6ى ئه‌یلوول، شه‌ڕەكەى به‌رده‌ركى سه‌راى سلێمانى
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
به‌ختیار مه‌لا ئه‌حمه‌د 06/09/2021

6ى ئه‌یلوول، شه‌ڕەكەى به‌رده‌ركى سه‌راى سلێمانى

 6ى ئه‌یلوولى ساڵى 1930، ده‌ستپێكى خه‌باتێكى مه‌ده‌نیانه‌ و داهێنانێكى ناوازه‌ بوو بۆ شارى سلێمانى، له‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ى زوڵم و سته‌م و زه‌وتكردنى مافه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان، ئه‌ویش به‌ خۆپیشاندانى خه‌ڵكى شاره‌كه‌ دژى ئینگلیز و ڕژێمى ئه‌وكاتى عێراق، كه‌ له‌ مێژوودا به‌ شه‌ڕى به‌رده‌ركى سه‌را به‌ناوبانگه‌ و  تیایدا ژمارەیەك شه‌هید و بریندارى لێ كه‌وته‌وه‌ و بوو به‌ یه‌كه‌مین خه‌باتى مه‌ده‌نى له‌ مێژووى سلێمانیدا.

دوانهیهكى لهیهك جیانهكراوه

تەلاری سه‌راى سلێمانى ده‌كه‌وێته‌ چه‌قى شاره‌كه‌وه‌ و یه‌كێكه‌ له‌ ناوه‌نده‌ ستراتیژییەكانى شارى سلێمانى، له‌ دوو نهۆم و چل و سێ ژوور پێكدێت، به‌ كۆنترین ته‌لارى كارگێڕیی شاره‌كه‌ داده‌نرێت، هه‌ریه‌ك له‌ شه‌قامه‌كانى پیره‌مێرد، گۆران (ئۆرزدى)، سابوونكه‌ران، مه‌وله‌وى، كاوه‌ و بێكه‌س، له‌ به‌رده‌ركى سه‌را ده‌گه‌نه‌وه‌ به ‌یه‌ك، مێژوویه‌كى دێرینى هه‌یه‌ و ته‌واوى میر و مه‌لیك و ده‌سه‌ڵاته‌ خۆجێییه‌كان سوودیان لێ بینیوه‌ و وه‌ك فه‌رمانگه‌ و داموده‌زگای فه‌رمی به‌كاریان هێناوه‌.

به‌پێى سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌كان، هه‌روه‌ك مامۆستا ڕه‌فیق ساڵح له‌ به‌ڵگه‌نامه‌كاندا ئەوەى ئاشكرا كردووه‌، كه‌ مێژووى سه‌راى سلێمانى ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌مى بابانەكان.

هاوكات سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌كان باس له‌وه‌ش ده‌كه‌ن، كه‌ له‌ 17/11/1918دا بۆ یه‌كه‌م جار له‌ مێژووى كورددا جاڕى به‌ مه‌لیكبوونى مه‌لیكى كوردان، شێخ مه‌حموودى حه‌فید، وه‌ك یه‌كه‌م مه‌لیكى كوردستان له‌ سه‌راى سلێمانییه‌وه‌ دراوه‌، ئه‌مه‌ش ده‌ستكه‌وت و شانازییه‌كى گرنگه‌ له‌ مێژووى ئه‌م شاره‌دا.

هه‌ر بۆیه‌، به‌رده‌وام جێى سه‌رنج و تێڕامانى كه‌سایه‌تییه‌ به‌ناوبانگه‌كان و شاعیران و مێژوونووسان بووه‌، شێخ ڕه‌زاى تاڵه‌بانى له‌ وه‌سفى سه‌راى سلێمانیدا ده‌ڵێت:

