زرێبار، سەرتۆپی سروشت و ئەفسانەی شارێک
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x

زرێبار، سەرتۆپی سروشت و ئەفسانەی شارێک

هەڵکەوتەی زرێبار:

زرێبار، یان زرێوار، گۆل و دەریاچەیەکی گەورەی سروشتیی ئاوی شیرینە کە لە سێ کیلۆمەتریی ڕۆژاوای شاری مەریوان هەڵکەتووە. ئاوی زرێبار لە سەرچاوە ئاوییەکانی بنی خۆیەوە ھەڵدەقوڵێت و ھیچ ڕووبارێکی تر ناڕژێتە ناوییەوە، ھەروەھا ساڕێژی ئاوەکەشی چەمی زرێبار پێکدێنێت کە بە دەشتی مەریواندا تێپەڕ دەبێت و دەڕژێتە ناو ڕووباری سیروانەوە. زرێبار و سروشتی دەوروبەری کە دەشت و کێو و دارستان و گیانلەبەری جۆراوجۆری تێدایە، یەکێک لە سەیرانگە بەناوبانگ و دلڕفێنە گەشتیارییەکانی کوردستانی ڕۆژهەڵات و ئێرانە.

بەرزایی زرێبار لە ئاستی دەریاکان 1290 مەتر و درێژییەکەی (ئاڕاستەی باشووری-باکووری) زیاتر لە ٨ کیلۆمەترە و پانییەکەشی (ئاڕاستەی ڕۆژھەڵات- ڕۆژئاوا) نزیکەی سێ کیلۆمەترە. لە ھەندێک لە زستانە ساردەکاندا ڕووی زرێبار بە تەواوی سەھۆڵ دەبەستێت.

بەنداوی زرێبار لە ساڵی ١٩٩٥دا لە باشووری زرێبار و لەسەر چەمی زرێباردا دروست کراوە. بەرزییەکای 4 مەترە و ھۆکاری دروستکردنی، دابینکردنی ئاوی پێویست بۆ کشتوکاڵی دەشتی مەریوان و "بێلوو"ە، بەڵام بەھۆی ویشکەساڵییەکانەوە تەنیا چەند ساڵێک بە قازانج بوو و ئێستا وەک مەترسییەک بۆ ژینگەی زرێبار و ئاژەڵ و گیانلەبەرەکانی ئرو گۆلە ھەژمار دەکرێت.

طبیعت زیبای دریاچه زریوار

 زۆربەی قەراخ و کەنارەکانی زرێبار بە قامیشەلان و زونگاو و زەل داپۆشراوە کە بە بیروڕای چالاکوانانی ژینگە، ماوەیەکە خەریکە زیاتر دەبێت و مەترسیی بۆ زرێبار دروست کردووە. و کەمتەرخەمییەکانی لایەنی پەیوەندیدار و لێدانی بیر و چەند پرۆژەی دیکە مەترسیی لەناوچوونی زرێباریان زیاتر کردووە و زۆربوونی قامیشەلان و زەلەکانی کەنار زرێبار و کەمتەرخەمی لە ئاستیدا نەپاراستنی، ساڵانە دەبێتە هۆی ئاگرکەوتنەوەی ئەو دیمەنە جوانە و کارەساتی ژینگەیی لێ دەکەوێتەوە.

 زرێبار لەڕووی وشەوە:

وشەی«زرێبار»کە ئەمڕۆ خەڵک ئەم دەریاچەیەی پێ ناو دەبا باس لە مێژینەیی بوونی خۆی دەکات. ئەم وشەیە کە لە دێرین زەمانەوە لە لایەن دانیشتوانی دەشتی مەریوانەوە بەم دیاردە سروشتیە وتراوە کۆن بوونی ژیانی نەتەوەیەکمان بۆ ئاشکرا دەکات کە هەزاران ساڵە لە دەوروپشتی ئەم دەریاچەیەدا ژیاوون و «زرێبار» بووە بە بەشێک لە شوناسیان و هەمیشە سووچێک و کەلێنێک لە بیر و زەین و دڵ ودەروونیانی تەرخان کردووە .هەر وەک دەبینین لە ئەفسانە و بەیت و باو و گۆرانیە فۆلکلۆریکەکانی خەڵکی مەریوان و لە شێعری شاعیرانی کۆن وتازەی ئەم هەرێمەدا پەیتا پەیتا وشەی«زرێبار» خۆی نواندووە.

