شێوازی كشانەوەی ئەمەریكا لە عێراق وەك ئەفغانستان نابێت
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
جەمال عەبدوڵا 18/08/2021

شێوازی كشانەوەی ئەمەریكا لە عێراق وەك ئەفغانستان نابێت

3



لە بەشی دووەمی ئەم وتارەدا نووسیم كە لەم بەشەدا ھەوڵ دەدەم وەڵامی ئەم دوو پرسیارە بدەمەوە كە بریتین لە: ”ئایا جۆر و شێوازی كشانەوەی ھێزەكانی ئەمەریكا لە عێراق، جیاوازیی لەگەڵ جۆر و شێوازی كشانەوەی ھێزەكانی ئەمەریكا لە ئەفغانستان چی دەبێت و بۆچی؟ بۆ وەڵامدانەوەی ئەم دوو پرسیارە، ئەم پێشەكیە بە پێویست دەزانم یان با بڵێم ئەم پێشەكیە خۆی سەپاندووە بەسەرمدا:

یەك مانگ دوای ڕووخاندنی ڕژێمی سەدام حسێن لە 9-5-2003 جۆرج دەبلیو بوش لە زانكۆی ساوث كارۆلینا South Carolina ڕایگەیاند كە حكوومەتەكەی بۆ ئەوە كار دەكات وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست بە شێوەیەك بگۆڕێت كە بە چەندین ڕێككەوتننامەی بازرگانیی ئازاد ببەسترێنەوە بە ئەمەریكا.

جارێكی تر و ھەر جورج دەبلیو بوش، دوای نزیكەی ساڵێك بەسەر مانەوەیان لە عێراق ڕایگەیاند: دووبارە پەیكەری وڵاتانی عەرەبی بە شێوەیەك دەگۆڕن كە سیستەمەكانی سیاسی، ئابووری و پەروەردەی ئەو وڵاتانە، چاكسازییان تێدا بكرێت و دیموكراسییشی تێدا بەرقەرار بكرێت، دواتر ئەم سیاسەتە گەورەتر بوو و پەڕییەوە بۆ وڵاتانی (كۆمەڵەی 8) كە بریتین لە (ئەمەریكا، بەریتانیا، فەرەنسا، ئەڵمانیا، ئیتاڵیا، ژاپۆن، كەنەدا، ڕووسیا) و لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بە G8 ناسراون.

كەواتە ئیتر گۆڕینی سیستەمە سیاسییەكان لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست بەگشتی كە بەشی زۆریشیان وڵاتانی عەرەبین، لە سیاسەتی ئەمەریكاوە دەرچوو و بوو بە سیاسەتی 8 دەوڵەت و ئیتر ئەورووپا و ئاسیاشی ھاتە سەر، بەڵام تایبەت بە پێویستیی ئەم گۆڕانكارییانە، جیاوازیی نێوان ئیدارەی جۆرج دەبلیو بوش و ئەورووپا ئەوە بوو كە ئەورووپا ئەوەی بە ھەڵە دەزانی كە بەتەنیا و بە زەبری ھێز دیموكراسی بسەپێنرێت و ھیچ گوێ بە ویست و ئەولەویەت و بەرژەوەندیی ئەو وڵاتانە نەدرێت كە پێویستە گۆڕانكارییان تێدا بكرێت، بەڵكوو دەبێ ئەم كارە بە گفتوگۆ و ھاندان و قەناعەتپێكردنی ئەو وڵاتانە بێت، بەڵام ئیدارەی جورج دەبلیو بوش قەناعەتی وا بوو ئەم گۆڕانكارییانە دەبێ بەزۆر بسەپێنرێت.

جیاوازیی دووەمیش ئەوە بوو كە ئەورووپیەكان دەیانگوت بۆ ئەوەی ئەو وڵاتانە بەرەو كرانەوە و دیموكراسی ببرێن، دەبێ لە بوارەكانی ئاساییش، سیاسەت، قانوون، ڕۆشنبیری، ئابووری، كۆمەڵگەی مەدەنی، ھانی ئەو وڵاتانە بدرێت كە پێویستە بەرەو دیموكراسی ببرێن و گۆڕانكارییان تێدا بكرێت، دیسان ئیدارەی جورج دەبلیو بوش زیاتر ئارەزووی لەوە بوو ئەم كارە بە زەبری ھێز بكات، لە ڕاستیدا و ئا لێرەدا تێگەییشتن و سیاسەتی وڵاتانی ئەورووپا وردتر و كامڵتر بوو لە ئەمەریكا، لەبەرئەوەی وڵاتانی ئەورووپا تەجروبەی داگیركرنی زۆر كۆنیان لەگەڵ وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا ھەبوو، زۆر باش كۆمەڵگەكانی ئەم ناوچەیە و تایبەتمەندییەكانیانیان دەناسی، ئینجا:

