ئایا ئەمەریكا دەست لە ھەرێمی كوردستان بەردەدات؟
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
جەمال عەبدوڵا 19/08/2021

ئایا ئەمەریكا دەست لە ھەرێمی كوردستان بەردەدات؟

4

 

لە بەشی سێیەمی ئەم وتارەدا، نووسیم: ئایا دەكرێت كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و بەتایبەتی ئەمەریكا، ھەرێمی كوردستان و پێگەی ھەرێم پشتگوی بخەن و بەجێی بھێڵن یان نەخێر و بۆچی؟ ئێستا ھەوڵ دەدەم وەڵامی ئەم پرسیارە بدەمەوە، بۆ ئەوەی بگەمە وەڵامی ئەم پرسیارە، ئەم پێشەكیە خۆی دەسەپێنی بۆیە بە پێویستی دەزانم:

1- ئەوەندەی من ئاگاداری ھەندێك لە وردەكارییەكانی مێژووی سیاسیی گەلی كوردستان بم، لە ساڵی 1972ەوە ھەتا ئێستا كە ھەرێمی كوردستان بووە بە قەوارەیەكی دەستووری لەناو عێراقدا، ئەمەریكا سێ جار یارمەتیی كوردی داوە.

جاری یەكەم لە ساڵی 1972 بووە، جاری دووەم لە ساڵی 1991 و دروستكردنی ناوچەی ئارام بووە، جاری سێیەم لەدوای ساڵی 1991 و ئینجا دامەزراندنی حكوومەتی ھەرێمی كوردستان بووە، بەڵام جیاوازیی ڕیشەیی لەنێوان ئەو سێ جارەی یارمەتیی ئەمەریكا بۆ كورد ھەیە.

ساڵی 1972 كە ئەمەریكا یارمەتیی كوردی داوە، ئەم یارمەتیدانە لەسەر داوا و لەبەر پێویستیی دەوڵەتێكی ھاوپەیمانی زۆر گرنگی ئەمەریكا بووە لە ناوچەكەدا، ئەویش ئێرانی حەمەڕەزاشا بووە ئەمەش لەبەر ئەوە بووە كە حەمەڕەزا شا زۆر لە پەیوەندیی نێوان عێراقی ئەوكات و دەوڵەتی سۆڤێتی شیوعیی ئەوكات نیگەران بووە و ئەم پەیوەندییانەی بە مەترسییەكی گەورە بۆ سەر ئەمنی قەومیی خۆی زانیوە، بۆیە بەلایەوە پێویست بووە یارمەتیی شۆڕشی كوردستان بە سەرۆكایەتیی خوالێخۆشبوو مستەفا بارزانی بدرێت.

بەڵام كە خوالێخۆشبوو مستەفا بارزانییش داوای یارمەتیی لە ئەمەریكا كردووە، یارمەتیەكەی بۆ شۆڕشی كوردستان و داننان بە حوكمی زاتی بۆ كورد و نەچوونە ژێر ڕكێف و بە پاشكۆ نەبوونی كورد بووە بۆ حوكمی حزبی بەعس، چونكە ئەو كاتە حزبی بەعس بەرەیەكی بە ناوی بەرەی نیشتیمانیی عێراق دروست كردبوو، ئەم بەرەیە حزبی شیوعی و ناسرییەكانی عێراقی تیابوو، بەڵام لەبەر ئەوەی حزبی بەعس خۆی وەك حزبی سەركردەی ھەموو حزبەكانی ناو ئەو بەرەیە دەناساند، دەبوایە كورد و پارتی و خوالێخۆشبوو مستەفا بارزانییش ئەوەیان قبووڵ بێت، ئەمەش واتە پاشكۆبوون.

ئینجا ھیچ كاتێك و بە ھیچ شێوەیەك تەنانەت پێش دروستبوونی پارتییش لەناو كولتووری بارزانیەكاندا، پاشكۆبوون لە ھیچ دەوڵەت و ھیچ كەس و لایەنێك قبووڵ نەكراوە، بارزانیەكان بەرگەی ھەموو قوربانیەكیان گرتووە بەڵام پاشكۆبوونیان قبووڵ نەكردووە، بارزانیەكان پاشكۆبوونیان لە عوسمانیەكان قبووڵ نەكردووە كە ئیمپراتۆریەت بووە، لە ئینگلیزیان قبووڵ نەكردووە كە ھاتوونەتە عێراق و بە خۆیان دەگوت ئەو ئیمپراتۆریەتەی خۆری لێ ئاوا نابێت، ئیتر چۆن لە حزبی بەعسی قبووڵ بكەن؟