مامۆستا محەمەدی خاڵ لە فەرهەنگەکەیا سەبارەت بەم وشەیە دەنووسێت: «زرێبار بە زەمینێک دەوترێ کە ڕۆ چوو بێ و بووبێ بە دەریاچە ئەم وتەیەی مامۆستا خاڵ بۆ ئەم دیاردە سروشتیە ئەمڕۆش لەلایەن زەوی ناسەکانەوە بۆ ناساندنی زاراوەی زانستی «گرابن» بەکار دەبرێت.

دریاچه زریوار کجاست؟ معرفی و راهنمای جامع سفر + عکس - کجارو

خودی وشەی زرێبار کە وشەیەکی لێکدراوە لە دوو بەشی « زرێ+بار» پێک هاتووە. بەشی یەکەمی ئەم وشەیە واتە «زرێ» لە هەموو فەرهەنگە کوردییەکاندا بە مانای زەریا و دەریا هاتووە. سەرەڕای ئەمەش لە زمانە کۆنە ئێرانییەکاندا بەتایبەت لە زمانی پالەویدا «زرێ» هەر بەم شێوازەی نێو وشەی زرێبار بە مانای دەریا هاتووە. بەشی دووەمی ئەم وشەیەش واتە « بار» ئەتوانێ لە پاشگرە کۆنەکان بێ کە لە زمانی کوردیدا مانای جۆراوجۆری هەیە. بۆ وێنە: بە مانای «ڕۆخ و قەراخ» لە وشەی «ڕووبار»دا کە دەبێتە «قەراخی چۆم» یان بە مانای«وەک» کە هەر لەم وشەیەدا واتە «وەک چۆم» و هەروەها مانای «تەشک، شکڵ و شێوە»ش دەدا لە وشەی «نابار»دا کە بە مانای «بەد تەشک و بەد شکڵ» و لە وشەی«لەبار»یشدا بە مانای «شێوە جوان»ە.

زرێبار و ئەفسانەی فەیلەقووس:

سەبارەت بە پێکھاتنی زرێبار، ئەفسانەیەک لەناو خەڵکی ناوچەکەدا ھەیە کە گوایە لە جێگەی ئێستای زرێبار، شارێک ھەبووە کە حاکمەکەی ناوی فەیلەقووس بووە. دەروێشێک لەگەڵ ژنە دووگیانەکەیدا بە سواریی کەرێکەوە دەگەنە شارەکە. پیاوانی فەیلەقووس کلکی کەرەکەی دەبڕن و ژنەکەی بەسەر کەرەکەوە بەر دەبێتەوە و مناڵەکەی لەبار دەچێت. دەروێش کە چی تر تاقەتی نامێنێ بۆ شکایەت و پاڕانەوە دەچێ بۆ لای حاکمی شار کە ناوی فەیلەقووس بوە و گۆزارشتی حاڵ و وەزعی خۆیان دەدا بە حاکم، بەڵام بە پێچەوانەوە حاکم نە تەنیا ئەو کەسانە بە سزای تاوانەکانیان ناگەیێنێ بگرە دەست دەکا بە شۆخی و گاڵتە بە دەروێش و ژنەکەی، مام دەروێش ناهۆمیدانە لە کۆشکی حاکم دێتە دەرەوە و دەچێتە بان تەپۆڵکەیەک لای ڕۆژهەڵاتی شارەکە و لە خوای مەزن دەپاڕێتەوە کە حەقی لە حاکم و خەڵکی شارەکە بستێنێ، دەڵێ؛ سەرم لە سەر سۆجدە بەرز ناکەمەوە تا ئەم شارە و خەڵکەکەی لەگەڵ ئاو یەکسان نەکەی و لە بەینیان نەبەی. کە سەر بەرز دەکاتەوە شارەکە بووە بە ژێر ئاوەوە و گۆلی زرێبار بەم شێوەیە دروست دەبێت.