1- ئەگەر ئێوە ورد چاودێریی سیاسەتەكانی ئەورووپا و ئەمەریكاتان كردبێت، یان ورد سەرنج بدەن، ئێستا ئەوەی بایدن بەرامبەر بەم وڵاتانە جێبەجێی دەكات، ھەمان ئەو سیاسەتانەیە كە بۆ گۆڕانكاری لەم وڵاتانەدا، ئەورووپیەكان پێش 15 ساڵ بە ئەمەریكایان گوت! ئێوە وەرن ھەر بۆ نموونە سەیری مامەڵەی ئێستای ئیدارەی بایدن بكەن لەگەڵ عێراق كە ئەوەتا گفتوگۆی ستراتیژی لەگەڵ عێراق دەكات و لە چوارچێوەی ئەو گفتوگۆیانەدا ڕێككەوتن - كە زیاتر وەك ھاندان و یارمەتیدان وایە - لەڕووی ئابووری، وەبەرھێنان، ئاساییش، دادوەری و قانوون، پەروەردە و ڕۆشنبیری، تەندروستی لەگەڵ عێراقدا دەكات و ڤاكسینی كۆرۆناش! دەگرێتەوە.

بەم كارانە، ئەمریكا ھانی عێراق دەدات كە بەرەو دیموكراسی و حوكمێكی جێگیر و سەلامەت بۆ خۆی و دراوسێكانی بڕوات، دیسان ورد سەرنج بدەن، بڕیار وایە كۆتایی ئەم مانگە كۆنگرەی وڵاتانی دراوسێی عێراق لە بەغدا بەڕێوە بچێت كە ئەمیش گفتوگۆ و یارمەتیدانی عێراقە بۆ ئەوەی بەرەو قۆناغێكی جێگیر بڕوات، كەچی ئەمەریكا و فەرەنسا بەشداریی تێدا دەكەن، جا ئایا ئەمەریكا و فەرەنسا دراوسێی عێراقن؟

2- ئینجا ئیتر با بێمە سەر وەڵامدانەوەی دوو پرسیارەكە، واتە ئایا جۆر و شێوازی كشانەوەی ھێزەكانی ئەمەریكا لە عێراق، جیاوازیی لەگەڵ جۆر و شێوازی كشانەوەی ھێزەكانی ئەمەریكا لە ئەفغانستان، چی دەبێت و بۆچی؟

ئەوە بڕاوەتەوە كە لە كۆتایی ئەمساڵدا ھێزە شەڕكەرەكانی ئەمەریكا لە عێراق دەكشێنەوە، بەڵام دەبێ ھەتا ئەو كاتە چی كرابێت یان چی بكرێت و چۆن؟ ساڵی 2007 جۆ بایدن كە ئێستا سەرۆكی ئەمەریكایە، ئەوكات سەرۆكی لیژنەی پەیوەندییەكانی دەرەوەی ئەنجومەنی پیرانی ئەمەریكا بوو، پرۆژەیەكی تایبەت بە عێراقی ھەبوو، ئەو پرۆژەیەی بۆ ئەوە داڕشتبوو واتە ئامانجی سەرەكیی پرۆژەكەی بۆ ئەوە بوو كە لە كۆتاییدا ھێزەكانی ئەمەریكا لە عێراق بكشێنەوە، بەڵام بایدن لە پرۆژەكەیدا دەڵێت: پێش ئەوەی بكشێینەوە لە وڵاتێكی وەك عێراقدا، پێویستە ئەم عێراقە دابەش بكرێت بۆ سێ فیدراڵیی كورد، شیعە، سوننە و حكوومەتێكی ھاوبەشیشیان بەیەكەوە لە بەغدا ھەبێت، چونكە ئەم ڕێگەیە جگە لەوەی كە لەگەڵ دەستووری عێراقدا ناكۆك نیە، ڕێگە لەوەش دەگرێت كە عێراق بە شێوەیەكی توندوتیژانە دابەش ببێت و تەنانەت شەڕی ئەھلییشی لێ بكەوێتەوە كە كاریگەریی بۆ سەر ئاساییش و سەقامگیریی ناوچەكەش دەبێت.