له‌ بیرم دێ سوله‌یمانى كه‌ دارولمولكى بابان بوو

نه ‌مه‌حكوومى عه‌جه‌م نه‌ سوخره‌كێشى ئالى عوسمان بوو

له‌به‌ر قاپیى سه‌را سه‌فیان ده‌به‌ست شێخ و مه‌لا و زاهید

مه‌تافى كه‌عبه‌ بۆ ئه‌ربابى حاجه‌ت گردى سه‌یوان بوو

شهڕى بهردهركى سهرا

خۆپیشاندانى مه‌ده‌نییانه‌ى هاووڵاتییانى شارى سلێمانى له‌ 6ى ئه‌یلوولى 1930 دژى ئینگلیز و ڕژێمى ئه‌وكاتى عێراق، به‌ یه‌كه‌مین خۆپیشاندانى مه‌ده‌نى داده‌نرێت له‌ مێژووى ئه‌م شاره‌دا، كه‌ به‌ شه‌ڕى به‌رده‌ركى سه‌را ناسراوه‌، به‌هۆیه‌وه‌ ژمارەیەك شەهید و بریندارى لێ كه‌وته‌وه‌، كه‌ دیارترینى قوربانییه‌كان شه‌هید عه‌وله‌ سیس بوو.

شه‌ڕى به‌رده‌ركى سه‌را له‌ ئه‌نجامى پشتگوێخستنى چاره‌نووسى گه‌لى كورد بوو لەلایەن حكوومه‌تى ئه‌وكاتى پاشایه‌تى و نوێنه‌رانى ئینگلیز له‌ عێراق و ناوچه‌كه‌دا، بڕیار بوو به‌پێى په‌یماننامه‌یه‌ك، كه‌ نوێنه‌رانى ئه‌وكاتى كورد له‌ حكوومه‌تى عێراقدا له‌و باوه‌ڕه‌دا بوون كه‌ ئینگلیز سیاسه‌تى خۆى گۆڕیوه‌ و به‌نیازه‌ مافه‌كانى گه‌لى كورد ده‌سته‌به‌ر بكات، ئه‌وكاتیش به ‌هه‌مان شێوه‌ى ئێستا، كه‌سانى شۆڤێنى و ڕەگەزپەرستى ناو عه‌ره‌ب، هه‌موو هه‌وڵێكیان خستبووه‌ گه‌ڕ، له‌پێناو جێبه‌جێنه‌كردنى ئه‌و خاڵانه‌ى په‌یوه‌ستن به‌ گه‌لى كورده‌وه.

ئه‌وه ‌بوو له‌ 30ى حوزه‌یرانى 1930 په‌یماننامه‌كه‌ مۆر كرا و دواى بڵاوبوونه‌وه‌ى دەركه‌وت، كه‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك باسى كورد ناكات و كورد تێیدا په‌ڕاوێز خراوه‌، هه‌ر بۆیه‌ نوێنه‌رانى كورد و رووناكبیران و گه‌وره‌پیاوان و خاوه‌ن پێگه‌ و كه‌سایه‌تییه‌ باڵاكان كه‌وتنه‌ سكاڵاكردن، نامه‌ و داواكارییه‌كانیان ئاراسته‌ى حكوومه‌تى ئه‌وكاتى عێراق كرد، كه‌ ته‌نانه‌ت هه‌ندێكیان داواى پێكهێنانى حكوومه‌تێكى سه‌ربه‌خۆى كوردیان كردووه‌، له‌ژێر سایه‌ى كۆمه‌ڵه‌ى گه‌لان (عصبه‌ الأمم).

دوابه‌دواى ئه‌مه‌ش، خۆپیشاندانى جه‌ماوه‌ریى به‌رفراوانى شارى سلێمانى ده‌ستى پێ كرد، كه‌ حكوومه‌تى عێراق به‌ هێز و زه‌برى چه‌ك وه‌ڵامى خۆپیشانده‌رانى دایه‌وه‌ و به‌و هۆیه‌وه‌، وه‌ك سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌كان ئاماژه‌ى بۆ ده‌كه‌ن، تێكهه‌ڵچوون رووی دا و بووه‌ هۆى شه‌هیدبوونى 12 بۆ 13 كه‌س و ژماره‌یه‌كى زۆر له‌ هاووڵاتییانیش بریندار بوون، له‌ به‌رامبه‌ریشدا سه‌ربازێكى عێراقى كوژراوه‌ و دوانى دیكه‌ش بریندار بوون، هه‌روه‌ها ده‌یان كه‌سایه‌تیى ناودارى شارى سلێمانى ده‌ستگیر كران، له‌وانه‌ (حه‌مه‌ى ئه‌وڕه‌حمان ئاغا، فایه‌ق بێكه‌س، ساڵح قه‌فتان، تۆفیق قه‌زاز، عه‌زمى به‌گى بابان... و) ده‌یان كەسایه‌تیى دیكه‌ى شاره‌كه‌ ڕه‌وانه‌ى زیندانى كه‌ركووك كران.

