شیعر وەک هونەری بێدەنگی
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتور و هونه‌ر
×

شیعر وەک هونەری بێدەنگی

 

فازیل عه‌ززاوی ده‌ڵێت: (ماوه‌یه‌کی کورت دوای به‌یاننامه‌ شیعرییه‌که‌ی ٦٩ی ئێمه‌، چه‌ند ئه‌دیبێکی کوردیش به‌یاننامه‌یه‌کیان له‌ سه‌ره‌تای ساڵی ١٩٧٠دا ده‌رباره‌ی تازه‌گه‌ری بڵاو کرده‌وه‌.) هه‌ر ئه‌م شاعیره‌ که‌ ساڵی ١٩٦٧ (مخلوقات فاچل العزاوی الجمیله‌)ی بڵاو کرده‌وه‌، ناوی لێ نابوو: ڕۆمانه‌شیعر، ٣٠ سی ساڵی ته‌واو دوای ئه‌و که‌ شێرکۆ بێکه‌س له‌ ١٩٩٧دا (مار و خاچ و رۆژژمێری شاعیرێک)ی بڵاو ده‌کاته‌وه‌، ناوی لێ ده‌نێت: ڕۆمانه‌شیعر. فازیل عه‌ززاوی له‌ باسی ئه‌و ڕۆمانه‌شیعره‌یدا که‌ له‌ نێوان ساڵانی ١٩٦٥ تا ١٩٦٧ دا نووسیویه‌تی، ده‌ڵێت: (ڕۆمانێکی کراوه‌یه، هه‌موو که‌س ده‌توانێت به‌شداری له‌ نووسینیدا بکات،) که‌چی هه‌ندێک نووسه‌ر له‌ باشووری کوردستان که‌ تازه‌کی باسی ده‌قی کراوه‌ ده‌که‌ن، پێیان وایه‌ شتی نوێیان داهێناوه‌.
 
ڕوانگه ‌لاساییکردنه‌وه‌ی ئه‌و بزووتنه‌وه‌ شیعرییه‌ بوو که‌ به‌ ده‌ستپێشخه‌ریی فازیل عه‌ززاوی له‌ عێراقدا سه‌ری هه‌ڵدا. ساڵی ١٩٦٩ که‌ عه‌ززاوی و هاوڕێیانی گۆڤاری (شیعر ٦٩) بڵاو ده‌که‌نه‌وه‌، ته‌نیا چوار ژماره‌ی لێ ده‌رده‌چێت، ساڵی ١٩٧٠ که‌ شێرکۆ بێکه‌س و هاوڕێیه‌کانی گۆڤاری ڕوانگه‌ بڵاو ده‌که‌نه‌وه‌، ته‌نیا سێ ژماره‌ی لێ ده‌رده‌چێت. (نحو تحلیل بنیوی للشعر الجاهلی) یه‌که‌مین لێکۆڵینه‌وه‌ی ئه‌ده‌بییه‌ به‌ مێتۆدی بونیادخوازی، به‌ زمانی عه‌ره‌بی، ساڵی ١٩٧٥ که‌مال ئه‌بو‌دیب سه‌باره‌ت به‌ شیعری (له‌بید) نووسیویه‌تی. (پروپ) به‌ چ مێتۆدێک، چیرۆکی میللیی ڕووسیایی به‌ سه‌ر کردووه‌ته‌وه‌، که‌مال ئه‌بودیبیش هه‌وڵی داوه‌، بۆ لێکدانه‌وه‌ی شیعری جاهیلی، هه‌مان مێتۆد بگرێته‌ به‌ر. نزیکه‌ی ده‌ ساڵ بوو، بونیادخوازی له‌ زێدی خۆی باوی نه‌مابوو، ئینجا گه‌ییشته‌ عه‌ره‌بستان، دوازده‌ ساڵ زێتر بوو گه‌ییشتبووه‌ عه‌ره‌بستان، ئینجا گه‌ییشته‌ باشووری کوردستان. وه‌ک چۆن که‌مال ئه‌بودیب به‌ لاساییکردنه‌وه‌ی پروپ ده‌ستی پێ کرد، بونیادخوازانی کوردیش به‌ لاساییکردنه‌وه‌ی که‌مال ئه‌بودیب، به‌ خوێندنه‌وه‌ی شیعری کلاسیکی کوردی ده‌ستیان پێ کرد.
 