جا ھەر لەم چوارچێوەیەدا، ئەو كاتەی بەرپرسانی دەوڵەتی سۆڤێتی شیوعی، حزبی شیوعیی عێراقیان بردبووە ناو ئەو بەرەیەی كە بەعس سەركردایەتیی دەكرد، زۆر فشاریان دەكرد كە پارتی و مستەفا بارزانیییش بەرەو ئەو بەرەیە ببەن و بەمەش كورد و بارزانی و پارتی و شۆڕشی كوردستان تەفروتونا بكەن، ئا لەم كاتەدایە كە ئیتر خوالێخۆشبوو مستەفا بارزانی داوای یارمەتی لە ئەمەریكا دەكات، ئەمەش لە بەرژەوەندیی ھەردوو لادایە واتە ئێرانی حەمەڕەزاشای ھاوپەیمانی ژمارە 1ی ئەمەریكا لە ناوچەكەدا و كورد و شۆڕشی كوردستان بە ڕابەرایەتیی خوالێخۆشبوو مستەفا بارزانی.

ئەنجامەكە ھەرچیەك بووبێت بەڵام ھەر لەسەر داوای حەمەڕەزا شا كۆتایی بەو یارمەتیانە ھات و كورد بەھۆی ڕێككەوتننامەی جەزائیرەوە تووشی نسكۆی ساڵی 1975 ھات. بەڵام خۆ ئەگەر خوالێخۆشبوو مستەفا بارزانی بەگوێرەی سیاسەت و لەژێر فشارەكانی سۆڤێت لەجیاتی ئەم بژارەیە بژارەی چوونە ناو بەرەی نیشتیمانیی عێراقی ھەڵبژاردایە كە بەعس سەركردایەتیی دەكرد، ئەوكاتیش چارەنووسی كورد و پارتی لە چارەنووسی حزبی شیوعیی عێراق باشتر نەدەبوو كە سۆڤێت بردبوونیە ناو ئەو بەرەیەوە!

2- ساڵی 1991یش، ئەو كاتەی كۆڕەوی بەكۆمەڵی گەلی كوردستان بۆ سەر سنوورەكانی ئێران و توركیا دەستی پێكرد، ئەمەریكا بە دروستكردنی ناوچەی ئارام یارمەتیی گەلی كوردستانی دا، بەڵام ئەوكاتیش دیسان یەكێك لەو دەوڵەتانەی كە داوای دروستكردنی ناوچەی ئارامیان بۆ كورد كرد سەرۆكی توركیا تۆرگۆت ئۆزال بوو، ئەمیشیان وەك ئێرانی حەمەڕەزا شای ئێرانی ساڵی 1972 ھەر ھاوپەیمانێكی گرنگی ئەمەریكا بوو لە ناوچەكەدا، ئۆزال ترسی ھەبوو كە بەھۆی كۆڕەو و چوونی دەیان ھەزار كوردی باشوور بۆ ناو باكووری كوردستان، لە ڕووی ئەمنیەوە كاریگەریی بۆ سەر كوردانی باكوور ھەبێت و ئەمەش ببێتە ھۆی دروستبوونی ناسەقامگیری بۆ توركیا، بۆیە توركیا یەكێك بوو لەو دەوڵەتانەی كە داوای لە ئەمەریكا كرد ناوچەی ئارام بۆ كورد دروست بكرێت و ئەمەریكاش ڕازی بوو... بەڵام:

3- ئیتر جیاوازییەكە لێرەوە دەست پێدەكات، جیاوازییەكەش ئەوەیە كە لەدوای ساڵی 1991 و ئەو كاتەی ئەمەریكا بۆ جاری سێیەم و لە دوای ھەڵبژاردنی یەكەمین پەرلەمانی كوردستان و دامەزراندنی یەكەمین حكوومەتی ھەرێمی كوردستانەوە ھەتا ئێستاشی لەگەڵدا بێت، یارمەتیی گەلی كوردستان دەدات، ئەمەیان لەسەر داوای ھیچ دەوڵەتێكی ھاوپەیمانی ئەمەریكا نەبوو، ئەم یارمەتیەی جاری سێیەمی ئەمەریكا پەیوەندیی بە ھیچ دەوڵەتێكی ھاوپەیمانی ئەمەریكاوە نیە لە ناوچەكەدا، ھەتا ئەو دەوڵەتە ھاوپەیمانەی ئەمەریكا كەی ویستی بە ئەمەریكا بڵێت لەبەر منی ھاوپەیمانی تۆ ئیتر بەسە و دەست لە كورد بەر بدە با تەفروتونا ببن و ئەمەریكاش بڵێت باشە! وەك ئەوەی ئێرانی حەمەڕەزا شا لەساڵی 1975 دا كردی!