ئه‌م رۆژه‌ دڵى زۆر له‌ شاعیرانى هه‌ژاند، له‌وانه‌ (پیره‌مێرد، گۆران، بێكه‌س، حه‌مدى، ئه‌خۆل)، چه‌ندین هۆنراوه‌یان پێدا گوتووه‌ و به‌ (رۆژه‌ ڕه‌شه‌كه‌) ناویان بردووه‌.

ئه‌وه‌ى گه‌وره‌یى ئه‌م رۆژه‌ ده‌رده‌خات ئه‌وه‌یه، كه‌ ناڕه‌زایه‌تییه‌كە خۆڕسكانه‌ له‌ناو خه‌ڵك و له‌برى چیا و دۆڵ، له‌ ناوه‌ندى شاره‌وه‌ هه‌ڵقوڵا و هه‌موو چین و توێژه‌كان، به‌ ڕۆشنبیران و مامۆستایان و قوتابییان و فه‌رمانبه‌ران و بازرگانان و پیاوماقوڵان، سەركردایه‌تى و به‌شدارییان تێدا كرد، كه‌ به‌ زیاتر له‌ سێ هه‌زار كه‌س ده‌قەبڵێنرا.

6 ى ئهیلوول له شیعرى شاعیراندا

شاعیران و ڕۆشنبیران هه‌میشه‌ رۆڵى به‌رچاویان هه‌بووه‌ له‌ هێشتنه‌وه‌ى ڕووداوه‌ مێژووییه‌كان به‌ زیندوویى و 6ى ئه‌یلوولیش به‌ده‌ر نه‌بووه‌ له‌و هه‌ست و سۆزه‌ و چەندین شیعر و هۆنراوه‌ى به‌پێزى له‌سه‌ر هۆنراوه‌ته‌وه‌ و له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ كاره‌سات و خەم و ئه‌سه‌رى ئه‌و رۆژه‌یان به‌ ئێمه‌ و نه‌وه‌كانى داهاتوو ئاشنا كردووه‌، نموونه‌ى چەند هۆنراوه‌یه‌ك ده‌خه‌ینه‌ ڕوو، كه‌ بۆ ئه‌م ڕۆژه‌ نووسراون:

پیره‌مێردى شاعیر ده‌ڵێت:

چه‌پكێ له‌ گوڵه‌كه‌ی باخچه‌كه‌ی سه‌را

 كه‌ به‌ خوێناوی لاوان ئاو درا

 ده‌ك خه‌جاڵه‌ت بن له‌ رووی مه‌حشه‌را

 ئێمه‌ خاكی غه‌م ئه‌كه‌ین به‌ سه‌را

كورد نه‌مردووه‌، خه‌یاڵتان خاوه‌ 

به‌راتی نه‌جات به‌خوێن نووسراوه‌

من ره‌نگی سوورم بۆیه‌ خۆش ده‌وێ

مژده‌ی شه‌فه‌قی لێ ده‌ست ده‌كه‌وێ

شێخ سه‌لامی شاعیر ده‌ڵێت:

له‌ سلێمانی جاده‌ی به‌ر سه‌را

 به‌ خوێناوی كورد ئاوڕشێن كرا

ته‌ریق نابیتۆ تۆ چیت پێ ئه‌كه‌ن

كوته‌كی ده‌ستی میستەر هه‌نده‌رسه‌ن

فایه‌ق بێكه‌سی شاعیر ده‌ڵێت:

ئه‌ی وه‌ته‌ن مه‌فتوونی تۆم و شێوه‌تم بیر كه‌وته‌وه‌

 وه‌ختی به‌ندی و ئه‌ساره‌ت پێ به‌ ته‌وق و كۆته‌وه‌

من له‌ زكر و فكری تۆ غافڵ نه‌بووم وا تێنه‌گه‌ی

 حه‌پس و تێهه‌ڵدان و زیلله‌ت تۆی له‌بیر بردۆته‌وه‌

ئه‌حمه‌د موختار به‌گی جاف ده‌ڵێت:

6ی ئه‌یلوول ئێوه‌ ئه‌یزانن ئه‌ی قه‌ومی وه‌فا كردار

ئه‌وه‌ رۆژێ بوو عاره‌ب قه‌تڵ و عامی كورده‌كانی كرد

 گۆرانی شاعیر ده‌ڵێت:

خواكه‌ی بولبولی باغی سه‌را هه‌رچه‌نده‌ پاییزه‌

 به‌ خوێنی خۆم گوڵت بۆ ئاو ده‌ده‌م سا بۆم بلاوێنه‌

 له‌گه‌ڵ ئه‌و جوانه‌ پاكانه‌ی له‌ ده‌ورم مه‌یتیان ریزه‌

له‌ خوێنا وێنه‌ شێواوین به‌ دایكمان بناسێنه‌

 بڵێ به‌و بووكی تازه‌ی یه‌ك شه‌وه‌م گه‌ر هاته‌ سه‌ر نه‌عشم

 نه‌ڵێ خۆی بۆ وه‌ته‌ن كوشت و له‌ رێی عه‌شقی منا نه‌ژیا

 وه‌زیفه‌م بوو له‌پێناوی وڵاتێكا سه‌رم به‌خشم

كه‌ تۆی په‌روه‌رده‌ كرد بۆ من له‌ داوێنی چیا و كه‌ژیا

قانعی شاعیریش به‌م جۆره‌ هه‌ستى خۆى ده‌ربڕیوه‌ و ده‌ڵێت:

 له‌ كزه‌ی كوردان گلاراومه‌

رۆژه‌كه‌ی ئه‌یلوول تانه‌ی چاومه‌

ئه‌خۆلی شاعیر ده‌ڵێت:

به‌ جارێ ماڵی وێرانم سلێمانی خرۆشاوه‌

به‌سه‌ر هیچ كه‌س نه‌یه‌ت خوایه‌ ئه‌وی له‌م شاره‌ قه‌وماوه‌

پارتى دیموكراتى كوردستان و یادكردنهوهى 6ى ئهیلوول

پارتى دیموكراتى كوردستان به‌ چه‌ند ڕۆژێك پێش هه‌ڵگیرسانى شۆڕشى مه‌زنى ئەیلوول، له‌ ساڵیادى شه‌ڕى به‌رده‌ركى سه‌راى سلێمانیدا، له‌ 6ى ئه‌یلوولى 1961، خۆپیشاندانێكى هێمنانه‌ى گه‌وره‌ى جه‌ماوه‌ریى ساز كرد، كه ژماره‌یه‌كى زۆرى هاووڵاتییان به‌ گوڕوتینێكى زۆرەوە‌ به‌شدارییان تێیدا كرد. له‌و خۆپیشاندانه‌دا، پارتى دیموكراتى كوردستان یاداشتێكى ئاڕاسته‌ى ڕژێمى ئه‌وكاتى عێراق به‌ سه‌رۆكایه‌تیى عه‌بدولكه‌ریم قاسم كرد، كه‌ تێیدا داواى جێبه‌جێكردنى ماده‌ى 3ى ده‌ستوورى كاتیى عێراقى ده‌كرد. له‌و ماده‌یه‌دا ئاماژه‌ به‌وه‌ كرابوو، كه‌ كورد و عه‌ره‌ب له‌ عێراقدا هاوبەشن. هاوكات هه‌مان ڕۆژ به‌ ڕێنمایى پارتى دیموكراتى كوردستان دژ به‌ پێشێلكارییه‌كانى ده‌سه‌ڵاتدارانى عێراق، مانگرتنى سه‌رتاسه‌ریى راگه‌یاند، به‌و هۆیەوه‌ ڕژێمى عێراق بۆ ماوه‌ى سێ ڕۆژ هێرشى كرده‌ سه‌ر كورد، له‌ كاردانه‌وه‌شدا پێشمه‌رگه‌كانى پارتى دیموكراتى كوردستان، رێگا سه‌ره‌كییه‌كانى كوردستانیان گرت، تا چه‌ند ڕۆژێك دواتر له‌ 11ى ئه‌یلوولى 1961، شۆڕشى ئه‌یلوولى مه‌زن هه‌ڵگیرسا.