ئه‌وی باسی مێژووی سه‌رهه‌ڵدانی بونیادخوازیی عه‌ره‌بی بکات، نابێت ئه‌م سێ کتێبه‌ فه‌رامۆش بکات:
١) الأسلوب والأسلوبیه‌، عبدالسلام المسدی ١٩٧٧
٢) نڤریه‌ البنائیه‌ فی النقد الأدبی، د. صلاح فچل ١٩٧٨‌
٣) جدلیه‌ الخفا‌و والتجلی، کمال أبودیب ١٩٧٩
بونیادخوازیی عه‌ره‌بی به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی، وێنه‌یه‌کی شێواوی بونیادخوازییه‌ ئه‌ورووپایییه‌که‌یه‌، بونیادخوازیی کوردییش وێنه‌یه‌کی شێواوی بونیادخوازییه‌ عه‌ره‌بییه‌که‌یه‌. ئێدیت کرۆزۆیڵ پێی وایه‌، چونکه‌ کولتووری ئه‌مریکایییه‌کان له‌ هی فه‌ره‌نسایییه‌کان جیاوازه‌، بۆیه‌ بونیادخوازی نه‌یتوانی له‌ ئه‌مریکا به‌ هه‌مان شێوه‌ی فه‌ره‌نسا گه‌شه‌ بکات و بڵاو ببێته‌وه‌، ئاخر ئه‌مریکایییه‌کان مێژوو به‌ هه‌ند ناگرن و هه‌میشه‌ چاویان بڕیوه‌ته‌ داهاتوو، وه‌لێ فه‌ره‌نسایییه‌کان گیرۆده‌ی ده‌ستی ڕابردوون. ئایا کوردستان بۆ سه‌رهه‌ڵدانی بونیادخوازی له‌بار بوو؟ یان بره‌وی ئه‌و مێتۆده‌ لای ئێمه‌، ته‌نیا له‌ لاساییکردنه‌وه‌یه‌کی ڕووته‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرت؟
 
که‌مال ئه‌بودیب که‌ وێنه‌یه‌کی شێواوی شتراوسه‌، دێت به‌ که‌ره‌سه‌کانی ئه‌و باسی شیعری ئیمره‌ئولقه‌یس ده‌کات، بونیادخوازی کوردیش که‌ وێنه‌یه‌کی شێواوی که‌مال ئه‌بودیبه‌، دێت قه‌رز له‌ قه‌رزدار ده‌کات، کاتێک به‌ که‌ره‌سه‌کانی وی، باسی شیعری مه‌حوی یان نالی ده‌کات. که‌مال ئه‌بودیب ده‌ڵێت: (ئه‌وه‌ی من کردوومه‌ له‌ بواری ڕه‌خنه‌ی بونیادخوازیدا، گه‌لێک له‌وه‌ زێتره‌ فه‌ره‌نسایییه‌کان و هه‌موو ئه‌ورووپایییه‌کان کردوویانه‌.) هه‌ر ئه‌م که‌پووبڵندییه‌ وای له‌ مۆدێرنیسته‌ عه‌ره‌به‌کان کردووه‌، بڵێن: (ئینسانی ئه‌م سه‌رده‌مه‌، یان وه‌ک ئێمه‌ نوێخوازه‌، یان کۆنه‌خوازێکی نه‌زانه‌.) هه‌ندێک له‌ بونیادخوازانی کورد لووتبه‌رزی و که‌سانی دیکه‌ به‌ جاهیل له‌ قه‌ڵه‌م دانیش، هه‌ر له‌ عه‌ره‌به‌کانه‌وه فێر بوون.
 
