شەكری قەندەهار لە كوردستان
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
هەرمن ئەحمەد 18/08/2021

شەكری قەندەهار لە كوردستان

قه‌نده‌هار، ئه‌و شارەی ئەفغانستان بوو كە سەردەمانێك بەرهەمی شەكرەكەی بۆ زۆر وڵاتی دونیا هەناردە دەكرا، جاران باو و بابیرانمان باسی (شەكری قەندەهار)یان بۆ دەكردین چون دەگەیشتە كوردستانیش. تا ئێستاش لە سلێمانی و زۆر ناوچەی تر بە جۆرێك لە چێكردنی برنج دەڵێن (قوبڵی) ئەو قوبڵیەش لە جۆرێك برنجەوە هاتووە كە جاران لە (كابووڵ)ی پایتەختی ئەفغانستانەوە دەهاتە كوردستان، ئەوەیان جاران بوو، لێ سی ساڵ زیاترە تا دەگاتە سەردەمی پێشكەوتنی تەكنۆلۆجیای ئێستا، دەبینین شەڕ و ململانێی توند، ئەفغانستانی كردووەتە خەمستان و وێرانستان، قەندەهار لەبری شەكر تاڵاوی لێ دەڕژێ و كابووڵیش لەجیاتی بۆوبەرامی برنجی قوبڵی (كابووڵی)، بۆنی بارووت و تەپوتۆزی شەڕی لێ دێ.

چەند رۆژێكە رووداوەكانی ئەفغانستان و گەڕانەوەی تاڵیبان بۆ سەر تۆپی حوكمڕانیی ئەو وڵاتە، سەردێر و هەواڵ و بابەتی سەرەكیی مدیاكانی جیهانە و میدیای كوردییش بە سۆشیال میدیاكەیەوە بە هەمان شێوە سەرقاڵە بەو رووداوانەوە، لێره‌ و له‌وێ هه‌ر كه‌سه‌و له‌ئاست شاشەی مۆبایلەكەی یان ئامێری لاپتۆپه‌كه‌ی، ئیلهامی شرۆڤه‌كردنی بۆ دێت! ئیدی هەر یەكەو چه‌ند وشه‌یه‌ك فڕێ ده‌داته‌ لاپه‌ڕەكانی تۆڕه ‌كۆمه‌ڵایەتیه‌كان و به‌ر چاوی خوێنه‌ران، بێ ئه‌وه‌ی به‌ته‌واوه‌تی له‌ بابه‌ته‌كه‌ تێبگات یان خوێنه‌وه‌یەكی دوورمه‌ودا و قووڵی هه‌بێت بۆ ئەو رووداوانە.

هه‌ڵبه‌ته‌ هه‌ڵكه‌وته‌ی جوگرافی و جیۆپۆلتیكی ئه‌و ناوچه‌یه مەبەست ئەفغانستانە،‌ له‌ هیچ شوێنێكی دونیا ناچێت، هه‌ر بۆیه‌ زیاتر لە چارەكە سەدەیەكە هیچ سیاسه‌ت و ئەجیندایەكی تێدا سه‌ركه‌وتوو و تا سه‌ر نابێت.

لە راستیدا ئه‌وه‌ی له‌ ئه‌فغانستان لەم رۆژانەدا روو ده‌دات، ته‌نیا هۆكاره‌كه‌ی گه‌نده‌ڵی ئیداری و سیاسی و كۆمه‌ڵایەتی نیه‌، گەر وابێ خۆ تاڵیبان حوكمڕانیەكی هێندە جوانی نەكردووە لە ئەفغانستان، هه‌رچه‌نده‌ هه‌موو كۆكین له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ گه‌نده‌ڵی به‌شێك و پرسێكی گرنگه‌ كه‌ ئه‌و وڵاته‌ی هێنایه‌وه‌ بۆ خاڵی سه‌ره‌تا، به‌ڵام له‌بیرمان نه‌چێ شوێنگەی جوگرافیی ئه‌فغانستان بلۆكی سۆڤیه‌تی جارانی به‌ چۆكدا هێنا و رووسه‌كان پاشه‌كشه‌یان كرد، ئەوەش به‌ پشتوانیی ئه‌مریكیه‌كان كە ئه‌و ده‌مه‌ پشتگیریی موجاهیدە ئه‌فغانییه‌كانیان كرد.

