كەركووك لە دیدی مستەفا بارزانییەوە
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتور و هونه‌ر
×

كەركووك لە دیدی مستەفا بارزانییەوە

”ئه‌گه‌ر هات و له‌ سه‌رژمێریدا ده‌ركه‌وت، كه‌ زۆربه‌ی دانیشتوانی كه‌ركووك كورد نین، ئه‌ز باوه‌ڕ به‌و سه‌رژمێرییەش‌ ناكه‌م“

4


پرۆفیسۆر د. شوكریه‌ ڕه‌سووڵ، له‌ وتارێكدا ده‌نووسێت: ”بیركردنه‌وه‌ی بارزانیی نه‌مر به‌رامبه‌ر به‌ كورد ئه‌وه‌ بوو، هه‌میشه‌ حه‌زی كردووه‌ كورد وه‌ك هه‌ر میلله‌تێكی ئازاد، به‌ ئاشتی و ئازادی بژی و زوڵمی لێ نه‌كرێت، سه‌روه‌ت و سامانی لێ زه‌وت نه‌كرێت، وه‌ك ده‌ڵێت: (ئامانجی من ئاشتییه‌ له‌گه‌ڵ حكوومه‌تی عێراق، به‌ مه‌رجێكە كوردی عێراق به‌ مه‌زڵوومى نه‌مێننەوە)“.

له‌م وته‌یه‌ی بارزانیدا ئه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێ، كه‌ بارزانی وه‌ك زاتێك بڕیاری ئه‌وه‌ی داوه‌، ژیانی خۆی به‌ ژیانی نه‌ته‌وه‌كه‌ی ببه‌ستێته‌وه‌ و فه‌لسه‌فه‌ی كوردایه‌تیی خۆی به‌ شێوه‌یه‌كی توند، به‌ چاره‌نووسی میلله‌ته‌كه‌ی گرێ بدات، هه‌روه‌ك هانز كۆهن ده‌ڵێت: ”نه‌ته‌وایه‌تی په‌یوه‌ندییه‌كی توندوتۆڵی هه‌یه‌ به‌ بڕیاردانی زات له‌ ژیانی كۆمه‌ڵێكدا، بۆ خزمه‌تی نه‌ته‌وه‌ و به‌رزكردنه‌وه‌ی زمان و كه‌له‌پووری نه‌ته‌وایه‌تى“، یه‌كێك له‌ كێشه‌ هه‌ره‌ دیاره‌كانی شۆڕش و خوێنڕشتن، كه‌ركووك بووه‌ته‌ جێگه‌ی مشتومڕ و كێشه‌یه‌كی ئاڵۆز. هیچ كاتێك بارزانی و شۆڕش و پارتی به‌وه‌ رازی نه‌بوون، واز له‌ كه‌ركووك بهێنن و له‌ كوردستان داببڕێ. له‌ لایه‌كی تریشه‌وه‌، ڕژێمی داگیركه‌ریش له‌به‌ر (زێڕی ڕه‌ش) نه‌یویستووه‌ ده‌ست له‌ كه‌ركووك هه‌ڵبگرێ، به‌ لای بارزانییه‌وه‌ ده‌ستهه‌ڵگرتن له‌ كه‌ركووك، ده‌ستهه‌ڵگرتن بووە له‌ ژیانی خۆی، ویژدانی هه‌رگیز ڕێگای نه‌داوه‌ كه‌ركووك پشتگوێ بخات، وه‌ك به‌ كرده‌وه‌ و به‌ وته‌كانی سه‌لماندی: ”ئه‌ز ناتوانم له‌ به‌رامبه‌ر نه‌ته‌وه‌كه‌مدا به‌رپرسی حاشاكردن بم له‌ كه‌ركووك“.