مۆدێرنیزمی ئه‌ورووپایی چه‌ندان ڕێبازی وه‌ک ڕه‌مزی، ته‌عبیری، دادایی، سوریالی، بێهووده‌یی و ‌فۆرمالیزمی به‌ خۆیه‌وه‌ دیوه‌، ئایا خۆ به‌ نوێخواززانانی‌ کورد، له‌ لاساییکردنه‌وه‌ی لێ ده‌ربچێت، چییان داهێناوه‌؟ ‌‌بۆدلێر: په‌خشانه‌شیعر، سێرڤانتس: ساتیر، ئاڵتۆسیر: خوێندنه‌وه‌یه‌کی نوێی مارکسیزم، سۆسێر: سیسته‌می زمان، هایدگه‌ر: هێرمێنیۆتیکا، فۆکۆ: ئه‌رکیۆلۆژیای مه‌عریفه‌، لاکان: ده‌روونناسی، شتراوس: ئه‌نترۆپۆلۆژیا، ژاکۆبسۆن: سیمیۆتیکا و ئێدوارد سه‌عید: ئه‌ده‌بی دوای کۆڵۆنیالیزم، ئایا به‌ ناڕه‌وا خۆ به‌زلزانه‌کانی کورد له‌ چ بوارێکدا داهێنانیان تۆمار کردووه‌؟ ئه‌گه‌ر عه‌ره‌بی ئه‌دوار خه‌ڕڕات گوته‌نی، زمانێکی گوندی بێت، ئه‌وا کوردی زمانی کوێره‌دێیه‌که‌، بریا له‌بری خۆ‌هه‌ڵکێشان، چونکه‌ چه‌کی دیکه‌‌ شک نابه‌ین، ده‌مانتوانی به‌و زمانه‌ شیرینه‌، سووکه‌به‌شدارییه‌ک له‌ گۆڕینی واقیعی باودا بکه‌ین.
*
ئه‌وه‌ شتێک نییه‌‌ مشتومڕ هه‌ڵبگرێت که‌ بانگه‌وازه‌که‌ی ڕوانگه‌ (٢٥ی ئەپریلی ١٩٧٠)  له‌ بانگه‌وازێکی سیاسی ده‌چێت نه‌ک ئه‌ده‌بی و هه‌ر ده‌ڵێیت ڕێبه‌رانی بزووتنه‌وه‌یه‌کی سیاسی نه‌ک ئه‌ده‌بی نووسیویانه‌، هه‌ر بۆیه‌ زۆربه‌ی ئه‌و ڕه‌خنانه‌شی به‌ گژ ڕوانگه‌دا‌ ده‌چوونه‌وه‌، ڕه‌خنه‌ی سیاسی بوون نه‌ک ئه‌ده‌بی. فازیل مه‌لا مه‌حموود، فوئاد قه‌ره‌داغی و فوئاد میسری ئه‌وەی له‌گه‌ڵ ڕوانگه‌دا ده‌یانکرد، ململانێی سیاسی بوو، نه‌ک وتووێژی ئه‌ده‌بی.
 
(هه‌ر ڕاپه‌ڕینێک له‌ مێژووماندا ته‌قی بێته‌وه‌، هه‌ر زوو له‌ کوانووی ئه‌ده‌بیماندا تاوی سه‌نده‌وه‌.)(١) ئه‌وه‌ ته‌واو له‌ گوته‌ی ئه‌و سیاسییانه‌ ده‌چێت که‌ ئه‌ده‌ب به‌ پاشکۆی سیاسه‌ت ده‌زانن و ئه‌و ئه‌ده‌به‌ په‌سه‌ند ده‌که‌ن که‌ له‌ ڕاژه‌ی فیکری واندا بێت و ئاو به‌ ئاشی ئامانجی واندا بکات. ئه‌و تێزه‌ لێکدانه‌وه‌یه‌کی نادیالێکتیکانه‌یشه‌ بۆ پێوه‌ندیی نێوان ئه‌ده‌ب و واقیع، ئاخر وه‌ک چۆن واقیع کاریگه‌ریی له‌سه‌ر ئه‌ده‌ب هه‌یه‌، هه‌ر وایش ئه‌ده‌ب، کاریگه‌ریی له‌سه‌ر واقیع جێ ده‌هێڵێت. ڕاسته‌ ڕاپه‌ڕین له‌ ئه‌ده‌بدا ڕه‌نگ ده‌داته‌وه‌، وه‌لێ ئه‌ده‌ب ده‌توانێت گۆڕانکاری له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا بكات، ببێته‌ هه‌وێنی ڕابوونی میلله‌تێک، خه‌ڵکانێکی خه‌واڵوو بێدار بکاته‌وه‌ و بۆ شۆڕش هانیان بدات.
 