دواجار دوای ئەو رووداوەنی سۆڤێت، بزووتنەوەی تاڵیبان بووە حاكمی رەهای ئەو وڵاتە و پاش ماوەیەكیش بنلادن و قاعیدە و چەكدارانی، بوونە برابەشی بزووتنەوەی تاڵیبان و ئیدی لەوێوە هەڕەشەیان بۆ سەر ئەمنی قەومیی ئەمریكا و وڵاتانی رۆژئاوا دەست پێ كرد و هێرشە تێرۆریستیپەكانی ١١ سیپتێمبەری ئەمریكا ئەو هەڕەشانەی گەیاندە چڵەپۆ، بە هەرحاڵ بنلادن و قاعیدە بوونە سه‌ره‌خۆره‌ی ئه‌و حكوومه‌ته‌ی تاڵیبان چونكه‌ زیانی بە ئەمنی قەومیی ئه‌مریكیه‌كان گەیاند، هه‌رچه‌نده‌ پێشتر به‌ هاوكاریی ئه‌وان هاتبوونه‌ سه‌ر كورسیی ده‌سه‌ڵات، ده‌نا له‌ بوونی سه‌ركرده‌یه‌كی وه‌ك ئه‌حمه‌د شا مەسعوودا خه‌ڵكی ئه‌فغانستان ئه‌ویان هه‌ڵده‌بژارد نەك‌ تاڵیبان.

به ‌ڕێزه‌وه‌ ده‌ڕوانمه‌ گه‌لی ئه‌فغانستان، بێ شك شەتەك و ماندوو بوون لەو هەموو دەردەسەری و چەرمەسەرییەی رووبەڕوویان بووەتەوە، به‌ڵام هه‌ڵبه‌ته‌ ئێمه‌ی كورد و ئه‌فغانیەكان له‌سه‌ر یه‌ك هێڵی هاوته‌ریب نین، تا خەڵكانێك لەژێر ناوی (شرۆڤەكاری)دا بڵێن دوای ئه‌فغانستان سه‌ره‌ی كوردستان دێت، ئاخر ئێمە له ‌زۆر ڕووه‌وه‌ جوداین، بۆیە ئه‌و چاودێرە سیاسییانەی! بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن ئه‌و گۆڕانكارییه‌ خێرایانه‌ی ئه‌فغانستان مه‌ترسیه‌كی گه‌وره‌یه‌ بۆ سەر هه‌رێمی كوردستان، هێندە كورتبینن تا ئەو رادەیەی پێیان بڵێین ئێوە هێشتا زۆرتان ماوە لە سیاسەتی ئەمریكا و وڵاتانی رۆژئاوا لەم ناوچەیە، تێبگەن.

خۆ دەبێ ئەوە بزانین كە ئەوەی لە هەفتەی رابردوودا لە ئەفغانستان رووی دا، لە شەو و رۆژێكدا رووی نەداوە، ئه‌و رێككه‌وتنه‌ی نێوان بزووتنه‌وه‌ی تاڵیبان و ئه‌مریكا، واژۆكردنەكەی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ شوباتی 2020 له‌ قه‌ته‌ر، دەووەم دەبێ ئەوەش بزانین كە كورد به‌ستراوه‌ به‌و ستراتیجە ئەمریكی و ئیقلیمیەی كه‌ له‌ناو عیراقدا هه‌یه‌، راسته هه‌رێمی كوردستان ستاتوتیكی خۆی هه‌یه‌ له‌ به‌ڕێوەبردن، به‌ڵام كاتێك ئه‌مریكا بڕیار ده‌دا له‌ عیراق بكشێته‌وه‌، به‌و مانایه‌ نیه‌ هه‌رێمی كوردستان ته‌سلیم به‌ گرووپه‌ چه‌كدارییه‌كان بكات، پاشان دەبێ ئەوەش بزانین كە تاڵیبانی ئێستا رەنگە ببێتە سەرچاوەی هەڕەشە لەسەر چین و رووسیا و ئێران، كە ركابەری سیاسی و ئابووریی ئەمریكان، ئەفغانستان بەدەست تاڵیبانەوە بێت بەو هەموو چەك جبەخانەیەی بۆی بەجێ هێڵڕاوە، بەدڵنیاییەوە دەبێتە هەڕەشە لەسەر ئەو وڵاتانە، بەڵام هەرێمی كوردستان لەنێو ئەو گەمەیەدا نیە.

