ئه‌ناتۆڵی توركیا رۆیشتن؟

مسته‌فا بارزانى: كاتێك به‌ره‌و باكوور كۆچمان كرد و سنووره‌كانی توركیامان تێپه‌ڕاند، ده‌ستبه‌جێ لایه‌نه‌ سه‌ربازییه‌كانی توركیا كه‌ پێشتر زانیارییان پێ گه‌یشتبوو، هاتن و ڕێگه‌یان نه‌دا له‌نزیك سنووره‌كان له‌گه‌ڵ عێراق بمێنینه‌وه‌ و پێیان گوتین ده‌بێ لێره‌ بڕۆین به‌ره‌و قووڵایی توركیا كۆچ و ره‌و بكه‌ن، واتا ئێمه‌یان بۆ ئه‌ناتۆڵی باكوور له‌ودیوی (ئه‌نكارا)ی پایته‌خت نه‌فی كرد و گوتیان ئێوه‌ ده‌توانن ته‌نیا لێره‌ بمێننه‌وه‌، به‌ڵام ڕێگه‌یان دا (شێخ ئه‌حمه‌د بارزانی)ی برا گه‌وره‌مان له‌ خودی شاری (ئه‌نكارا) نیشته‌جێ بێت. هه‌ر چه‌نده‌ به‌ناچاری تا ماوه‌یه‌ك له‌و ناوچه‌یه‌ ماینه‌وه‌، به‌ڵام جارێكی تر بیرمان له‌ گه‌ڕانه‌وه‌ كردەوە بۆ نیشتمانی ئه‌ژداد و خۆشه‌ویستیی وڵات ته‌نگی پێ هه‌ڵچنین و هه‌وڵمان دا هه‌رچۆنێك بێت به‌ره‌و نزیك له‌ سنووره‌كان و به‌ره‌و زێدی باووباپیرانى خۆمان بگه‌ڕێینه‌وه‌. ئه‌وه‌ بوو له‌ هاوینی ساڵی (١٩٣٢) ده‌ستمان كرد به‌ جووڵه‌ و گه‌ڕانه‌وه‌ و به‌ره‌و نزیك سنووره‌كانی عێراق ده‌هاتین و خه‌ریك بوو سنووره‌كان تێپه‌ڕێنین، به‌ڵام هێزه‌ سه‌ربازییه‌كانی توركیا ڕێگه‌یان لێ گرتین و نه‌یانهێشت بپه‌ڕینه‌وه‌ بۆ عێراق، به‌ڵام بۆ ئه‌وه‌ی به‌شێك له‌ سه‌ختیی ژیان و ئازاره‌كانمان كه‌م بێته‌وه‌، توركیا قایل بوو له‌نزیك سنووره‌كانی له‌گه‌ڵ عێراق بمێنینه‌وه‌ و زه‌وییه‌كانی ئه‌و ده‌ڤه‌رانه‌ بۆ بژێویی ژیانمان به‌كار بهێنین، تا ئه‌و ده‌مه‌ی بڕیار له‌سه‌ر چاره‌نووسمان ده‌درێت.

له‌و ماوه‌یه‌دا چه‌ند جارێك وتووێژ له‌نێوان حكوومه‌تی توركیا و عێراق كرا بۆ ده‌ركردنی بڕیارێكی لێخۆشبوون و گه‌ڕانه‌وه‌مان بۆ ناوچه‌ی بارزان، یه‌كه‌م به‌رهه‌می وتووێژه‌كه‌ بریتیی بوو له‌ ڕێگه‌پێدان به‌ (شێخ ئه‌حمه‌د بارزانی)ی برامان به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ له‌ (ئه‌نكارا)وه‌ به‌ره‌و (به‌غدا)ی پایته‌خت، ئینجا من و ژماره‌یه‌ك له‌ هاوه‌ڵه‌كانم به‌ وریاییه‌كی ورده‌وه‌، ده‌ستمان كرد به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ به‌ره‌و ناوچه‌ شاخاوییه‌ سه‌خته‌كانی ده‌ڤه‌ری بارزان.

گۆڤاری (العراق): ئەی سەبارەت بە رۆیشتن بۆ به‌غدا بۆ وتووێژ؟

مسته‌فا بارزانى: دوای گه‌ڕانه‌وه‌ی (شێخ ئه‌حمه‌د)ی برام، حكوومه‌تی عێراق پێشنیازی كردبوو منیش سه‌ردانی به‌غدا بكه‌م، تاكوو هاوشان له‌گه‌ڵ براکەم له‌ وتووێژه‌كان به‌شدار بم، به‌ڵام من به‌گومان و دوودڵ بووم له‌و پێشنیازه‌ و به‌ باشم نه‌زانی له‌و كاته‌دا بچم بۆ به‌غدا، له‌ به‌رامبه‌ردا پێشنیازێكم خسته‌ روو كه‌ من وه‌كوو (مه‌لامسته‌فای بارزان)، ئاماده‌م بچمه‌ دادگا و له ‌به‌رامبه‌ر یاسا بێگوناهی و بێتاوانیی خۆم بسه‌لمێنم، ئه‌گه‌ر ڕێگه‌م پێ بدرێ. ئێمه‌ هه‌میشه‌ هاووڵاتیی نیشتماندۆست بووینه‌ و هیچ سه‌رپێچییه‌كمان له‌ده‌ره‌وه‌ی یاسا نه‌كردووه‌، تاكو ببێته‌ مایه‌ی پشێوی و نائارامی له‌ ناوچه‌كه‌، له‌كاتێكدا حكوومه‌ت په‌لامارده‌ری ناوچه‌كه‌ی ئێمه‌ بووه‌. ئێمه‌ ته‌نیا به‌رگریمان له‌ خۆمان و خاكمان كردووه‌.

