سەردەمی میدیای زەبەلاح
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
جەبار جەمال غەریب 19/06/2021

سەردەمی میدیای زەبەلاح

شێوازەكانی ڕاگەیاندن، یان ڕۆژنامەگەری زۆرن و لە سەردەمێكەوە بۆ سەردەمێكی دیكە دەگۆڕێن. ڕۆژنامە دەبێتە گۆڤار و نامیلكە، ڕادیۆ دەبێتە ئێسگە و دەنگی جیاواز. تەلەڤزیۆن دەبێتە هەزاران كەناڵ. ئەوەی لەنێوانیاندا هاوبەشە، زمانە، بەبێ زمان هەموو ئامێر و ئامڕازەكان بەتاڵن.

- بۆچی زمانی ڕاگەیاندن كوالێتیی زمانی كوردی دێنێتە خوارێ؟ 
- ئەو مەترسییە چییە زمانی ڕاگەیاندن بۆ زمانی كوردی دروستی كردووە؟
ڕۆژنامە سەردەمێكی هەبوو، ڕادیۆ سەردەمێك و ئێستا سەردەمی میدیا و جەنگی ئەلیكتڕۆنە. واتا ڕۆژنامە هەمان ڕۆژنامەكەی سەردەمی دروستبوونی نییە، ڕادیۆ تەنیا دەنگەكەی وەك خۆی ماوە، تەلەڤزیۆن هیچی ناچێتەوە سەر باپیرە گەورەی خۆی، هەموو ئەوانە لە پانتاییەكی مەزنی ئەلیكترۆنیدا كۆبوونەتەوە.

ئەو پانتاییە ئەو ڕووبەرەیە، كە ڕۆژنامەكەی جاران داگیری كردبوو، ئەو ڕووبەرەكەش، كە ڕادیۆ كاری تێدا دەكرد، پانتایی تەلەڤزیۆن و گۆڤار و بەشی هەرە زۆری ڕاگەیاندنی نووسراو و نەنووسراو و بینراوی داگیر كردووە، هەموو شتێك ئەمڕۆ لەبەردەم ئەو میدیا زەبەلاحەدایە، چ میدیای كوردی بێت، یان هەرێمی، یاخود جیهانی.

ڕاستە لە ڕووی ئیدارییەوە میدیای جیهانی بەیەكەوە نەبەستراوەتەوە، كاركردنیان جیاوازە، بەڵام لە ڕووی تەكنیك و ئاڕاستە و پانتایی كاركردنیان هاوبەشن و ئامانجیان یەك شتە، ئەویش داگیركردنی ئینسانەكانی بەردەمیانە.
ئامانجی هێرشی ئەو میدیا زەبەلاحە جیهانییە داگیركردنی ئینسانە. داگیركردنی بە مانا تەقلیدی و كلاسیكییەكە نا، بەڵکوو داگیركردنێكی تازە، كە لەو ئامانجەدا جیاوازن:

یەكەمیان: داگیركاریی كلاسیكیی یەك مەبەست، یان چەند مەبەستێكی هەبوو، وڵاتێك یان نەتەوەیەكی داگیر دەكرد، بە مەبەستی شكاندنی هێز، یان تاڵانكردنی وڵاتەکەیان، یان وێرانكردنی شكۆیان بوو، لەبەرامبەر ئەوەشدا قوربانیی زۆری مرۆیی و مادییان دەدا و ئەگەری تێكشکانیشیان زۆرجار نزیك بوو، بەڵام هێرشی میدیای زەبەلاحی ئێستا، یەك یان دوو، یان سەد ئامانجی نییە، بەڵكوو ئامانجەكانی بێ سنوورن، هەموو شتێك دەخاتە ژێر ئیرادەی خۆیەوە و هەموو شتێك بۆ ئەو ئامانجە، كۆنترۆڵ دەكات، لەبەرامبەریشدا جگە لە دەسكەوت، هیچ باجێك نادات و هیچ لەدەست نادات.

دووەم: هێرشی میدیایی ئێستا هیچ سنوورێك ناناسێ، نە سنووری دەوڵەتان و نە سنووری نێوان نەوەكان، ئینسان لە هەر تەمەنێكدا بێت، بێ ویستی خۆی، یان بە ویستی خۆی دەكەوێتە بەر ئەو هێرشە.