لە بەرزایییەکانی ڕۆژھەڵاتی زرێباردا قەبرێک ھەیە کە دەوترێ قەبری ئەو دەروێشەیە. ئەنوەر ڕەوشەن لێکۆڵینەر و نووسەری مەریوانی، لە ساڵی٢٠٠٨دا، فیلمێکی بەڵگەیی بەناوی زرێبار، شوناسێکی دێرینی ئەم ھەرێمە ئامادە کرد. لە بەشی یەکەمی فیلمەکەدا پسپۆڕان و لێکۆڵینەرانی شاری مەریوان لەسەر ناو و مێژووی زرێبار لێدوانی جۆراوجۆر دەخەنە ڕوو و چەند پیرەوەپیاوی ناوچەکە ئەفسانەی دروستبوونی زرێبار دەگێڕنەوە.

زرێبار لە ئەدەبی کوردیدا

زرێبار لە ئەدەبی کوردیدا زۆر بەرچاو دەکەوێت. ھەم لە ھۆنراوەی شاعیراندا و ھەم، لە ئەفسانە، ئەدەبی زارەکی و لە گۆرانییە فۆلکلۆرییەکاندا. چەند نموونە لەو شیعرانەی کە ناوی زرێباریان تێدایە:

ناری لە ھۆنراوەیەکدا کە بۆ شێخ مەحموودی حەفیدی وتووە دەڵێت:

کە من غەرقی زرێباری خەمی تۆ بم لە بێلوودا

لە ناڵە و شیوەن و دەرد و خەمی ئەغیار و یارم چی

هەر لەمبارەوە مەولەوی دەڵێت:

ساتێک قافڵەکەت ساکن جە سەیر بۆ            یە عەرزێ دارۆ ئۆغرت خەیر بۆ

گێجیی زرێبار ھەرسم مەوج وەردەن            سارای مەریوان تەمام ھەڕ کەردەن

بازش ھەناسەم، سوب وەنەش دەرۆ             یەخ کەرۆ، قەتار ئاسان بوویەرۆ

دەریاچەی ئەفسووناوی زرێبار - Mehr News Agency

فەیلەقووس

مامۆستا سەریف حوسێن‌پەناهی (شەریف)