به‌ڵام ده‌سه‌ڵاتدارانی عێراق، له‌ رێگه‌ی (شێخ ئه‌حمه‌د)ی برامه‌وه‌ هه‌میشه‌ داوایان ده‌كرد (به‌نده‌) سه‌ردانی به‌غدا بكه‌م، كه‌ وه‌كوو گوتم به‌لای منه‌وه‌ جێی گومان بوو، چونكه‌ ئه‌وان ئاماده‌ نه‌بوون گوێمان لێ بگرن و به‌شێك له‌ داواكارییه‌كانمان جێبه‌جێ بكه‌ن، هه‌رچه‌نده‌ بۆ جاری دووه‌م و سێیه‌میش داوایان كرد من بچم بۆ به‌غدا، به‌ڵام من ڕه‌تم كرده‌وه‌ و پێیانم گوت، ئه‌گه‌ر ڕاست ده‌كه‌ن و نیازیان خراپ نییه‌، با ڕێگه‌ بده‌ن (شێخ ئه‌حمه‌د)ی برام بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ناوچه‌ی بارزان، له‌وێ پێكه‌وه‌ له‌گه‌ڵیان هاوتا دادەنیشم و گفتوگۆی گشتگیر و به‌ ڕوونی باسی هه‌موو شتێك دەكه‌ین. به‌م جۆره‌ سه‌ره‌نجام ڕێگه‌ درا (شێخ ئه‌حمه‌د) بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ناوچه‌ی بارزان و له‌وێ یه‌كترمان بینی.

گۆڤاری (العراق): نه‌فیكردنى بارزانییه‌كان بۆ شارى حلله‌ چۆن بوو؟

مسته‌فا بارزانى: دوای ئه‌وه‌ی من و كاكم (شێخ ئه‌حمه‌د) قسه‌مان له‌گه‌ڵ یه‌كتردا ده‌كرد و له‌سه‌ر داوای حكوومه‌تی عێراق بڕیارمان دا بۆ وتووێژكردن پێكه‌وه‌ سه‌ردانی به‌غدا بكه‌ین، به‌و پێیه‌ ئه‌وان به‌ فه‌رمی بڕیاری لێخۆشبوونمان بۆ ده‌ركراوه‌، به‌ڵام هه‌ر كه‌ گه‌یشتینه‌ به‌غدا، ده‌ستگیر كراین و وه‌كوو پێشتر پێشبینیمان كردبوو، به‌ره‌و پارێزگای (حلله‌) نه‌فی كراین، دواتر به‌ ده‌رده‌سه‌رییه‌كی زۆره‌وه‌ له‌م شار بۆ ئه‌و شار، نه‌فی كراین بۆ شاری (به‌سڕا)، كه‌ له‌وپه‌ڕی باشووری عێراقه‌.

له‌ڕاستیدا شه‌رمه‌زارییه‌كی گه‌وره‌ بوو بۆ حكوومه‌تی عێراق كە به‌ شێوه‌یه‌كی نامرۆڤانه‌ و به‌بێ هه‌ستكردن به‌ به‌رپرسیاریه‌تی، جارێكى تر له‌م شار بۆ ئه‌و شار نه‌فیمان بكات و بمانبات و ئیهانه‌مان بكات!

گۆڤاری (العراق): سەبارەت بە راگواستنتان بۆ شارى سلێمانى چی؟

مسته‌فا بارزانى: له‌ ماوه‌ی به‌ندكردن و نه‌فیكردنمان بۆ به‌سڕا، ئێمه‌ ڕۆژ و مانگمان ده‌ژمارد و تامه‌زرۆی ئه‌و چركه‌ساته‌ بووین، جارێكی تر به‌ره‌و نیشتمانی خۆمان بگه‌ڕێینه‌وه‌، تا دواجار فه‌رمانی گواستنه‌وه‌مان له‌ (به‌سڕاوه‌) بۆ (سلێمانی) ده‌ركرا، به‌و مه‌رجه‌ی به‌ به‌ندكراوی بمێنینه‌وه‌ و له‌ژێر چاودێرییدا بین.

هه‌رچه‌نده‌ ئێمه‌ به‌م هه‌واڵه‌ تا ڕاده‌یه‌ك دڵخۆش بووین و هیوایه‌كمان لا دروست بوو كه‌ ده‌كرێت ئه‌م گواستنه‌وه‌یه‌ سه‌ره‌تایه‌ك بێت بۆ گه‌ڕانه‌وه‌مان بۆ بارزان، به‌ڵام ئه‌گه‌ر وایش نه‌بوو، هیچ نه‌بێ سلێمانی له‌ به‌سڕا باشتره‌.

