بۆچی ئەوەی ئەمەریكا لە ئەفغانستان كردی لە عێراق و ھەرێمی كوردستان نایكات؟
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
جەمال عەبدوڵا 17/08/2021

بۆچی ئەوەی ئەمەریكا لە ئەفغانستان كردی لە عێراق و ھەرێمی كوردستان نایكات؟

2


تێكەڵكردنی سیاسەتەكانی ئەمەریكا لە عێراق و ئەفغانستان، لەلایەن ھەر كەس و لایەكەوە و بۆ ھەر مەبەستێك بێت، ھەڵەیە، لە بەشی یەكەمی ئەم وتارەدا پوختەی سیاسەتەكانی ئەمەریكام لە ئەفغانستان خستە ڕوو، وەڵامی دوو پرسیاری سەرەكییشم دایەوە كە لە بنەڕەتدا ئەمەریكا بۆچی چووە ئەفغانستان و بۆچی كشایەوە؟ لەم بەشەدا ھەندێك لە تایبەتمەندیەكانی سیاسەتی ئەمەریكا لە عێراق و ھەرێمی كوردستان دەخەمە ڕوو، بۆ ئەوەی لەڕێگەی خستنەڕووی ئەم تایبەتمەندیانەوە، جیاوازیی نێوان سیاسەتەكانی ئەمەریكا لە عێراق و ھەرێمی كوردستان و ئەفغانستان دەربكەوێت.. ئنجا:

1- كە ئەمەریكا لە ساڵی 2003 ھاتە عێراق، خۆی لە ڕاستیدا لە ساڵی 1991 ھات، واتە دوای داگیركردنی كوەیت و ھەڕەشەكردن لە سعوودیە و بەگشتی ھەڕەشەكردن لە وڵاتانی كەنداو و هاوێشتنی ھەندێك مووشەك بۆ ئیسرائیل! خۆ ئەگەر ئەو كاتە واتە لە ساڵی 1991 ترس لە بەرقەراركردنی سیستەمێك لە نموونەی كۆماری ئیسلامیی ئێران نەبوایە لە عێراق، لەبەر توركیاش كە ھاوپەیمانی خۆی بوو ترسی لە پارچەپارچەكردنی عێراق نەبوایە، ھەر ئەو كاتە ئەمەریكا ڕژێمی سەدام حسێنی دەڕووخاند.

بەڵام لەدوای ھێرشە تیرۆریستیەكەی 11ی سێبتەمبەری 2001 ئیدارەی جورج دەبلیو بوش لە مانگی ئەیلوولی ساڵی 2002 ستراتیژی ئەمنی قەومیی خۆی لەسەر چەند بنەمایەك داڕشت كە یەكێكیان بریتی بوو لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئیستیبداد و تیرۆر بەیەكەوە، چونكە بەگوێرەی لێكدانەوە سیاسییەكانی ئیدارەی جورج دەبلیو بوش، ئیستیبداد و سیستەمە دیكتاتۆریەكان، خۆیان ھۆكار و خۆیان زەمینەی دروستبوونی تیرۆر و تیرۆریستان دەڕەخسێنن، ھەر بۆیە دەبێ لە یەك كاتدا و بەیەكەوە لە دیكتاتۆری و تیرۆر بدرێت و لە ڕەگوڕیشەوە ھەڵبكەندرێن.

جا لەناو ئەم بنەمایەی ستراتیژی ئەمنی قەومیی ئەمەریكادا، عێراقی بەركەوت، ھەر بۆیە دوای تێپەڕبوونی تەنیا 6 مانگ بەسەر داڕشتنی ئەو ستراتیژەی ئەمنی قەومیی ئەمەریكا، ئەمەریكا دەستی كرد بە وەشاندنی گورزی سەربازی لە عێراق و لە 9 – 4 – 2003 ئەو سیستەمە ئیستیبدادی و دیكتاتۆریەی عێراقی ڕووخاند. ھەر لەناو ئەو بنەمایەی ستراتیژی ئەمنی قەومیی ئەمەریكادا، سووریا و ئێرانیشی بەر كەوتبوو.

ئەوانەی بەوردی ئاگاداری وردەكاریی ئەم ستراتیژەی ئەمنی قەومیی ئەمەریكان، زۆر باش ئەوە دەزانن كە ئەوكات ئەمەریكا بە ھەریەك لە (ئێران، سووریا، كۆریای باكوور)ی دەگوت ”میحوەری شەڕ“ بۆ ئەوەی زۆر لە بابەتی ئەم نووسینە دوور نەكەومەوە، ناچمە ناو وردەكاریی سیاسەتەكانی ئەمەریكا بەرامبەر ھەریەك لە ئێران و سووریا و كۆریای باكوور، بەڵام خۆ ئێستاش ئەوە لەبەر چاوە كە جارێ ئەمەریكا ململانێكانی خۆی لەگەڵ ھیچ كام لەو سێ وڵاتە یەكلا نەكردووەتەوە، واتە جارێ ماویەتی!