كێشه‌ی كه‌ركووك و هه‌ڵوێستی بارزانی به‌رامبه‌ر به‌ كه‌ركووك، چووه‌ته‌ یاداشته‌كانی پیاوانی ڕژێمی به‌عسه‌وه‌، ئه‌وه‌ته‌ (مورته‌زا سه‌عید عه‌بدولباقی) ده‌ڵێت: ”هه‌میشه‌ له‌گه‌ڵ بارزانی مشتومڕمان له‌سه‌ر كه‌ركووك بووه‌. هه‌موو ڕێگه‌یه‌كمان، چ وه‌ك دابه‌شكردن. یاخود سه‌رژمێركردن له‌گه‌ڵ بارزانی گرته‌ به‌ر و سوودی نه‌بوو. بارزانی پێی گوتم: ”که‌ركووك به‌شێكی دانه‌بڕاوه‌ له‌ خاكی كوردستان، ئه‌گه‌ر هات و له‌ سه‌رژمێریدا ده‌ركه‌وت، كه‌ زۆربه‌ی دانیشتوانی كه‌ركووك كورد نین، ئه‌ز باوه‌ڕ به‌و سه‌رژمێرییەش‌ ناكه‌م“.

پێداگریی بارزانی لەسەر مه‌سه‌له‌ی كه‌ركووك، هه‌میشه‌ بووه‌ته‌ قسه‌وباس و كۆڕی ناو مه‌جلیس. ئه‌وه‌تا بارزانی له‌به‌رده‌م پۆلێك قوتابیدا، به‌م وته‌ به‌نرخانه‌ هه‌ڵوێستی خۆی ئاشكرا ده‌كات: ”من نه‌ ئێستا و نه‌ دواڕۆژ ڕازی نابم به‌ مساوه‌مه‌ و تۆمه‌تی نه‌فره‌تی مێژوو ناخه‌مه‌ سه‌ر ڕووی خۆم. ڕۆژی قیامه‌ت به‌ سه‌ربه‌رزی ڕووبه‌ڕووی خوای خۆم ده‌وه‌ستم و ئه‌مه‌ به‌ باوه‌ڕه‌وه‌ پێتان ده‌ڵێم، من باوه‌ڕم به‌ فۆڕمالیزم و به‌ ناو نییه‌، گرنگ لای ئێمه‌ چه‌سپاندنی سنووری جوگرافیای كوردستانه‌ له‌ خاكی عێراق، ئه‌مه‌ش مافێكی سروشتیی خۆمانه‌“.

به‌ لای بارزانیی نه‌مره‌وه‌، نه‌ مرۆڤ بێ دڵ دەژی و نه‌ نه‌خشه‌ی كوردستانیش بێ كه‌ركووك ده‌بێت. بارزانی زۆر جوان بۆ ئه‌وه‌ چووه‌، كه‌ خۆشه‌ویستی، شوێنی هه‌ر دڵه‌، كه‌ ژیان به‌ مرۆڤ ده‌به‌خشێ. ئه‌گه‌ر دڵ نه‌بوو، مرۆڤیش نابێ. هه‌ر بۆیه‌ كه‌ركووكی خسته‌ ناو دڵی كوردستان و ده‌یگوت: ”كه‌ركووك دڵی كوردستانه‌“. بارزانی له‌وه‌ تێگه‌یشتبوو، ده‌سه‌ڵاتی ڕژێم و وڵاته‌ ئمپریالیزمه‌كان هه‌رگیز ڕازی نابن واز له‌ به‌رمیلێك نه‌وت بێنن، بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی خۆیان هه‌موو به‌هایه‌كی ڕه‌وشتی ده‌فرۆشن و عه‌داله‌تیش پشتگوێ ده‌خه‌ن و پشت له‌ میلله‌تی چه‌وساوه‌ش ده‌كه‌ن.