تێبینی: ١
هێرشی كلاسیك نەیاری زۆر بوو، وڵات بە هەموو توانایەوە رووبەڕووی دەبۆوە، ئەگەر سەركەوتووش بایە، سەركەوتنێكی بێزراو بوو، خەڵكانێكی زۆر كەم یارمەتیی داگیركەرانیان دەدا، ئەوانیش لەلایەن ڕای گشتی و هەستی نیشتمانییەوە ناپەسند و نەفرەتلێكراو بوون. هێرشی میدیای زەبەلاح پرس بە كەس ناكات، دێت و دەبێ هەمووان قبووڵی بكەن و قوربانیی بۆ دەدەن و سامانی خۆیانی لەپێناو دادەنێن، دەنگێكی زۆر ڕەخنەی لێ دەگرن و بەسەریدا هاوار دەكەن، لەكاتێكدا خۆیان بوونە كەرەسەی بەردەوامی و گەشەكردنی.
 
تێبینی:٢
ئەو میدیا زەبەلاحە كێشە قورسەكانی كۆمەڵگە دەخوێنێتەوە و هەرگیز بیر لە چارەسەركردنی ناكاتەوە، تەنیا هەوڵ دەدات برینەكان قووڵ بكاتەوە و شکستەكان بكاتە گشتی، لادانە كۆمەڵایەتییەكان بەسەر هەمواندا دابەش بكات و خۆی بە خاوەنی هیچیش نەزانێ.

زمانی كوردی لە كوێی ئەو كێشەیەدایە؟
-  ئەدیب و نووسەرەكان ڕۆژنامەیان دروست كرد، بۆ دەركردنی یەكەم ڕۆژنامەی سەرەتای سەدەی ڕابردوو، مەیجەرسۆن پەنا دەباتە بە شوكری فەزڵی، كە گرنگترین و شارەزاترین زمانزانی سەردەمی خۆی بووە، مستەفا پاشای یاموڵكی و حوسێن حوزنی و گیو حوزنی موكریانی، عەلائەدین سەجادی و پێرەمێرد و گۆران و دەیان نووسەر و ئەدیب و زمانزان و ڕۆشنبیری دیكە، هەموو ئەزموون و توانا و شارەزایی خۆیان گواستەوە سەر لاپەڕەی ڕۆژنامە و گۆڤارەكان.

ئەوەش وای كرد ڕۆژنامە و ڕاگەیاندن بە شێوەیەكی گشتی، سەرەڕای گەیاندنی هەواڵ و قەوماوی ڕۆژ و بابەتەكانی تایبەت بە خۆیان، بوونە قوتابخانەیەك بۆ فێربوونی زمان و گەشەكردنی زمانی نووسین.
كاركردنی نووسەران و گرنگیدانیان بە زمانی كوردی، دەرگایەكی گەورەی بە ڕووی پەیوەندیی نووسەران و خوێنەراندا كردەوە، بە جۆرێك، لەگەڵ هەواڵەكان ڕۆژ بەڕۆژ بەرهەمە ئەدەبییەكانی خۆیان تێدا بڵاو دەكردەوە. هەر بۆ نموونە، پیرەمێردە بەشی هەرە زۆری كارەكانی خۆی لە ڕۆژنامەكەی خوێدا بڵاو كردەوە و گۆران ئەو شیعرانەی كە بوونە ڕاچەنین لە زمان و ئەدەبی كوردیدا، لە ڕۆژنامەدا بڵاوی كردنەوە.

ئامانج و ئەنجامی ئەم وتارە
میدیا زەبەلاحەكەی ڕاگەیاندن، ئەمڕۆ نووسەران و ئەدیبانی خستووەتە ژێر پێوە، پەیوەندیی مەعریفی و زمانی بە هیچ شێوەیەك لەنێوان ئەو دوانەدا نەماوە. زمانی ئەو میدیا زەبەلاحە بەتەواوی نەك گۆڕاوە، بەڵكوو شێواوە، هەتا كاریگەیی زۆر خراپی بەسەر زمانی گشتییەوە هەیە، نەك هەر ئەوە، نەوەی تازە كە بەهرەی ئەدەبییشی هەبێت، بەو زمانە دەنووسێ، كە ئەو میدیایە فێری كردوە و بۆیە ناتوانێ دەقێكی ئەدەبی سەركەوتوو بەرهەم بهێنێ.

بۆ ڕوونكردنەوەی زیاتر، دەبێ ئەوە بنووسم، ئەوە بۆ ڕووی دا؟ ئایا ئەدیبان كشانەوە یان دەركران؟ هەر كامێكیان بێت، وردەكاریی ئەو دووركەوتنەوەیە چی بوو؟ بۆیە دەبێ وەڵامی ئەوە بدەمەوە، ئەو شكستە گەورەیە چییە! زمان لەناو میدیای زەبەلاحدا تووشی بووە؟