پاشان ئەوەش گرنگە باسی بكەین، كە تاڵیبان هێزێكی رادیكاڵی ئیسلامیی سیاسیی چەكداریی گەورەیە و لە چەند ساڵ رابردووشدا گەلێ لە شارەكانی ئەفغانستانی بەدەستەوە بوو، واتە هێزێكی حازربەدەستی بەردەستی ئەمریكییەكان بوو بۆیە رێككەوتنیان لەگەڵ كرد، گەرچی خەڵكی ئەفغانستان بیست ساڵ لەمەوبەر ساڵانێكی زۆر بۆیان دەركەوت تاڵیبان چ حوكمڕانێكە، بەڵام نە لەسەر ئاستی عێراق و نە لەسەر ئاستی هەرێمی كوردستان، هێزی هاوشێوەی تاڵیبان لە ناواخن و رووكەشدا، نیە.

نه‌ په‌شتۆكانی ئەفغان كوردی شێوەزار جیاوازن، نه‌ هه‌زاره‌كان شیعه‌ مه‌زهه‌به‌كانی كوردستانن، نه‌ هه‌ورامیه‌كان تاجیكین و نه‌ ئێزدی و كلدان و ئاشوریه‌كانیش ئۆزبه‌كین، ئاخر ئه‌م هه‌موو پێكهاته‌ نه‌ته‌وەییە‌ جیاوازه‌ی ئه‌فغانستان كه‌ پێشینه‌یه‌كی دوورودرێژی براكوژیش له‌نێوان نه‌ته‌وه‌كانیاندا هه‌بووه،‌ لێكچواندنیان پێ ناكریت له‌گه‌ڵ پێكهاتەكانی كوردستان.
بێگومان هێنانه‌وه‌ی بەشێك لە سه‌ركرده‌كانی تاڵیبان له‌ كونجی گوانتانامۆ و دانیشتن و دانوستاندن و رێككەوتن لەگەڵیان، دیاره‌ هۆكار و مه‌به‌ستی گه‌وره‌تری له‌پشته‌ له‌وه‌ی كه‌ به‌م شێوه‌ سه‌تحیه‌ لێره‌ و له‌وێ له‌ناو میدیای كوردی شرۆڤه‌ی بۆ ده‌كه‌ن؟

ئه‌وه‌ی كه‌ ئاشكرایه ئه‌مریكا راسته‌وخۆ جێبه‌جێكاری ئه‌م پلانه‌یه‌ به ‌هاوكاریی ناتۆ و یه‌كێتیی ئه‌ورووپا، به‌تایبه‌ت وڵاتێكی هه‌ستیاری دراوسێی وه‌ك پاكستان، چونكه به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی پاكستان له‌سه‌رووی ئه‌فغانستانه‌ بۆ پێشگرتن له ‌پلان و پێشوه‌چوونه‌كانی ئابووریی وڵاتی چین، له‌لایه‌كی دیكەشەوە ئه‌ورووپا و ئه‌مریكا به‌ گوێی رووسیا ده‌چپێنن كه‌ ركابه‌ری كۆن نوێ بووەتەوه،‌ به‌ڵام به‌ ستایلێكی تر، ئەگەریش هەیە تاڵیبان سنوره‌كانی خۆی له‌گه‌ڵ ئێراندا پته‌و بكات و ببێته‌ خه‌ته‌رێك بۆ چاوسووركردنه‌وه‌ له‌ ئێران.

ئه‌م تایبه‌تمه‌ندییانه‌ی گه‌لی ئه‌فغان و شوێنه‌ جوگرافیاكه‌ی، زۆر جیاوازە‌ له‌ هه‌رێمی كوردستان و تەنه‌نه‌ت له‌ عێراقیش، هه‌رچه‌نده‌ له‌ سیاسه‌تدا هیچ شتێك مەحاڵ نیه‌، زۆر ئاسایی دوژمن ده‌بێت به‌ دۆست و دۆست دەبێ بە دوژمن، وه‌لێ گه‌ر بڕیار بێت مۆدیلێكی هاوشێوه‌ی ئه‌فغانستان روو بدات، ئه‌وا ده‌بێ له‌ به‌غدادا سه‌ر هه‌ڵبدات و بلۆكی سوننی دروست بكرێ، وه‌ك ئاشكرایه له‌دوای رووخانی سه‌دام حسێنەوە، جڵه‌وی عێراقی درایه‌ ده‌ست عەرەبی شیعه.

كێ ناڵێت عێراق ناكرێت به‌ سێ هه‌رێم و هەموو وڵاتانی دراوسێش رازی ناكرێن بەو واقیعە؟ بیرێكیش لەو ئەگەرە بكەنەوە.