هه‌ر له‌م ڕووه‌وه‌ بارزانی بە توانجەوە ده‌ڵێت: ”زۆر ئاسانه‌ یه‌ك ملیۆن ته‌ن عه‌داله‌ت به‌ به‌رمیلێك نه‌وت بفرۆشرێت“. بارزانی هه‌میشه‌ سوور بوو له‌سه‌ر چه‌سپاندنی سنووری ناوچه‌ی ئۆتۆنۆمی و دیاریكردنی، كه‌ ئه‌مه‌ خۆی له ‌خۆیدا قه‌واره‌ی سیاسی و ده‌سه‌ڵاتی كوردان له‌و ناوچه‌یه‌دا دیاری ده‌كات. له‌ بارزانییان پرسی، سنووری كوردستان تا كوێیه‌؟ له‌ وه‌ڵامدا گوتی: ”سنووری كوردستان تا قه‌بره‌كه‌ی حه‌مه‌عه‌لی كورده‌یه‌“. حه‌مه‌ عه‌لی كورده‌، كوردێكی ڕۆشنبیری دڵسۆزی كورد بووه‌، له‌سه‌ر وه‌سیه‌تی خۆی، له‌سه‌ر سنووری باشووری كوردستان نێژراوه‌، كه‌ چیای حه‌مرینه‌.


بارزانی ساڵی 1971، جارێكی تر هۆش و هه‌ستی كورد ده‌بزوێنێ و پێ له‌سه‌ر كوردستانیبوونی كه‌ركووك داده‌گرێت و ئاماده‌ی شه‌ڕكردن له‌پێناو ڕاستییه‌كی مێژووییدا ده‌رده‌خات و ده‌ڵێت: ”10 ساڵ له‌پێناو خودموختاری جه‌نگاین، پێنج ساڵی تر توانای شه‌ڕمان هه‌یه‌ له‌پێناوی كه‌ركووك بجه‌نگین، ئه‌گه‌ر پێویستی كرد“.

له‌كاتێكدا ڕژێمی به‌غدا، له‌ ڕێگه‌ی چه‌ند مه‌لایه‌كه‌وه‌، كه‌ هه‌موو گیانیان كه‌ره‌سته‌ی ته‌قینه‌وه‌ بوو، پیلانی تیرۆركردنی بارزانیی دانا، كه‌ره‌سته‌ی ته‌قینه‌وه‌كه‌ به‌سه‌ر مه‌لاكاندا ته‌قینه‌وه‌ و ته‌نیا بارزانی و دكتۆر مه‌حموود عوسمان به‌ شێوه‌یه‌كی سه‌رسوڕهێنەر ڕزگاریان بوو.

مه‌كته‌بی سیاسی بڕیاری تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ و شه‌ڕ هه‌ڵـگیرسانی دا، به‌ڵام بارزانی ڕازی نه‌بوو شه‌ڕ له‌سه‌ر ئه‌و بكرێت و ده‌ڵێت: ”ئه‌گه‌ر له‌سه‌ر من شه‌ڕ ده‌كه‌ن مه‌یكه‌ن، له‌سه‌ر كه‌ركووك شه‌ڕ بكه‌نه‌وه‌“. ئاوا ڕژێم ویستی له‌ژێر په‌رده‌ی ئایینه‌وه‌، ئه‌و ڕابه‌ر و سه‌ركرده‌ و مرۆڤه‌ كوردپه‌روه‌ر و ئاشتیخواز و له‌خودا ترسه‌ له‌ناو به‌رێ، نه‌یزانی حه‌ق و ڕاستی و عه‌داله‌ت لای بارزانییه‌.