بەڵام ئیدارەی ئۆباما كە بایدن جێگری بوو، ھات لەجیاتی ئەوەی بەگوێرەی پرۆژەكەی بایدن لە پێشدا عێراق بكەن بە سێ هەرێمی فیدراڵی و حكوومەتێكی ھاوسەنگ و ھاوبەش لە بەغدا بۆ ئەو سێ پێكھاتە سەرەكییەی عێراق دروست بكرێت، لە ساڵی 2011 ھێزەكانیان لە عێراق كشاندەوە، دواتر داعش دروست بوو! ئینجا بەشێكی زۆری ناوچەكانی عێراق بەتایبەتی ناوچەكانی عەرەبی سوننە لە ساڵی 2014 كەوتنە ژێر دەستی داعش، دواتر بەھۆی پابەند نەبوون بە دەستوور لە بەرامبەر گەلی كوردستان و وەك بەكارھێنانی مافی دەستووریی خۆیشی، گەلی كوردستان ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی كرد، بەغدا و شارە شیعەنشینەكان لە پێشتر وێرانتر بوون و خۆپێشاندانەكانی تشرینی ساڵی 2019ی بەو ھەموو كوشت و بڕ و ڕفاندنەوە لێ كەوتەو، جگە لەوەی كە ھەر ئەو شارە شیعەنشینانە داوای دەستلەكاركێشانەوەی گشت بەرپرس و ڕۆییشتنی گشت حزب و لایەنەكانی شیعەیان دەكرد كە پێشتر دەنگیان پێ دابوون.

جا كە ئەمەریكا لە ساڵی 2011 لە عێراق كشایەوە و 2014 داعشی بەدوادا ھات دیسان جارێكی تر ئەمەریكا ناچار بوو نەك ھەر خۆی، بەڵكوو بە ھاپەیمانیەكی نێودەوڵەتیی گەورەوە بۆ شەڕی دژی داعش بێتەوە بۆ عێراق. بۆیە وەھای دەبینم ئەگەر ئەمجارە گرەنتیەكی وەھا نەبێت كە لە كشانەوەی ئەمجارەی ھێزە شەڕكەرەكانی ئەمەریكادا عێراق وەك ساڵی 2014ی لێ نەیەتەوە، ئەمەریكا بەو شێوازە لە عێراق ناكشێتەوە كە لە ئەفغانستان كشایەوە.

باشترین گرەنتییش لەم قۆناغەدا كە لە بەرژەوەندیی ھەموو عێراق بێت، ھەر جێبەجێكردنی پرۆژەكەی ساڵی 2007ی جۆ بایدنە، واتە دابەشكردنی عێراق بۆ سێ فیدراڵیی كورد، شیعە، سوننە و ھەرسێكیشیان حكوومەتێكی ھاوبەش و ھاوسەنگیان بەیەكەوە لە بەغدا ھەبێت، ئەگەر ئەمە نەكرێت و پێش ئەم گرەنتیە ئەمەریكا ھێزە شەڕكەرەكانی لە عێراق بكشێنێتەوە، دەبێ دیسان ئەمەریكا جارێكی تر و بە ھێزێكی گەورەتر و خەرجیەكی زۆرترەوە بگەڕێتەوە بۆ عێراق. ناشچێتە عەقڵەوە كە ئەمەریكا ھەمان ھەڵە و ھەمان شێوازی كشانەوەی ساڵی 2011 كتومت وەك خۆی دووبارە بكاتەوە، بەتایبەتییش ئەو ھەڵەیەی ساڵی 2011 ئیدارەی دیموكراتەكان كردیان.

چونكە ساڵی 2011 ئیدارەی ئەمەریكا لە دەست دیموكراتەكان بوو، ئۆباما سەرۆك و بایدن جێگری بوو، ساڵی 2014ش كە ھێزەكانیان گەڕانەوە عێراق ھەر ئیدارەی ئەمەریكا لە دەست دیموكراتەكان بوو، ھەر ئۆباما سەرۆك و بایدن جێگری بوو، مەگەر بیانەوێت ئەمجارە عێراق بە شێوازێكی توندوتیژ دابەش بكرێت! من ئەم ئەگەرەش بە دوور دەبینم بەڵام لە سیاسەتدا ئەگەری دووریش حسابی بۆ بكرێت باشترە.

لە بەشی چوارەمی ئەم وتارەدا، بەتایبەتی دێمە سەر پێگەی ھەرێمی كوردستان و تێكھەڵكێشبوونی ھەرێمی كوردستان لەناو ھاوكێشە سیاسییەكانی ناوچەكە، واتە لەناو ھاوكێشە سیاسییەكانی عێراق، توركیا، ئێران، سووری و دەوڵەتانی كەنداو بەگشتی، ھەوڵ دەدەم وەڵامی ئەم پرسیارە بدەمەوە: ئایا ھەرێمی كوردستان بەم پێگەیەوە دەكرێت كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و بەتایبەت ئەمەریكا پشتگوێی بخات و بەجێی بھێڵێت یان نەخێر و بۆچی؟