گۆڤاری (العراق): له‌ سلێمانییه‌وه‌ چۆن به‌ره‌و سنووره‌كانی ئێران هه‌ڵهاتن؟

مسته‌فا بارزانى: وه‌كوو پێشتر ئاماژه‌م پێ كرد، بیرۆكه‌ی ڕێگه‌پێدان به ‌ئاسانى به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ده‌ڤه‌ری بارزان لای ئێمه‌ ته‌نیا خه‌یاڵ و هیوایه‌ك بوو، واتا حكوومه‌تی عێراق ته‌نیا ده‌سه‌ڵاتێكی وێنایی نیشتمانی بوو، له‌ژێر سێبه‌ری ده‌سه‌ڵاتی ڕه‌های به‌ریتانیای داگیركه‌ر ده‌خولایه‌وه‌، جگه‌ له‌ هه‌ڵسوكه‌وتی دوژمنكارانه‌ له‌ به‌رامبه‌ر شۆڕشگێڕان و ئازادیخوازان، هیچ نیازێكی خێرمان لێ به‌دی نه‌ده‌كرد، واتا چاوه‌ڕێ نه‌بووین لێمان خۆش بێت و فه‌رمانی گه‌ڕانه‌وه‌مان ده‌ربكات و بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ ده‌ڤه‌ری بارزان. به‌م جۆره‌ تا ماوه‌یه‌ك به‌ به‌ندكراوی و به‌ بێهیوایی له‌ سلێمانی ماینه‌وه‌، به‌ڵام ورده‌ ورده‌ بیرمان له‌ دانانی پلانێك ده‌كردەوە، بۆ چۆنیه‌تیی ڕاكردن له‌ به‌ندیخانه‌ و چوون به‌ره‌و سنووره‌كانی ئێران، وه‌كوو هه‌نگاوی یه‌كه‌م، ئینجا ئه‌گه‌ر كرا له‌وێوه‌ به‌ره‌و ناوچه‌كانی خۆمان (بارزان)، چونكه‌ نێوان سلێمانی و بارزان ڕێگایه‌كی دوور و درێژه‌ و هیوا ده‌خوازین سه‌ره‌تا به‌ره‌و نێو خاكی ئێران بچین، ئینجا له‌وێوه‌ بگه‌ڕێینه‌وه‌ ناوچه‌ شاخاوییه‌كانی ده‌ڤه‌ری بارزان، به‌م جۆره‌ پلانه‌كه‌مان سه‌ری گرت و توانیمان به‌ره‌و سنووره‌كانی ئێران هه‌نگاو بنێین و به‌ره‌ به‌ره‌ ناوچه‌ شاخاوییه‌ سه‌خته‌كانمان تێپه‌ڕاند و له‌ ده‌ڤه‌ری بارزان نزیك بووینه‌وه‌.

گۆڤاری (العراق): ئەی چۆن گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ده‌ڤه‌ری بارزان و شه‌ڕی هالۆنی چۆن رووی دا؟

مسته‌فا بارزانى: گه‌ڕانه‌وه‌مان له‌ ئێرانه‌وه‌ به‌ره‌و خاكی عێراق و ناوچه‌ی بارزان، سوپرایزێكی سه‌رسوڕهێنه‌ر بوو بۆ ده‌سه‌ڵاتی به‌كرێگیراوی عێراق و به‌ جۆرێك شۆك و ڕسوا بوو، كاتێك ئێمه‌ ئه‌و ڕاستییه‌مان سه‌لماند كه‌ سیاسه‌تی سه‌ركوتكاری و تیرۆر و تۆقاندنی ئازادیخوازان و نه‌فیكردنیان ناتوانێت هه‌تا سه‌ر رێگر بێت له‌ گه‌یشتن به‌ ئاوات و گێڕانه‌وه‌ی كه‌رامه‌ت و شكۆمه‌ندییمان، واتا له‌دوای گه‌ڕانه‌وه‌مان بۆ ناوچه‌ی بارزان، ئێمه‌ به‌ وریاییه‌كی زۆره‌وه‌ چاودێریی ڕه‌وشه‌كه‌مان ده‌كرد و بیرمان له‌وه‌ ده‌كرده‌وه‌، كه‌ ده‌سه‌ڵاتی حكوومه‌تی پاشایه‌تی ئاوا به ‌ئاسانی له ‌به‌رامبه‌رمان بێده‌نگ نابێت و پێشبینیمان دەكرد، به‌و زووانه‌، به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك كار بۆ دووباره‌ ده‌ستگیركردنه‌وه‌مان بكات و رێگه‌ نه‌دات مه‌سه‌له‌ی ده‌ربازبوونی ئێمه‌ له‌نێو كۆمه‌ڵگه‌ی عێراقیدا ده‌نگدانه‌وه‌ی هه‌بێت، ته‌نانه‌ت زانیمان ئه‌گه‌ر بۆیان بچێته‌ سه‌ر، به‌ كوشتن له‌ناومان ده‌به‌ن، بە پشتبه‌ستن به‌و په‌نده‌ عه‌ره‌بییه كه‌ ده‌ڵێت كۆتا ده‌رمانكردن، داخه‌، چونكه‌ ده‌سه‌ڵاتی حكوومه‌تی پاشایه‌تی له‌و سه‌رده‌مه‌، مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ بوو خواسته‌كانی كاربه‌ده‌ستانی به‌ریتانیا دڵخۆش و ڕازی بكات، نه‌ك به‌رژه‌وه‌ندیی گه‌لی عێراق، بۆیه‌ ئێمه‌ بیرمان له‌ پووچه‌ڵكردنه‌وه‌ی هه‌وڵه‌كانی حكوومه‌ت دەکردەوە له‌ تیرۆركردنمان.