مه‌لا نوورى ئاغجه‌له‌رى، له‌ (كتێبى بیره‌وه‌رییه‌كانم - له‌نێوان بیستن و بینیندا)، ده‌نووسێت: ”سه‌ره‌تاى 1958 مه‌لا مسته‌فا بارزانى ده‌ستى به‌ سه‌ردانى شاره‌كانى كوردستان كرد، ئه‌وده‌مه‌ له‌ كه‌ركووك بووم. دانیشتوانى شاره‌كه‌ به‌ كورد و عه‌ره‌ب و كه‌مه‌نه‌ته‌وه‌كانى تره‌وه‌، په‌رۆشى دیتنى بارزانى بوون. خه‌ڵك بۆ پێشوازى، به‌ پێ و به‌ سوارى ئه‌سپ و وڵاخ و ئوتومبێل خۆیان گه‌یانده‌ شارۆچكه‌ى خاڵس. دانیشتووانى دێهاته‌كانى نزیك به‌غدا، ئه‌مبه‌ر و ئه‌وبه‌رى جاده‌كانیان گرت. كاتێك چاوى به‌ شاندى كه‌ركووك كه‌وت، به‌تایبه‌ت خوالێخۆشبوو حاجى مه‌لا عومه‌ر و مه‌لا عه‌بدولمه‌جیده‌ قوت، ده‌موده‌ست له‌ ئوتومبێله‌كه‌ى دابه‌زى و چووه‌ لایان و ده‌ست و مۆچى له‌گه‌ڵدا كردن. كه‌ كاروانه‌كه‌ى گه‌یشته‌ شارى كه‌ركووك، خه‌ڵك هوتافیان بۆ ژیان و مه‌ردایه‌تیى كێشا، له‌ هه‌ندێ شوێن ئوتومبێله‌كه‌یان هه‌ڵگرت. له‌ ماڵى سه‌یید ئه‌حمه‌دى خانه‌قا دابه‌زین. ڕۆژى دوایى ڕووی كرده‌ شارى سلێمانى. شار بۆى خرۆشا، گه‌وره‌ و بچووك چاوه‌ڕوانییان له‌یه‌كتر كرد و بۆ پێشوازیى ڕژانه‌ سه‌ر شه‌قامه‌كان، له‌ ماڵى شێخ له‌تیفى شێخ مه‌حموود دابه‌زین. دواتر چووه‌ سه‌ر گۆڕى محه‌ممه‌د قودسى، له‌ گردى سه‌یوان و گڵكۆى حاجى كاك ئه‌حمه‌دى شێخ و شێخ مه‌حموود له‌ مزگه‌وتى گه‌وره‌.

ڕۆژى دوایى، ئێمه‌ كه‌ چه‌ند مامۆستایه‌كى ناوه‌ندیى سلێمانى بووین و ئاره‌زووى دیده‌نیى بارزانیمان ده‌كرد، خوالێخۆشبوو نوورى ئه‌حمه‌د ته‌ها، دیتنه‌كه‌ى له‌ ماڵى شێخ له‌تیف بۆ ساز كردین. چه‌نده‌ها پیاوماقووڵی گه‌وره‌ پێشوازیى میوانه‌كانیان ده‌كرد. مامۆستا مه‌حموود ئه‌حمه‌د، نزیك به‌ ته‌له‌فۆنه‌كه‌ دانیشتبوو. شه‌ش تا هه‌شت ئه‌فسه‌رى پله‌به‌رزیش له‌ ده‌ورى بارزانى بوون.

دوای به‌خێرهاتنه‌وه‌ و ده‌ستگوشین و ماچكردن، به‌ڕێزى پرسیارى سه‌باره‌ت به‌ خوێندن و قوتابییان و دواناوه‌ندى كرد، كه‌ تا چ ڕاده‌یه‌ك پێویستییه‌كانیان دابین كراوه‌. وا ده‌ركه‌وت له‌ ته‌مه‌نى ڕاسته‌قینه‌ى خۆى گه‌نجتر بێ“.

