دەركەوتن و مێژووى ساڵنامەى كوردی
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
كه‌یوان ئازاد 29/07/2021

دەركەوتن و مێژووى ساڵنامەى كوردی

كوردستان و كورد لە مێژوودا - 26


ساڵنامە بە یەكێك لە گرنگترین پێوەرەكانی ژیان و زانینی ڕووداوەكانی مێژوو ئەژمار كراوە. تەنانەت ساڵنامەكان وەك بەهێزترین پشتیوانى ڕووداوەكانی مێژووی كۆمەڵ و نەتەوە و گەلان و تەنانەت ئایینەكانيش سەير كراون. بەهۆشیانەوە، لەلایەك ڕووداوەكانی مێژوو پارێزراون، لەلایەكی دیكەوە، هۆكاری گەیشتنی ئەو ڕووداوانە بوون بە نەوەكانی ئێستا و ئایندە.

لەم پێودانگەوە، هەر كۆمەڵ و نەتەوە و گەل و ئایينێك لەسەر ڕووی زەوی، خاوەنی ساڵنامەی تایبەت بە خۆی بووە. (كورد)یش وەك نەتەوەیەكی سەر ڕووی زەوی، خاوەنى ساڵنامەی خۆى و ناوەكەیشى (ساڵنامەی كوردی) بووە، چونكە تایبەت بووە بە نەتەوەی كورد. دیارە ئەگەرچى مێژووى ساڵنامەكە، خۆى لە سەدەیەك نادات، بەڵام گومانی تێدا نییە، كە مێژووى ساڵنامەكە بۆ دامەزراندنی دەوڵەتى ماد و دەسپێكى ساڵنامەكەش بۆ (700پ.ز) دەگەڕێتەوە.

گێڕانەوەی مێژووی دەستپێكردنى ئەو ساڵنامەیەش بۆ (دەوڵەتى ماد) لەوەوە سەرچاوەی گرتووە كە تاكە ڕووداوێكی مێژوویی، دەستپێكى ئەو ساڵنامەیەی بۆ بگەڕێتەوە، دامەزراندنی دەوڵەتى مادە. ئەو دەوڵەتەی نەخشەی خاكى كوردستانى گەیاندە دەریای ڕۆم (دەریای ناوەڕاست) لە خۆرئاوا و كەنداوی عەرەبی لە باشوور.

ئەمەو (زەردەشت كوڕى پورشاسب)یش وەك پەیامبەرێكی مێژووى مرۆڤایەتی، هەر لەو سەردەمە دەركەوت. تەنانەت خودی ئەو دەوڵەتەش هۆكارى كۆتاییهێنان بوو بە ئیمپراتۆریی ئاشووری لە ساڵى (612پ.ز). هەر بۆیە ئەو ساڵنامەیە لەلایەن هەر مێژوونووس و توێژەر و نووسەر و هۆنەرێكى كورد و خۆرهەڵاتناس و بێگانەیەكەوە دانرابێت و تا ئێستاش خاوەنەكەی ون بێت، جێگای ستایش و قەدرزانییە.
وەك پشتیوانيیش بۆ بۆچوونەكانمان و بە زانستیكردنى مێژووی ساڵنامەكە، سەرهەڵدانی چەند ساڵنامەیەكی ترى مێژوویی دەخەینە ڕوو، تا بەهۆیەوە لە گەورەیی مێژووى ساڵنامەى كوردى تێ بگەین:

جووەكان وەك پەیڕەوانێكی ئایینی كۆن، كە لە دێرزەمانەوە خۆیان بە (نەتەوەی عیبری) ناساندووە، بڕوایان وابووە نەتەوەیەكی سەربەخۆن و ساڵنامەیەكی تایبەت بە خۆیان بووە، كە بە (ساڵنامەی عیبری) ناسراوە. ئەوان بۆ سەلماندنی ڕاستیی ساڵنامەكەیان، ئاماژەیان بە مێژووییەك كردووە، كە بۆ ساڵى (3760پ.ز) دەگەڕێتەوە، كاتێك یەكەمین دەسەڵاتی سیاسییان لەسەر خاكی (ئورشەلیم) بنيات ناوە.

لەو كاتەشەوە تا بە ئێستا دەگات. جووەكانی جیهان و لەنێویشیاندا (دەوڵەتی ئیسرائیل) كار بەو ساڵنامەیە دەكەن. ئامانج لەو كارەشیان سەلماندنی ئەو مێژووە بووە، كە ئەوان بەر لە (3760پ.ز) خاوەنی قەوارەیەكی سیاسی بوون. ئەوەش تا بۆ عەرەب و سەراپای نەتەوە و كۆمەڵ و گەلانی جیهانی بسەلمێنن، كە ئەوان سەر بە هیچ ئایین و نەتەوەیەكی تر نەبوون و خاكی فەڵەستین، كە (دەوڵەتی ئیسرائیل)یان تێدا دامەزراندووە، خاكی ڕەسەنی خۆیان بووە و سەربەخۆ بوون. ئەو ساڵنامەشیان بە فەڕمی لە یەكەمین بەیاننامەی دامەزراندنی دەوڵەتەكەیان لە (14ی مایسی 1948ز) بە (5708 عیبری) ڕاگەیاند.