گۆڤاری (العراق): ئێوە په‌یامێكی نیازپاكیتان بۆ حكوومه‌تی عێراق نارد؟

مسته‌فا بارزانى: دوای ده‌ربازبوونمان له‌ شارى سلێمانییه‌وه‌ بۆ نێو خاكی ئێران و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ده‌ڤه‌ری بارزان، به‌ باشمان زانی هه‌م ئێمه‌، هه‌میش حكوومه‌تی عێراق لاپه‌ڕه‌یه‌كی نوێ هه‌ڵبده‌ینه‌وه‌ و ڕابردووه‌كان وه‌لا بنرێن، ئینجا له‌وێوه‌ و له‌ ڕێگه‌ی به‌ڕێوه‌به‌ری شارۆچكه‌ی مێرگه‌سۆره‌وه‌، په‌یامێكی نیازپاكی و نیشتمانپه‌روه‌ریی خۆم ئاراسته‌ی حكوومه‌تی عێراق كرد، تیایدا به‌ ناوی مرۆڤایه‌تی و دادپه‌روه‌ری و به‌خشنده‌یی خوای په‌روه‌ردگار داوامان كرد، وه‌كوو هه‌نگاوی یه‌كه‌م شاڵاوه‌ سه‌ربازییه‌كان بۆ سه‌ر ناوچه‌كانمان رابگرن، بۆ ئه‌وه‌ی جارێكی تر نه‌بێته‌ گۆڕه‌پانی جه‌نگی ماڵوێرانكه‌ر، ئینجا چ وه‌كوو خێڵی بارزانی و چ وه‌كوو خۆم وه‌كوو تاوانبار له‌ ئێمه‌ نه‌ڕوانن، بۆیه‌ ئاماده‌یی خۆمان پیشان دا بۆ ده‌ستپێشخه‌ری له‌ پاراستنی هێمنی و به‌رقه‌راربوونی ئاشتی له‌ ناوچه‌كه‌، هه‌روه‌ها داواشمان كرد لێخۆشبوونێكی گشتی بۆ سه‌رجه‌م برایانی شۆڕشگێڕ و ئاشتیخوازی عێراقی ده‌ربكرێت.

گۆڤاری (العراق): وه‌ڵامی ده‌سه‌ڵات چی بوو؟

مسته‌فا بارزانى: كه‌ په‌یامه‌كه‌مان گه‌یشتبووه‌ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیی شاره‌دێی مێرگه‌سۆر، یەکسەر به‌رز كرابووه‌وه‌ بۆ قایمقامیه‌تی قه‌زا، ئه‌وانیش داواكارییه‌كه‌یان ناردبوو بۆ موته‌سه‌ڕیفی لیوای هه‌ولێری ئه‌و سه‌رده‌مه‌، لای خۆیانه‌وه‌ ئه‌وانیش به‌ نووسراوێكی فه‌رمی په‌یامه‌كه‌یان ناردبوو بۆ ده‌سه‌ڵاتدارى به‌غدا، مخابن، ئه‌وان وه‌كوو نه‌ریتی هه‌میشه‌یی خۆیان، هیچ وه‌ڵامێكی ئه‌رێنییان نه‌داینه‌وه‌، به‌ڵكوو به‌پێچه‌وانه‌وه‌، به‌په‌له‌ هێزێكی چه‌كداری (٧٥٠) كه‌سیی پڕچه‌ك و پڕتفاقی سه‌ربازییان جووڵاند و جارێكی تر ناوچه‌كه‌یان گه‌مارۆ دا و له‌ هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ ده‌ستڕێژی گولله‌ و ئاگریان ده‌هاوێشت، وێڕای شاڵاوی پشكنینی به‌ردەوامی خه‌ڵك و سووكایه‌تى پێكردنیان و ئازاردانیان.

گۆڤاری (العراق): ئایا هێزە شەڕکەرەکان و پۆلیسی مه‌خفه‌ره‌كانیان زیاد کرد؟

مسته‌فا بارزانى: بۆ چاودێریكردنی ناوچه‌كانمان، پێشتر حكوومه‌تی عێراق (١٦) مه‌خفه‌ری پۆلیسی دروست كرد و بۆ هه‌ریه‌ك له‌وانه‌ (١٠) پۆلیسی دانابوو، ئینجا به‌ ڕه‌وانه‌كردنی هێزێكی سه‌ربازیی (٧٥٠) كه‌سی، ژماره‌ی پۆلیسی مه‌خفه‌ره‌كانیشی بۆ (٤٠) چه‌كدار زیاد كرد، به‌ تفاقی زیاترى سه‌ربازی و ئه‌سپ و ئازووقه‌ و چه‌كی مەتره‌لۆز و ڕه‌شاشى جۆراوجۆر. ئێمه‌ش بۆ پاراستنی گیان و ماڵى خۆمان، پێوه‌ندییمان به ‌یه‌كتره‌وه‌ هه‌بوو، بۆ ئه‌گه‌ری ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ئه‌و هه‌موو هێزه‌ له‌ ناوچه‌كه‌مان، له‌كاتێكدا نیازی شه‌ڕ و خوێنڕشتنمان نه‌بوو، به‌ڵام ئه‌وان هه‌ر مكوڕ بوون له‌ شه‌ڕ پێفرۆشتن و ئازاردانی خه‌ڵك و گه‌مارۆدانی ناوچه‌كه‌ و پشكنین و كێوماڵكردنی بست به ‌بستی شاخ و شیو و دۆڵی ناوچه‌كه‌ و هه‌وڵی ده‌ستگیركردنمانیان دەدا.

 له‌م هه‌لومه‌رجه‌دا به‌باشم زانی، جارێكی تر په‌یامێكی تری ئاشتی بۆ ڕای گشتیی عێراقی و بۆ ئه‌نجوومه‌نی نوێنه‌ران و ئه‌نجوومه‌نی وه‌زیرانی عێراق ڕابگه‌یه‌نم و داوام كرد، كۆتایی بهێنرێت به‌ گرژی و ئاڵۆزی و ئه‌و نائارامیبه‌ی ناوچه‌كه‌مان كه‌ به‌ پله‌ی یه‌كه‌م به‌ فیتی به‌رپرسانی داگیركه‌ری به‌ریتانیا كاری بۆ ده‌كرێت، به‌ڵام مەخابن، به‌ چه‌شنی په‌یامه‌كانی پێشووترمان، حكوومه‌تی عێراق به‌ (نه‌خێر) وه‌ڵامی داینه‌وه‌ و بگره‌ چالاكییه‌ سه‌ربازییه‌كانی له‌ دژمان له‌ ناوچه‌كه‌ زیاتر كردن و هه‌وڵیان دا به‌ هه‌ر شێوازێك بێت بمانكوژن و قڕمان بكه‌ن.