د. گۆنته‌ر دیشنه‌ر، سه‌باره‌ت به‌ هه‌ڵوێستى بارزانی و ڕه‌فتارى ڕژێم له‌سه‌ر كه‌ركووك ده‌ڵێت: ”سیاسه‌تى به‌غدا به‌رامبه‌ر به‌ كورد، دیار بوو تا ده‌هات زیاتر گوشاریان ده‌خسته‌ سه‌ریان و ژیانیان ناله‌بارتر و سه‌ختتر ده‌كرد، ناوچه‌كانى كه‌ركووك و مووسڵ و خانه‌قین تەعریب ده‌كران و خه‌ڵكى كوردیان له‌و ناوچانه‌ ده‌رده‌كرد، ئه‌م ڕواڵه‌ته‌ زۆر به‌ زه‌قى ده‌بینرا و ئه‌مه‌ بوو سیاسه‌تى سه‌ره‌كیى به‌غدا، بۆیه‌ بارزانی بڕیارى دا، كه‌ ده‌بێ بۆ هه‌میشه‌ كۆتایی به‌م سیاسه‌ته‌ى به‌غدا بهێنرێ، بارزانی ده‌یبینى، كه‌ چۆن به‌ش به‌ش خاكى كوردستان له‌ كوردستان ده‌قرتێنرێ و ئه‌و شوێنانه‌ى، كه‌ نه‌وت و كانگای ترى به‌نرخیان تێدایه‌، له‌گه‌ڵ زه‌وییه‌ گرنگه‌كانى كشتوكاڵ، تەعریب ده‌كران، بارزانی نه‌ى ده‌توانى ئه‌مه‌ قبووڵ بكات“.

ئه‌نجام
بێ گومان له‌ ئه‌نجامی ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌دا گه‌یشتینه‌ ئه‌وه‌ی، كه‌ مسته‌فا بارزانی، به ‌لێهاتوویی و كارزانی و هۆشیاریى خۆى، له‌نێو هه‌ستێكی پڕ له‌ لێپرسیراوێتیی نه‌ته‌وه‌ییدا، ئه‌و وتانه‌ی سه‌باره‌ت به‌ كوردستانیبوونی شاری كه‌ركووك گوتووه‌، بۆیه‌ ئه‌گه‌ر بۆ ئه‌و بارودۆخه‌ سیاسییه‌، یا ئه‌و قۆناغه‌ دژوار و سه‌خته‌ گرانیش بووبێت، (بارزانی) هه‌ر پێداگریی كردووه‌، تا ئه‌گه‌ر له‌و ساته‌وه‌خته‌دا جێبه‌جێ نه‌كرێ، ئه‌وا ببێته‌ بناغه‌یه‌كی پته‌و و تۆكمه‌ بۆ دواڕۆژی نه‌ته‌وه‌كه‌مان، كه‌ نه‌وه‌كانى داهاتوو له‌سه‌ر ڕێبازه‌كه‌ى بڕۆن و هه‌رگیز بۆ ساتێكیش و بۆ بسته‌خاكێكى كوردستان به‌گشتى و شارى كه‌ركووك به‌تایبه‌تى سازش نه‌كه‌ن و كوردستانیبوونى كه‌ركووك بپارێزن.

كه‌واته‌ بارزانی توانیویه‌تی كه‌له‌پوورێكی گه‌وره‌ی هزری له‌دوای خۆی به‌جێ بهێڵێت و وته‌ و شاكار و هه‌ڵوێسته‌كانی ببنه‌ دروشمێكی سیاسی و دادپه‌روه‌رییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی، تا بۆ ئه‌مڕۆی گه‌لی كورد سوودبه‌خش بێت و په‌ند و وانه‌ی لێ وه‌ربگیرێت.

بۆشمان ده‌رده‌كه‌وێت، كه‌ ئامانجی سه‌ره‌كیی بارزانی، ئاشتی و ئازادی و دیموكراسی و یه‌كسانی بووه‌ و له‌ هه‌مان كاتدا، چه‌سپاندنی قه‌واره‌ و كیانێكی سیاسی بووه‌ بۆ گه‌لی كورد و كوردستان و دواڕۆژیش كوردستانێكی یه‌كگرتووی سه‌ربه‌خۆیه‌. له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌مانه‌شدا، بارزانی مرۆڤێكی ئێجگار به‌خشنده‌ و میهره‌بان و به‌سۆز و لێبورده‌ بووه‌ و هه‌میشه‌ دژی زمانی شه‌ڕ و داگیركاری بووه‌ و توندوتیژی ڕه‌ت كردووه‌ته‌وه‌ و بۆ دۆزینه‌وه‌ی ڕێگاچاره‌ به‌ شێوازی گفتوگۆكردن، به‌رده‌وام داوای زمانی دیالۆگ و دانوستاندن و لێكتێگه‌یشتنی كردووه‌.