لەلایەكی دیكەوە. مەسیحییەكانی جیهان و لەنێویشاندا ئەو دەوڵەتانەی سەر بە ئایینی مەسیحین، ڕۆژی هاتنە قسە و خەتەنەكردنی (عیسای كوڕی مەریەم- س.خ)ی پەیامبەریان لە حەوتەمین ڕۆژی تەمەنیدا بە سەرەتای (ساڵنامەی زایینی) زانیوە، چونكە ئەو پەیامبەرە لە (25ی كانوونی یەكەم) لەدایك بووە و دوای (حەوت) ڕۆژ لە لەدایكبوونی، لەلایەك كەوتووەتە قسە، تا پەردە لەسەر بێتاوانیی دایكی لاببات، كە بێ ئەوەی بچێتە ژیانی هاوسەرییەوە منداڵێكی بە ناوی (عیسا) بووە، لەلایەكی دیكەوە بەو خەتەنەكردنەی، سیمای پیاوەتیی بەبەردا كراوە، تا لەگەڵ پایەی پەیامبەرایەتیدا بگونجێت، چونكە نەدەبوو منداڵێك پەیامبەر بێت، یان بانگەشە بۆ پایەی پەیامبەری بكات. هەر بۆیە بە وتەی گێڕانەوەكانی مێژوو، هەر لەو ڕۆژەى هاتووەتە قسە، خەتەنەش كراوە. بەوەش لای باوەڕدارانی مەسیحی، ئەو ڕۆژە بە ڕۆژی سەلماندنی كوڕیەتی و ناسینی وەك پەیامبەرێكی مێژووی مرۆڤایەتی ناسراوە، بۆیە كردوویانە سەرەتایی (ساڵنامەی زایینی).

ئەمەو موسڵمانانی جیهانیش، كۆچی پەیامبەری ئیسلام (موحەممەد كوڕی عەبدوڵا- د.خ) لەگەڵ (ئەبوبەكری سدیق- ڕ.خ) لە شاری (مەككە)ەوە بۆ شاری (یەسرب)، بە سەرەتایی دەركەوتنی ساڵنامەیەك زانیوە، كە ناوی (ساڵنامەی كۆچی)یە. ئەو ساڵنامەیەی لە سەردەمی دووەمین خەلیفەی ڕاشدی (عومەری كوڕی خەتاب-ڕ.خ) و هەر لەلایەن خۆیەوە داندرا. بەوەش ساڵی (622ز) بووە یەكەمین ساڵی كۆچی و هاوكات كرا لەگەڵ (1ی موحەڕەم).

لەو كاتەشەوە ساڵنامەی كۆچی بووەتە ساڵنامەیەكی باوەڕپێكراوەی مێژوویی بۆ موسڵمانانی جیهان و تێكڕاى دەوڵەتانی عەرەبی و ئیسلامی. ڕووداوەكەش لە شوێنی خۆیدا بووە، چونكە بە گەیشتنی پەیامبەری ئیسلام بۆ شاری (یەسرب)، سەرەتاكانی دەركەوتن و دامەزراندنی (دەوڵەتی ئیسلام) بە ناوی (دەوڵەتی مەدینە) دەركەوت، كە بووە یەكەمین دەوڵەتی ئیسلامی لە مێژوودا.

لە پەراوێزی ئەو ڕووداوانەی مێژوودا، جێگای خۆیەتی ئاماژە بەوە بكەین، كە گێڕانەوەی مێژووی ساڵنامەی كوردى بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی ماد، جگە لەوەی مێژوويیەكى بۆ دروست بووە، لە هەمان كاتدا بەڵگەی ئەوەشە كە ئێمە كورد بەر لە (700پ.ز) خاوەنی دەوڵەتێكی بەهێزی وەك (ماد) بووین و لەنێوان ساڵانی (700- 550پ.ز) فەرمانڕەوایەتیی خاكی كوردستانی كردووە.

لاشمان وایە بە هەڵەدا نەچووبین، كە ئەوەندی ئێمەی كورد لەدوای ڕووخاندنی دەوڵەتی مادەوە عەوداڵی دەوڵەت و گەیشتن بە سەربەخۆیی خاكی كوردستان بووین، ئەوەندە كێشەمان لەگەڵ قارەمان و پاڵەوانەكاندا نەبووە، تا كوژرانی (زوحاكى بەناوى ستەمكار) لەسەر دەستى (كاوەی ئاسنگەر) بكەینە سەرەتای مێژووى ئەو ساڵنامەیە. هۆیەكەش ئەوەیە، كە هەر تاكێكى كورد بۆ تەنیا قۆناغێكی مێژووی كورد بڕوانێت، دەگاتە ئەوەی، كە ئێمەی كورد بۆ هەر قۆناغێك لەو قۆناغانە، خاوەنی چەندین قارەمان و سەركردەی مێژوویی بووین، بێ ئەوەی هیچ یەك لەوان توانیبێتیان كورد بە پچووكترین مافە نەتەوەیی و نیشتمانییەكانی بگەیەنێت، كە دامەزراندنی دەوڵەتی كوردستانە،

بۆیە گەڕانەوەی هەر تاكێكی ئێمەی كورد بۆ سەروەرییەكانی دەوڵەتی ماد و بانگەشەكردن بۆی، مانای ئەوەیە، كە ئێمەی كورد لە ڕابردوودا خاوەن قەوارەی سیاسی بووین و لە قۆناغێكی مێژوویی و تا بە ئێستاش دەگات، لێمان زەوت كراوە. ئەوەش ئەو ڕێگا ڕاستەقینەیە، كە ئێمەی كورد بە ئایندەیەكی گەش و ڕووناك دەگەیەنێت.