گۆڤاری (العراق): شه‌ڕی ده‌شتی هلۆنی چۆن رووی دا؟

مسته‌فا بارزانى: دوای ره‌تكردنه‌وه‌ی په‌یامه‌كه‌مان له‌لایه‌ن حكوومه‌ته‌وه‌ و دووباره‌ گه‌مارۆدانی سه‌ربازی بۆ ناوچه‌كه‌مان، ئێمه‌ كۆمه‌ڵێك چه‌كدار بووین و ژماره‌مان (٤٧) كه‌س بوو، ده‌وره‌ دراین و له‌ هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ دراینە بەر دەستڕێژی گولله‌، ئێمه‌ش به ‌ناچاری به‌رگریمان له‌ خۆمان کرد و توانیمان ئه‌و هێزه‌ تێكبشكێنین، له‌ هه‌مان كاتدا حكوومه‌تی عێراق هێزێكی تری سه‌ربازیی له‌ شارۆچكه‌ى مێرگه‌سۆره‌وه‌ به‌ره‌و ناوچه‌ی شێروان جووڵاند، به‌ مه‌به‌ستی ترساندنمان و فشار خستنه‌ سه‌رمان، به‌ڵام ئه‌و هێزه‌ش كه‌ له‌ به‌ره‌ی ئێمه‌ نزیك بوونه‌وه‌، تێكمان شكاندن و ناچار كران به‌ره‌و مێرگه‌سۆر پاشه‌كشه‌ بكه‌ن.

له ‌ڕاستیدا وه‌ك پێشتر روونمان كرده‌وه‌، بڕیارمان دا هه‌تا پێمان بكرێ خۆمان له‌ خوێنڕشتن لابده‌ین و ته‌نیا به‌رگری له‌ خۆمان بكه‌ین، چونكه‌ وا بیرمان كرده‌وه‌، سه‌رجه‌م ئه‌م پیلانه‌ دژی ئێمه‌ له‌لایه‌ن هێزه‌ داگیركه‌ره‌كانی به‌ریتانیاوه‌ كاری بۆ ده‌كرێت. به‌م جۆره‌ ڕه‌وشی ناوچه‌كانی بارزان به‌ ئاڵۆزی مایه‌وه‌ و ناوه‌ ناوه‌ هێزه‌ سه‌ربازییه‌كان هێرشیان بۆ ئێمه‌ دەهێنا، به‌ڵام نه‌یانتوانی زه‌فه‌رمان پێ به‌رن و گرنگترین شه‌ڕ بریتی بوو له‌ شه‌ڕی به‌ره‌ی ڕێگای (ڕواندز - ئاكرێ)، كاتێك توانیمان په‌لاماره‌كه‌ تێكبشكێنین و چه‌ند یه‌كه‌یه‌كی سه‌ربازی گه‌مارۆ بده‌ین، ناچار كران داوای راگرتنی شه‌ڕ بكه‌ن، ئینجا گفتوگۆكردن بۆ جێبه‌جێكردنی داخوازییه‌كانمان، به‌م جۆره‌ ڕه‌وشی گۆڕه‌پانی شه‌ڕه‌كان له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی ئێمه‌ شكایه‌وه‌ و حكوومه‌تی عێراق دوو نوێنه‌ری خۆی بۆ گفتوگۆكردن نارد بۆ لای ئێمه‌، كه‌ بریتی بوون له‌ هه‌ریه‌ك له‌ (ئیسماعیل نامیق)، سه‌رۆك ئه‌ركانی سوپای عێراق له‌و سه‌رده‌مه‌دا و (ماجید مسته‌فا) وه‌زیری ده‌وڵه‌ت، ئینجا هه‌ردوولا له‌ گوندی (سپیندار) كۆبووینه‌وه‌ و لەسەر راگرتنی شه‌ڕ رێك کەوتین، وه‌كوو پیشاندانی نیازپاكی، كۆمه‌ڵێك داواكاریی گشتیمان بۆ باشكردنی ڕه‌وشی عێراق خسته‌ ڕوو، به‌و هیوایه‌ی حكوومه‌ت كار بۆ جێبه‌جێكردنیان بكات، له‌وانه‌ ده‌ركردنی لێخۆشبوونێكی گشتی بۆ ئێمه‌ و سه‌رجه‌م ئه‌و به‌ندكراوه‌ عێراقییانه‌، كه‌ له‌سه‌ر مافی ده‌ربڕینی ئازادی گیراون، هەروەها راگرتنی شاڵاوه‌ سه‌ربازییه‌كان بۆ سه‌ر ده‌ڤه‌ری بارزان و گه‌یاندنی پڕۆژه‌ی خزمه‌تگوزاریی هه‌مه‌جۆر و چه‌ند داواكارییه‌كی تر.