ئێوارەیە دڵپڕ خەمە کۆساری مەریوان

 هەرگیز وەکوو ئەمڕۆ نەبووە شاری مەریوان

 دایکێ لە پەنای کێوی سەری گوڵی زرێبار

 خەمبارە دەگریێت و دەکا شیوەن و هاوار

 دانیشتوە ڕەشپۆش و دەپاڕێتەوە خەمناک

 سەرپۆشی ڕەش و زوڵفی سپی ڕشتووە سەرخاک

 ئەو دایکە پەشێوە بە دڵی پڕ خەمو ئێش

 بەشێوە دەناڵێت و دەڵێ بەخاکی دەروێش

خەو بەسیەتی دەروێش دەسا هەستە درەنگە

 نازانی دڵی مەردومی ئەم شارە چ تەنگە

 چۆن بێ خەبەری کە فەیلەقووس هاتووە دیسان

 نوێژێ بکە دوعایێ کە دەروێش هەمیسان

 ئەمڕۆ لە بەیان خۆێنی گەشی لاوی ڕژاندم

 کوشتی دوو کوڕی ژێر دڵی پیر شکاندم

 هەر شوێنێ دەچی خوێنی گەشی لاوە ڕژاوە

 هەر لاوە دەیبینی کە لە سێدارە دراوە

 ئەم شارە ببینە کە چ خوێنێکی لە چاوە

 ڕەشپۆشە هەموو خەڵکی و فرمێسکی نەماوە

 بۆ نوێژ درەنگە سەرت هەڵبێنەوە دەروێش

 نوێژی بکە دۆعایێ کە دروێش هەمیسان

دەروێش بەشی ئەم گەلە گریانە دەمێکە

بەرگی ڕەش و جەرگی ڕەش و بریانە دەمێکە

 هەر کەس کە نمامێکی بە خوێنی دڵی ناوە

دارێکی لە بۆ ژینی کوڕی ناوەتە لاوە

 بەم چەشنەیە ئاواتی بەدەم باوە دراوە

 ئیستا کە هەر ئەو دارە بە سێدارە کراوە

بۆ نوێژ درەنگە سەرت هەڵبێنەوە دەروێش

 خێراکە دەی ئەم شارە بڕووخێنەوە دەروێش

 نوێژێ بکە سەر هەڵ مەبڕە هەر وەکوو ئەوجار

 دیسانەوە ئەم شارە بکە بەحری زرێبار

 ئیوارەیە دڵپڕ خەمە کۆساری مەریوان

هەرگیز وەکوو ئەمڕۆ نەبووە شاری مەریوان

 ئەو ساتە کە شەو هاتە سەر و شار خەمۆشە

 ڕێبواری دەڵێ بەو ژنە ڕەشپۆش و پەرۆشە

 هەستە بڕۆ دایە کە لە ماڵی تۆ هەرایە

کوژراوە کوڕێکی ترت هەستە بڕۆ دایە

شەو هەر وەکوو سەرپۆشی سەری ئەو ژنە تەنیا

 ڕەنگێکی ڕەش و پڕ لە تەمی داوەتە دونیا

 دەروێش وڵامێ نیە بۆ جەرگی بریندار

 ئەو دایکە وەکوو شێت ئەوا دێتەوە بۆ شار

 هاوار چ خەمبارە هەوای شاری مەریوان

ئەمشۆ کە چ پڕ ماتەمە شەوگاری مەریوان

کاتێ کە بەیان خۆری خەمین خۆی دەنوێنێ

تابووتێکی سوور دێت و دڵی شار ئەشکێنێ

 یارانی لە گەڵ دایکی بە گوڵ تەرحی دەپۆشن

 خەڵکی وەکوو دەریایێ بە شوێنیا دەخرۆشن

وێنەی گوڵە سوورەی کە لە سەر بەحرێ بمێنێ

 چۆن پۆلی شەپۆل هەر لە پەسا ڕایدەشەکێنێ

 لافاوی گەلی شار کە ئەو لاوە دەهێنێ

 بای ساردی بەیان پەردەی سوور ڕادەوەشێنێ

 ئاسمان و مەل و دار و زرێبار و هەموو شار

 هاوار دەکەن بەرز و دەڵێن پێکەوە جارجار

چۆن بێ خەبەری کە فەیلەقووس هاتووە دیسان

نوێژێ بکە دۆعایێ کە دەروێش هەمیسان

 

بەیتی زرێبار:

بەیتی زرێبار کە لە لایەن بەیت بێژەکانیشەوە وتراوە گێڕانەوەیەکی تری ئەفسانەی درووست بوونی زرێبارە. بە داخەوە ئەم بەیتە ئێستا لە ناوچەی مەریوان هەر نەماوە و ڕەنگە پیر و بە ساڵاچووەکان تەنیا چەن دێڕێکیان لە بیر مابێ. مامۆستایەکی ئایینی تەمەن 90 ساڵەی گوندی خاو لە ساڵی 1372ی هەتاوی (1993ی زایینی) ئەم تاکە دێڕەی ئەو بەیتەی لە بیر ماوە کە لەلایەن ئەنوەر ڕەوشنەوە تۆمار کراوە.