ئیتر ئەم جۆرە یارمەتیەیان واتە یارمەتیی ئەمەریكا بۆ جاری سێیەم بۆ كورد و لەدوای ساڵی 1991وە ھەتا ئێستا، ڕاستەوخۆ پەیوەندیی بە سیاسەتەكانی ئەمەریكا خۆیەوە ھەیە! چونكە ئەگەر بە دڵ و بە حەز و لەسەر داوای دەوڵەتانی دراوسێی عێراق بە عێراق خۆیشیەوە بوایە، ئەسڵەن نەدەبوایە شتێك بە ناوی ھەرێمی كوردستان وەك قەوارەیەكی دەستووری لە عێراقدا ھەبوایە!

ئەوەش لەبەرچاو بگرن كە ئێرانی ئێستا ئێرانی حەمەڕەزاشا نیە ھاوپەیمانی ئەمەریكا بێت، سووریا قەت ھاوپەیمانی ئەمەریكا نەبووە و نیە، ئەوانەی ھەتا ئێستا و بەڕاستی بڕیاری عێراقیان لەدەستدایە ھاوپەیمانی ئەمەریكا نین، توركیا وەك ھاوپەیمانی ئەمەریكا ماوەتەوە بەڵام ڕادەی توندوتۆڵیی ھاوپەیمانیەكە وەك سەردەمی حوكمی عەسكەر لە توركیا و سەردەمی ھەبوونی سۆڤێتیی شیوعی نیە، جگە لەمەش لەچاو ساڵانی سەرەتای 1990 و لەناو توركیاشدا گۆڕانكاری دروست بووە، ئێستا جەھەپە واتە حزبەكەی مستەفا كەمال ئەتاتورك كە پێشتر كەسێكی ئەكادیمی و كۆمەڵناسی گەورەی وەك ئیسماعیل بێشكچیی تەنیا لەسەر ئەوەی كە دەیگوت و دەینووسی لەو باشووری ڕۆژھەڵاتی توركیایە گەلێك ھەیە لە تورك ناچن و تورك نین زینداینی دەكرد، ئێستا ئەم حزبە باسی پرۆژەی چارەسەری كێشەی كورد دەكات! ئەردۆغان دەچێت بۆ دیاربەكر و ھەر دەڵێی نەوەی مەلای جزیری و ئەحمەدی خانیە شیعر دەخوێنێتەوە!

ئەی باشە ئەمەریكا ھەرێمی كوردستانی بۆ چیە؟ ببوورن لەوەی وتارەكە درێژ دەبێتەوە، بەڵام خۆ دەبێ بەقەدەر گرنگیی بابەتەكە حەقی خۆی پێ بدرێت و تێر بكرێت. ئینجا لەدوای ڕووخاندنی حوكمی بەعسەوە لە عێراق و ھەتا ئێستاش، عێراق نەبووە بە دەوڵەتێكی سەقامگیر لە ناوچەكەدا بۆ ئەم مەبەستەش چوار سیناریۆی سەرەكی ھەیە و لە ھەر چوار سیناریۆكەدا ئەمەریكا و ھاوپەیمانەكانی، بەتایبەتی دەوڵەتانی عەرەب لە كەنداو لە ھەر چوار سیناریۆكەدا پێویستیان بە كورد ھەیە... چوار سیناریۆ سەرەكیەكەش بریتین لە:

1- سیناریۆی عێراقێكی دیموكراسی، مومكین نیە بتوانرێت بە عێراق بگوترێت دەوڵەتێكی دیموكراسی ئەگەر لەناو ئەم دەوڵەتەدا پێكھاتەیەكی سەرەكیی ناو عێراقی تیا نەبێت ئەویش كوردە و كوردیش ئەمڕۆ ھەرێمی كوردستانە وەك قەوارەیەكی دەستووری، ئەگەر بۆ ئەم سیناریۆیە ئیش بكرێت كەواتە ئەمەریكا دەست لە ھەرێمی كوردستان بەرنادات.