لای خۆیانه‌وه‌ شانده‌كه‌ به‌ڵێنیان دا پێشنیاره‌كانمان بگه‌یەننه‌ حكوومه‌ت و داوه‌تنامه‌یه‌كی فه‌رمیی حكوومه‌تیشیان پێ دام، كه‌ سه‌ردانی شاری (به‌غدا) بكه‌م، بۆ بینین و وتووێژكردنی ڕاسته‌وخۆ له‌گه‌ڵ (نووری سه‌عید)ی سه‌رۆك وه‌زیران و به‌رپرسه‌ باڵاكانی تری حكوومه‌تی عێراق، منیش به‌ باشم زانی، بۆ پیشاندانی نیازپاكی، داوه‌تنامه‌كه‌ی شانده‌كه‌ بۆ سەردانی بەغدا قبووڵ بكه‌م، بۆ ئاساییكردنه‌وه‌ی یه‌كجاریی ڕه‌وشه‌كه‌.

به‌م جۆره‌ تا ماوه‌یه‌كی باش شه‌ڕ و پێكدادان له‌ ده‌ڤه‌ره‌كه‌مان راگیرا و ئاماده‌كاری كرا بۆ چۆنیه‌تیی چوونمان بۆ شاری به‌غدا. ئینجا دوای گه‌یشتنم بۆ شاری به‌غدا، له‌ كاتی بینینی (نووری سه‌عید)، جارێكی تر سه‌رجه‌م داواكارییه‌كانی پێشووترمان به‌ تێروته‌سه‌لى خسته‌ به‌ر باس و گفتوگۆكردن، به‌م جۆره‌ی خواره‌وه‌:

١- كۆتاییهێنان به‌ شه‌ڕ و پێكدادانه‌كان له‌ ده‌ڤه‌ری بارزان و ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی ناوچه‌كه‌ به‌ گشتی له‌ رێگای بنیاتنان و گه‌یاندنی پڕۆژه‌ی خزمه‌تگوزاری.

۲- چاكسازیكردن له‌ داموده‌زگا فه‌رمییه‌كانی حكوومه‌تی عێراق، به‌تایبه‌تی له‌ دادگاكان.

٣- ده‌ركردنی لێخۆشبوونێكی گشتی له‌ عێراق بۆ ئه‌و به‌ندكراوانه‌، كه‌ له‌سه‌ر مافی ده‌ربڕینی ئازادییه‌كان ده‌ستگیر كراون.

 ٤- دابه‌شكردنی زه‌ویوزار به‌سه‌ر جووتیارانی عێراق و باشكردنی ڕه‌وشی ژیانیان.

 له‌م سه‌روبه‌نده‌دا هه‌ستم كرد (نووری سه‌عید) ته‌نیا گوێم لێ ده‌گرێت و نیازی بۆ جێبه‌جێكردنی داواكارییه‌كان باش نییه‌، چونكه‌ ئه‌و به‌وه‌ ناسرابوو، كه‌ كه‌سێكی گومڕا و فێڵبازه‌، هه‌رچه‌نده‌ به‌ڵێنی پێدام، كه‌ كار بۆ به‌جێگه‌یاندنی داواكارییه‌كانمان ده‌كات و گوتی ده‌یانخه‌مه‌ به‌ر ده‌ستی ئه‌نجوومه‌نی وه‌زیران، بۆ وه‌رگرتنی ڕای ئه‌وانیش، به‌مجۆره‌ چاوپێكه‌وتنه‌كه‌ كۆتایی هات.

گۆڤاری (العراق): دواتر چی رووی دا؟

مسته‌فا بارزانى: دوای ۱٥ رۆژ له‌ چاوپێكه‌وتنه‌كه‌مان، نووری سه‌عید سه‌ردانی شاری كه‌ركووكی كرد و جارێكی تر له‌وێ كۆ بووینه‌وه‌، تا راده‌یه‌ك به‌م دیداره‌ دڵخۆش بووم و دووباره‌ داواكارییە‌كانی پێشووترم پێ گه‌یاند، ئه‌مجاره‌یان گه‌شبین بووم و هه‌ستم كرد به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ جاران هه‌ستی ڕق و كینه‌كانی ڕەویوە‌ و پێده‌چێت داواكارییه‌كان جێبه‌جێ بكات، به‌ڵام ئه‌و له‌دوای گه‌ڕانه‌وه‌ی بۆ شارى به‌غدا و خستنه‌ ڕووی داواكارییه‌كان له‌ ئه‌نجوومه‌نی وه‌زیران، چه‌ند وه‌زیرێكی حكوومه‌ته‌كه‌ی ناڕه‌زاییان ده‌ربڕیبوو و قبووڵیان نه‌كردبوو كه‌ داواكارییه‌كانی ئێمه‌ جێبه‌جێ بكرێن، هه‌روه‌ها له‌سه‌ر كۆمه‌ڵێك كێشه‌ی تر (نووری سه‌عید) ده‌ستی له‌ كار كێشایه‌وه‌، ئینجا كاتێك حكوومه‌تی نوێ له‌ به‌غدا دامه‌زرا، سه‌رجه‌م داواكارییه‌كانمان ره‌ت كرانه‌وه‌.