2- ھەتا ئەو كاتەی كە جێگرەوەیەكی زۆر باشتر لەڕووی جۆر و نرخەوە بۆ نەوت دروست نەبێت، ئەمەریكا نە كەنداو بەجێ دەھێڵێت و نە عێراق، چونكە لەناو ئاساییش یان ستراتیژی وزەی ئەمەریكادا، وڵاتانی كەنداو كە عێراق یەكێكە لەو وڵاتانە دوو لەسەر سێی یەدەگی نەوتی جیھانی تیایە و لەسەدا 25ی نەوتی جیھانیش لە وڵاتانی كەنداو بەرھەم دەھێنرێت، سعوودیە خۆی بەتەنیا لەسەدا 15ی نەوتی جیھان بەرھەم دەھێنێت، عێراق 112 ملیار بەرمیل نەوتی یەدەگی ھەیە، ھەرێمی كوردستان 45 ملیار بەرمیل نەوتی یەدەگی ھەیە.

دیسان ھەر لە ناوچەی كەنداودا نیوەی یەدەگی غازی دنیای تیایە. ھەر لەناو ستراتیژی ئەمەریكاشدا ئەوە ھەیە كە ناھێڵێت ھیچ دەوڵەت و ھیچ ھێزێك كۆنترۆڵی ئەم ناوچەیە بكات، ئەم ناوچەیە بە عێراقیشەوە كە ھەرێمی كوردستانیش بەگوێرەی دەستوور بەشێكە لە عێراق، ھی ئەوە نیە و بۆ ئەوە نابێت بەجێ بھێڵرێت و بدرێتە دەست چارەنووسێكی نادیار. ئەمە نەوت و غازە ئەمە گێلاس و كاڵەك و پەتاتەكەی ئەفغانستان نیە! قیروسیای لێ بكەیت.

3- ئنجا بەدەر لە ستراتیژی ئەمنی قەومی و ستراتیژی ئەمنی وزەی ئەمەریكا، با بێمەوە سەر جیاوازییەكی ڕیشەیی نێوان مامەڵە و سیاسەتی ئەمەریكا لەگەڵ ھەریەك لە ئەفغانستان لەلایەك و عێراق و ھەرێمی كوردستان لە لایەكی تر، جیاوازییەكەش بریتیە لەوەی كە:

بۆ كشانەوەی ھێزەكانی ئەمەریكا لە ئەفغانستان، ئەمەریكا لەگەڵ بزووتنەوەی تاڵیبان ڕێك كەوتووە، بەڵام بۆ كشانەوەی تەنیا ھێزە شەڕكەرەكانی ئەمەریكا لە عێراق ئەویش لە چوارچێوەی گفتوگۆ و ڕێككەوتنی ستراتیژیی نێوان ئەمەریكا و عێراق، نەك ھەر لەڕووی سەربازی و ئەمنی بەڵكوو لەڕووی ئابووری و بابەتەكانی تایبەت بە وەبەرھێنان و خوێندن و تەندروستی و ڕۆشنبیرییەوە، ئەمەریكا لەگەڵ حكوومەتی عێراق ڕێك كەوتووە نەك لەگەڵ میلیشیا و حزب و بزووتنەوە و لایەنێكی دیاریكراو، واتە ھیچ میلیشیایەكی چەكدار، ھیچ حزب و بزووتنەوەیەك، ھیچ تاڵیبانێكی عێراق و ھەرێم! لەدەرەوەی حكوومەتی عێراق و ھەرێمی كوردستان وەك قەوارەیەكی دەستووریی ناو عێراق دوور و نزیك تەرەف نین لەو ڕێككەوتنەی نێوان ئەمەریكا و عێراق!

وەبیرھێنانەوەی ئەوەش خراپ نیە لەناو ئەو شاندەی عێراق كە مانگی پێشوو بۆ گفتوگۆ و ڕێككەوتنی ستراتیژیی سەردانی ئەمەریكایان كرد، شاندی ھەرێمیش لە چوارچێوەی شاندی عێراق بە نوێنەرانی خۆی لە سەرۆكایەتیی ھەرێم و سەرۆكایەتیی حكوومەت و وەزارەتی پێشمەرگە بەشدار بوون، لە گەڕەكانی پێشووی هەمان گفتوگۆشدا هەر بە هەمان شێوە بوو، جا واز لەوەش بھێنن كە وەزیری دەرەوەی عێراق كێیە!

لە بەشی سێیەمی ئەم وتارەدا، ھەوڵ دەدەم وەڵامی ئەم دوو پرسیارە بدەمەوە، ئایا جۆر و شێوازی كشانەوەی ھێزەكانی ئەمەریكا لە عێراق، جیاوازیی لەگەڵ جۆر و شێوازی كشانەوەی ھێزەكانی ئەمەریكا لە ئەفغانستان چی دەبێت و بۆچی؟