2- سیناریۆی شەڕی ئەھلی، ئەگەر ئەم سیناریۆیە ڕوو بدات، كورد ناچێتە ناو شەڕێكی لەم جۆرەوە بەڵام بۆ ئەوەی ئەم شەڕە ڕوو نەدات ئەمەریكا لە نێوەندی شیعە و سوننەدا پێویستی بە كورد ھەیە، بەتایبەتی بەو جۆرە كوردانەی كە دەتوانن چ لە ھەولێر یان بەغدا لە ناوەندەكانی بڕیاری سیاسی بن و ھەوڵی لێكترنزیكبوونەوەی شیعە و سوننە بدەن، ئەگەر نەھێڵن كورد ئەم ڕۆڵە بگێڕێت و شەڕی ئەھلی ھەر دروست بێت و عەرەبی شیعە ئەو شەڕە دروست بكات، كورد بە شەڕ نا بەڵام ئەگەر بە سیاسەت و دیپلۆماسیانە بچێتە لای سوننە، تەرازووی ھێز لە بەرژەوەندیی سوننە دەگۆڕێت و شیعە ناچار بە ڕاگرتنی ئەم شەڕە دەكات و بۆ ئەم سیناریۆیەشیان ئەمەریكا و ھاوپەیمانەكانی بەتایبەتی دەوڵەتانی عەرەب لە كەنداو، دەوڵەتانی وەك ئوردن، میسر تەنانەت توركیاش، پێویستیان بە كورد ھەیە، كوردیش ئەمڕۆ ھەرێمی كوردستانە وەك قەوارەیەكی دەستووری، خۆ ئەگەر سوننە ئەم شەڕە دروست بكات و كورد ئەمجارەیان لەگەڵ شیعە بچووكترین جووڵەی سیاسی و دیپلۆماسیی دژی سوننە بكات، ئەو شەڕە زۆر زوو كۆتایی پێدەھێنرێت.

3- سیناریۆی دابەشكردن. مەبەستم سیناریۆی دابەشكردنی عێراقە بۆ سێ ھەرێمی فیدراڵی (كورد، عەرەبی شیعە، عەرەبی سوننە)، ئەگەر ئەم سیناریۆیە سەر بگرێت ئەوە كورد خۆی ھەرێمی خۆی حازر و ئامادەیە و نیوەی ڕێگەكەی بۆ گشت عێراق بڕیوە و لەم كاتەشدا بێجگە لە ئەمەریكا و ھاوپەیمانەكانی، بەتایبەتی دەوڵەتانی عەرەب لە كەنداو ئینجا ھەریەك لە میسر، ئوردن، توركیا لەبەر ھەرێمی سوننە و ئینجا ئەگەر ناچاریش بێت ئێرانیش لەبەر تەرتیباتكردن بۆ ھەرێمی شیعە دەبێت مامەڵە لەگەڵ ھەرێمێكی تردا بكات و ئەم ھەرێمەش ھەرێمی كوردستانە.

4- سیناریۆی دەسەڵاتێكی ئیسلامی لە نموونەی كۆماری ئیسلامیی ئێران. ئەگەر عێراق بەرەو ئەم سیناریۆیە بڕوات، لێرەدا ھەریەك لە ئەمەریكا و ھاوپەیمانەكانی بەتایبەتی ھاوپەیمانەكانی لە دەوڵەتانی عەرەب لە كەنداو، ئوردن، میسر، توركیا، عەرەبی سوننەی عێراق، ئەو شیعانەی كە ئەو نموونەیەی حوكمی كۆماری ئیسلامیی ئێران بۆ عێراق ڕەت دەكەنەوە، بە سەماحەتی سەید عەلی سیستانییشەوە چونكە خۆی بڕوای بەو شێوازەی حوكمی ئیسلامیی ئێران بۆ عێراق نیە، ھەموو ئەوانە پێویستیان بە كورد دەبێت و كوردیش ھەرێمی كوردستانە، چونكە ھەرچەندە دەستووریش ھەیە بەڵام ئەگەر ئەم سیناریۆیە لە عێراق بخرێتە دەنگدانەوە، كورد و عەرەبی سوننە و یەك فەتوای سیستانی، دەتوانن زۆر بەئاسانی ھەرەس بەم سیناریۆیە بھێنن.

باسی سیناریۆی پێنجەم ناكەم، چونكە ئەگەرێكی زۆر دوورە ئەویش سیناریۆی دروستكردنەوەی دیكتاتۆرێكی تاكەكەسیی لە بابەتی سەدام حسێنە، چونكە زەمینەی دروستبوونەوەی ئەم جۆرە سیستەمە لە عێراق نیە، بەڵام خۆ ئەگەر وەك دوورترین و خراپترین ئەگەر ئەم سیناریۆیە ڕوو بدات، ھەموو ئەوانەی ناو عێراق و دەوڵەتانی دەرەوەی عێراق كە دژی ئەم جۆرە سیستەمە بن پێویستیان بە كورد و ھەرێمی كوردستان دەبێت، چونكە لەوەتەی كورد شۆڕش دەكات سروشتی شۆڕشەكەی دژی دیكتاتۆری و داگیرگاری بووە.