ئێمه‌ له‌م دۆخه‌ نوێیه‌ی حكوومه‌تی عێراقدا به‌ وریاییه‌وه‌ چاودێریی ڕه‌وشه‌كه‌مان ده‌كرد و زانیمان دژ به‌ ئێمه‌ پیلانگێڕیی تازه‌ له‌ئارادایه‌، خۆمان ئاماده‌ كرد بۆ قۆناغێكی تر له‌ به‌رگریكردن و ئه‌گه‌ری په‌لاماردانی سه‌ربازی، به‌ جۆرێك ده‌سپێشخه‌ر نه‌بین و هه‌تا پێمان بكرێت خۆمان له‌ شه‌ڕفڕۆشتنه‌ سه‌ربازییه‌كانی هێزه‌كانی حكوومه‌تی پاشایه‌تی بەدوور بگرین، به‌ڵام مخابن، وه‌كوو پێشتر هه‌ستمان كردبوو، خواستی ناحه‌زان و فیتنه‌گه‌ریی لایه‌نگران و به‌رپرسانی حكوومه‌تی داگیركاریی به‌ریتانیا زاڵتر و باڵاده‌ست بوو و له‌ هه‌نگاوێكی چاوه‌ڕواننه‌كراودا، (ئولی به‌گ)ی خاڵم به‌ شێوه‌یه‌كی نامرۆڤانه‌ له‌لایه‌ن مێجەر (رونتن)ی به‌ریتانی شه‌هید كرا و جارێكی تر ڕه‌وشێکی سه‌ربازیی ئاڵۆز باڵی به‌سه‌ر ده‌ڤه‌ره‌كه‌ماندا كێشا.

گۆڤاری (العراق): ئیدی چوون بۆ بەشداری له‌ كۆماری كوردستان له‌ مه‌هاباد؟

مسته‌فا بارزانى: تیرۆركردنی زاڵمانه‌ى (ئولی به‌گ)ی خاڵم، ناخی ئێمه‌ و سه‌رجه‌م خه‌ڵكی ناوچه‌كه‌ی هه‌ژاند، چونكه‌ رووداوه‌كه‌ كارێكی نامرۆڤانه‌ و له‌ كاتێكی ناسكدا بوو، وێڕای ئه‌وه‌ ڕه‌وشی ناوچه‌كه‌ی زیاتر ئاڵۆز كرد، وێڕای ئه‌م غه‌دره‌، ئێمه‌ بڕیارمان دا نه‌هێڵین ڕه‌وشه‌كه‌ له‌ كۆنتڕۆڵ ده‌ربچێت، هه‌روه‌ها بۆ ئه‌وه‌ی ناوچه‌كه‌مان به‌ هێمنی بمێنێته‌وه‌، توانیمان گرفتێكی خێڵه‌كی، كه‌ له‌ هه‌ردوو ناوچه‌ی (ئه‌ترووش) و (مزووری) رووی دابوو، چاره‌سه‌ر بكه‌ین، كاتێك هه‌ردوولا به‌ نێوه‌ندگیریی ئێمه‌ رازی بوون، توانیمان كۆتایی به‌ كێشه‌كه‌ بێنین و ئاشتی و هێمنی له‌و ناوچه‌یه‌ به‌رقه‌رار بكه‌ین، له‌ لایه‌كی تره‌وه‌، وه‌كوو پێشتر پێشبینیمان كرد، حكوومه‌تی نوێی عێراق، كه‌ هه‌میشه‌ له‌سایه‌ی داگیركه‌ری به‌ریتانیا ده‌خولایه‌وه‌، هێزی سه‌ربازیی کۆ کردەوە و له‌ (٣) به‌ره‌ی جه‌نگه‌وه‌ په‌لاماری ناوچه‌كانی دا، کە بریتی بوون له‌ بەرەکانی رواندز و ئامێدی و ئاكرێ.

ئێمه‌ به‌ هێز و بازووی خۆمان توانیمان به‌رپه‌رچی په‌لاماره‌كان بده‌ینه‌وه‌، به‌ڵام هه‌تا پێمان كرا هه‌وڵمان دا خوێنی زیاتر نه‌ڕژێت، دواتر تا ماوه‌یه‌ك ئێمه‌ وه‌كوو هۆزی بارزان، کە ژماره‌مان (٢٥) هه‌زار كه‌س بوو، له‌نێو خۆماندا وتووێژمان كرد و بڕیارمان دا له‌ ده‌ڤه‌ری خۆمان بچینه‌ ده‌ره‌وه‌ و به‌ره‌و ئه‌و ناوچانه‌ كۆچ بكه‌ین، كه‌ له‌لایه‌ن هێزه‌ شۆڕشگێڕه‌ كۆمه‌نیسته‌كانه‌وه‌ ئازاد كراون، به‌م جۆره‌ پاشه‌كشێمان كرد و تا ماوه‌ی دوو مانگ له‌وێ ماینه‌وه‌، ئینجا هه‌ردوو گه‌لی كورد و ئازه‌رییه‌كان له‌و ده‌ڤه‌رانه‌ دوو كۆماری دیموكراتی ئازادیان راگه‌یاند، یه‌كه‌میان كۆماری ئازه‌ربایجان بوو، به‌ رابه‌رایه‌تیی (جه‌عفه‌ر پیشەواری) و دووه‌میان كۆماری كوردستان بوو به‌ رابه‌رایه‌تیی (قازی محه‌ممه‌د)، ئێمه‌ به‌م رووداوانه‌ زۆر خۆشحاڵ بووین، به‌ڵام مخابن ئه‌م ڕه‌وشه‌ ئازادییه‌ بۆ ئێمه‌ ماوه‌یه‌كی كورت بوو، لەوێش زۆری نه‌خایاند، کە به‌ پیلانی داگیركه‌ران و پشتیوانیكردن له‌ رژێمی پاشایه‌تیی ئێران، هێزێكی زه‌به‌لاحی پڕچه‌ك و مه‌شق پێكراو، به‌ فه‌رمانی (قه‌وام سه‌ڵته‌نه‌ت)ی سه‌رۆك وه‌زیرانی ئێران، په‌لاماری قه‌ڵه‌مڕه‌وی هه‌ردوو كۆماری ئازه‌ربایجان و كۆماری كوردستانى دا، به‌ پاساوی سه‌رپه‌رشتیكردنی پڕۆسه‌ی هه‌ڵبژاردنی ئازاد، كه‌ گوایه‌ له‌و دوو ناوچه‌یه‌ ئه‌نجام ده‌درێت، به‌ڵام هه‌ر زۆری نه‌خایاند راستییه‌كان ئاشكرا بوون، كاتێك ده‌ركه‌وت مه‌به‌ستی ده‌سه‌ڵاتی ناوه‌ندی ئێران ته‌نیا له‌ناوبردن و سه‌ركوتكردنی ئه‌و دوو كۆماره‌ دیموكراته‌ ئازاده‌ بوو، كه‌ شۆڕشگێڕانی ئه‌و دوو گه‌له‌ به‌ده‌ستیان هێنا.