له‌ كۆتاییدا ده‌ڵێین به‌ڵگه‌نه‌ویسته‌، كه‌ بارزانیی نه‌مر جگه‌ له‌وه‌ی، كه‌ شۆڕشێكی مه‌زنی به‌ناوی شۆڕشی ئه‌یلوول له‌سه‌ر كوردستانیبوونی ئه‌و شاره‌ كرده‌ قوربانی و به‌ سیاسه‌تى حه‌كیمانه‌ى، بناغه‌یه‌كی پته‌وى وای بۆ كه‌ركووك داناوه‌، كه‌ چ له‌ سه‌رده‌می ڕابردوو و ئێستا و داهاتووشدا، دوژمنان و ناحه‌زانی كورد نه‌توانن نكۆڵی له‌ كوردستانیبوونی ئه‌و شاره‌ بكه‌ن، چ سه‌ركردایه‌تیی كورد بۆ ئیستا و داهاتوو نه‌توانن سازشی له‌سه‌ر بكه‌ن و ده‌ستبه‌رداری بستێ خاكی بن.

راسته‌، كه‌ دوای رێككه‌وتنێكى ژێربه‌ژێرى لایه‌نێكى كوردى و ته‌سلیمكردنى به‌شێكى ئه‌و خاكه‌ به‌ دوژمنان، ئیمڕۆ له‌ لایه‌ن عه‌ره‌به‌ شۆڤینییه‌كانه‌وه‌ داگیر كراوه‌ و زوڵمێكى زۆر له‌ نه‌ته‌وه‌ى كورد له‌و شاره‌دا ده‌كه‌ن و پرۆسه‌ى ته‌عریب و راگواستن به‌ شێوازێكى تر سه‌رى هه‌ڵداوه‌ته‌وه‌، به‌ڵام به‌دڵنیاییه‌وه‌ زۆر ناخایه‌نێ و كه‌ركووكى دڵى كوردستان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ باوه‌شى خاكى پیرۆزى كوردستان.

هه‌ر له‌و سه‌روبه‌نده‌یشدایه‌، كه‌ سه‌رۆك مه‌سعود بارزانى، سه‌د ده‌ر سه‌د درێژه‌پێده‌رى ڕێبازى بارزانیى باوكه‌ و به‌ هیچ جۆرێ ئاماده‌ نییه‌ سازش له‌سه‌ر بسته‌خاكێكى كوردستان، به‌ كه‌ركووكى دڵى كوردستانیشه‌وه‌ بكات، چونكه‌ بارزانیى باوك واى فێر كردین، كه‌ ده‌بێت هه‌میشه‌ گیانمان فیداى كورد و كوردستان بكه‌ین و نابێ و ناكرێ هه‌رگیز سازش له‌سه‌ر بسته‌خاكێكى كوردستان بكه‌ین، له‌و سه‌روبه‌نده‌شدا قوتابخانه‌یه‌ك و ڕێبازێكى درێژخایه‌نى بۆ به‌جێ هێشتووین، كه‌ ده‌بێ هه‌موان تێیدا فێرى وانه‌ى كوردایه‌تیى ڕه‌سه‌ن بین و پارێزگارى له‌ خاك و ئاو و زێدى باووباپیرانمان بین، به‌رده‌وام و ئازایانه‌ داواى ماف و ئازادییه‌كانمان بكه‌ین و به‌رگرى له‌ ده‌ستكه‌وته‌كانى گه‌له‌كه‌مان بكه‌ین. له‌ هه‌مان كاتیشدا، له‌ هیچ گرووپ و لایه‌ن و كه‌سێكى كوردیش قبووڵ نه‌كرێ سازش له‌سه‌ر خاكى پیرۆزى كوردستان بكات.