لە پێشا قەدیم زرێبار شار بوو

خاوەن دەروازە و سێسەد مەنار بوو

هاوکات لە ساڵی 1375ی هەتاوی (1995ی زایینی) لە ژمارە 120ی گۆڤاری سروەدا بەیتی زرێبار بەناوی (قەڵای زرێبار) بە ناتەواوی بڵاو کراوەتەوس کە ئەمە چەند بەشێکی ئەو بەیتەیەکە :

... دەستم برد تفەنگ کارخانەی قەدیم

 لق و لۆق لە زێـڕ قۆنداخەکەی سیــــم

من کردم لە شان گوتم ئەڵڵا خێـــــــر

 ڕێم نەخەی وە ڕێی گەرمای گەرمەسێر

کردم لە شـــان و بێــــــــــشە گەڕیـــدەم

پاڵ دا وە عەسر و نێچیــــــــر نەدیدەم

شەو لەگەڵ سەنگێ لەوێم گرت قەرار

 ڕێــم کەوت وەڕێی دەشــــــتی زرێبــــــــار

بە تەحقیـــــــــــق زانیــــــــم کە زرێبـــــــــــــارە

 جێـــــگای وەحشیان دەعبــــــــای بەهارە

ئامیــــــــن ئەلفـــــــەقێ قەبرت پڕ نوور بێ

 ڕۆحت لە عـــــازاب قیــــــــامەت دوور بێ

من خۆش شارێ بووم لە ژوور گشت شاران

 بەغدا و ئیـــــــسفەهان سوودی نەداران

خۆ من شــــــارێ بووم شاری فەیلەقووس

حوکمەتیـان دەکرد لە ڕۆم تا عەرووس

چەن شاهی شاهان لە سەر تەختم بوون

 چەن وەستای نادر لە سەر بەختم بوون

ڕاستە من قەدیم جێگای خانان بووم

جێـــــی میر و بەگلەر پۆلی ڕەندان بووم

دەگوترێت لە رادیۆ سنەش بە دەنگی پیرە پیاوێکی بەیتبێژی سەقزی ئەم بەیتە تۆمار کراوە و ئەگەر نەفەوتابێ ڕەنگە ئێستا لە ئارشیوی ڕادیۆی سنەدا دەست بکەوێ.

 شهرستان مریوان در کردستان ، معرفی و بررسی شهرستان مریوان

پەندی زرێبار:

پەندی «مووساییەکەی گوێی زرێبار» یەکێک لەو پەندانەیە کە لە ناوچەی مەریواندا لە کۆنەوە ڕەواجی هەیە. ئەم پەندە بۆ مرۆڤی ترسەنۆک بەکار دەبرێ. دەگێڕنەوە گوایە لە کۆندا کابرایەکی مووسایی (جوو) کاسب کە دێ بە دێ و ناوچە بە ناوچە دەگەڕا ڕێی دەکەوێتە مەریوان و بۆ کاسبییەکەی دەخوازێ بچێ بۆ گوندەکانی ئەو بەر دەریاچە، بەڵام ئەبوایە بە قەیاغ و بەسەر زرێباردا بیکردایەتە ئەوبەرەوە. ئەمیش کابرایەکی ترسەنۆک دەبێ و لە ئاو زۆر دەترسێ، هەربۆیە ناوێری بچێتە سەر ئاوەکەوە و هەرچی پێی دەڵێن و ئیسراری لێ دەکەن سوار بەلەمە نابێ و ئاقیبەت هاوڕێکانی بە زۆر سواری دەکەن و لە دەریاچەکە دەیکەنە ئەو بەرەوە. کە دەگەنە ئەو بەر ئاوەکەوە کابرا لایەک دەکاتەوە و تەماشایەکی زرێبار دەکات. کاتێ سەرنج لە ئاوەکە دەدات و بیری لێ دەکاتەوە کە بە کوێدا هاتووەتە ئەم بەرەوە لە ترسا دەستبەجێ گیانی دەردەچێ و دەمرێ. هەر بۆیە ئێستاش لە مەریوان بە مرۆڤی زۆر ترسەنۆک دەڵێن مووساییەکەی گوێی زرێبار.