به‌م جۆره‌ سه‌رۆكی كۆماری كوردستان (قازی محه‌ممه‌د) و كۆمه‌ڵێك له‌ به‌رپرس و كاربه‌ده‌ستانی كۆماره‌كه،‌ خۆیان ڕاده‌ستی هێزه‌كانی ئێران كرد، ئێمه‌ش له‌گه‌ڵ ژماره‌یه‌ك له‌و شۆڕشگێڕه‌ كورد و ئه‌رمه‌نی و ئازه‌رییه‌ سه‌ر به‌ هه‌ردوو كۆماره‌كه‌، ناچار بووین تا ماوه‌یه‌ك خۆڕاگریمان كرد و ئاماده‌ نه‌بووین خۆمان راده‌ستی نۆكه‌ران و داگیركه‌رانی وڵات بكه‌ین. له‌ هه‌مان كاتدا، حكوومه‌تی ئێران داوه‌تنامه‌یه‌كی به‌ فه‌رمی ئاڕاسته‌ی من كرد، بۆ دانیشتن و گفتوگۆكردن له‌گه‌ڵ شای ئێران و سه‌رۆك وه‌زیران (قه‌وام سه‌ڵته‌نه‌ت)، به‌م جۆره‌ هه‌ردوولا بڕیاری ڕاگرتنی جموجۆڵه‌ سه‌ربازییه‌كانمان ده‌ركرد، تاكوو خوێنی زیاتر نه‌ڕێژێت، به‌ڵام له‌ كاتی گه‌ڕانه‌وه‌مان له‌گه‌ڵ دوو ئه‌فسه‌ری پله‌ به‌رزی سوپای ئێران، كه‌ بریتی بوون له‌ (غه‌فاری) و (هومایۆنی) دۆخه‌كه‌ له‌نێوانماندا تێكچوو، چونكه‌ ئه‌وان داوایان كرد ئێمه‌ سه‌رجه‌م ئه‌و چه‌ك و تفاقه‌ سه‌ربازییه‌مان راده‌ستی سوپای ئێران بكه‌ین.

وێڕای ئه‌وه‌، ده‌سه‌ڵاتدارانی ئێران له‌ ناوچه‌كه‌ فشاری زۆریان هێنا بۆ سه‌ر خه‌ڵكی شۆڕشگێڕ و دیموكراتیخوازان، ئێمه‌ش لای خۆمانه‌وه‌ ئه‌م هه‌نگاوه‌ دوژمنكارانه‌ی حكوومه‌تی ئێرانمان به‌ زوڵم و غه‌در زانی و ئاماده‌ نه‌بووین قبووڵی بكه‌ین و بچینه‌ ژێر باری هه‌ڕه‌شه‌ و تیرۆر و ره‌تمان كرده‌وه‌ چه‌كه‌كانمان راده‌ست بكه‌ینه‌وه‌. لای خۆیانه‌وه‌، هێزه‌كانی شای ئێران ده‌ستیان كرد به‌ هێرشی فراوان و ئێمه‌ش تا پێمان كرا بۆ ماوه‌ی (٦) مانگ به‌رگریمان كرد، له ‌كۆتاییدا به‌ناچاری پاشه‌كشێمان كرد به‌ره‌و سنووره‌كانی عێراق و به‌شێك له‌ هاوه‌ڵه‌كانمان خۆیان راده‌ستی عێراق كرد، ته‌نیا (٥٥٠) كه‌س نه‌بێت، كه‌ ئاماده‌ نه‌بووین خۆمان راده‌ست بكه‌ین و بۆ ماوه‌یه‌ك له‌ ناوچه‌ی شێروان باره‌گامان دانا و پێوه‌ندییمان كرد به‌ حكوومه‌تی عێراقه‌وه‌، بۆ رێگه‌دان به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی ئه‌ندامانی خێزانی بارزانییه‌كان و دابینكردنی رێگای سه‌لامه‌تییان، به‌ڵام مخابن حكوومه‌تی عێراق ئاماده‌ نه‌بوو گفتوگۆمان له‌گه‌ڵ بكات، ئێمه‌ش ناچار بووین به‌ره‌و سنووری یه‌كێتیی سۆڤیه‌ت بڕۆین، له‌دوای ده‌ردەسه‌رییه‌كی زۆر گه‌یشتینه‌ ئه‌و وڵاته‌ و مافی په‌نابه‌رێتیمان وه‌رگرت و (١٢) ساڵ له‌وێ ماینه‌وه‌، ئینجا دوای سه‌ركه‌وتنی شۆڕشی (١٤)ی گه‌لاوێژی ١٩٥٨ به‌ رابه‌رایه‌تیی سه‌ركرده‌ (عه‌بدولكه‌ریم قاسم)، رێگه‌مان پێ درا جارێكی تر به‌ ئازادی و سه‌ربه‌رزی بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ نیشتمانی خۆمان.