(ڕاپه‌ڕین له‌ناو ڕاپه‌ڕیندا)یش که‌ له‌ بانگه‌وازه‌که‌دا هاتووه‌، وه‌رگێڕانی ناونیشانی کتێبه‌که‌ی (ڕۆژیه‌ دۆبرێ)یه‌: (شۆڕش له‌ناو شۆڕشدا،) به‌ سووکه‌ ده‌ستکارییه‌که‌وه‌ که‌ کتێبێکی سیاسییه‌ نه‌ک ئه‌ده‌بی. بانگه‌وازه‌که‌ی ڕوانگه‌ بانگه‌شه‌ بۆ (بیروباوه‌ڕی نوێی شۆڕشگێڕی) ده‌کات، گه‌رچی ئه‌وه‌ ئه‌رکی کادیری حیزبه‌، ڕیکلام بۆ ئه‌م یان ئه‌و بیروباوه‌ڕ بکات و ئه‌دیب سه‌ودای له‌گه‌ڵ هونه‌ر و مه‌عریفه‌دا هه‌یه نه‌ک ئایدۆلۆجیا. بانگه‌وازه‌که‌ بایه‌خێکی زۆر به‌ (شۆڕش و شۆڕشگێڕی) ده‌دات، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌دیب، وه‌ک ئه‌لبێر کامو، که‌سێکه‌ یاخیبوو، نه‌ک شۆڕشگێڕ، که‌سێکه‌ بانگه‌شه‌ بۆ یاخیبوون ده‌کات نه‌ک شۆڕش. گه‌رچی بانگه‌وازه‌که‌ خوازیاره‌ (وشه‌ی کوردی نه‌کرێته‌ کۆیله‌ی دروشمی سیاسی،) وه‌لێ به‌شێکی گرنگ له‌ به‌رهه‌می ڕوانگه‌یییه‌کان به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و خواسته‌وه‌ خۆی ده‌نواند.
 
ڕوانگه‌یییه‌کان ده‌ڵێن: (نووسینی ئێمه‌ ناشیرینی ناگرێته‌ خۆی،) وه‌لێ ڕاستییه‌که‌ی، نووسه‌ر ده‌توانێت له‌ ڕێی نیشاندانی لایه‌نه‌ ناشیرینه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌وه‌، هه‌وڵی چه‌سپاندنی جوانی بدات. یان ده‌ڵێن: (نووسینی ئێمه‌ گشت کۆت و زنجیرێک ده‌پچڕێنیت،) گه‌رچی بۆ نموونه‌ له‌ شیعردا نه‌ کۆتی سه‌روایان شکاند، نه‌ زنجیری کێشیان پساند. کاتێک ده‌توانین خۆمان به‌ شاسواری بواری نوێکردنه‌وه‌ی شیعر بزانین که‌ خۆڕسکانه‌ بنووسین و هیچ کام له‌ ڕێسا و ته‌کنیکه‌کانی شیعری دێرین ڕه‌چاو نه‌که‌ین. (شێوه‌ و ناوه‌ڕۆک پێکه‌وه‌ له‌ دایک ده‌بن.) له‌ بانگه‌وازه‌که‌دا ته‌نیا ئه‌و تاقه‌ ڕسته‌یه‌م بینییه‌وه‌، له‌ قسه‌ی ئه‌دیب بچێت.
 
هه‌رچه‌نده‌ ڕوانگه‌یییه‌کان ده‌ڵێن: (ئێمه‌ هه‌ر نووسه‌ر یان شاعیر نین، کارگێڕ، شۆڕشگێڕ و جه‌نگاوه‌ریشین!) که‌چی له‌تیف هه‌ڵـمه‌ت و ئه‌نوه‌ر (فه‌رهاد) شاکه‌لی، له‌وانیشی تێده‌په‌ڕێنن و له‌ به‌یاننامه‌که‌یاندا (١٤ی تەمووزی ١٩٧١) هیچ بڕوایان به‌ ڕیفۆرم نییه‌، (شیعریان به‌ شۆڕش ده‌چوێنن) و خۆیشیان به‌ (ڕزگارکه‌ری وشه‌ی کوردی!)(٢)  ئه‌و دوو شاعیره‌ بۆیه‌ جاڕی شۆڕشیان داوه‌، (تا شیعری کوردی که‌ مه‌یموونه‌، بیکه‌ن به‌ مرۆڤێکی پوخت) و پێیان وایه‌ (شاعیری ڕاسته‌قینه‌ هێنده‌ سه‌یر بیر ده‌کاته‌وه‌، زۆر که‌س به‌ شێتی داده‌نێن.) شه‌کسپیرم بیر ده‌که‌وێته‌وه‌ که‌ ده‌یگوت: (شاعیر و شێت و منداڵ له‌ خه‌یاڵدا یه‌کانگیر ده‌بنه‌وه‌.) شاعیر ده‌بێت تا ده‌نووسێت، هه‌ر گوێڕایه‌ڵی منداڵه‌که‌ی نێو بێشکه‌ی ناخی بێت، ئایا ئه‌وه‌ جۆرێک نییه‌ له‌ شێتایه‌تی؟ به‌ پێچه‌وانه‌ی ڕوانگه‌یییه‌کانه‌وه‌ که‌ ڕووی ده‌میان له‌ زۆربه‌یه‌، هه‌ڵمه‌ت و شاکه‌لی پێیان ئاسایییه‌، ئه‌گه‌ر که‌سانێکی که‌م له‌ شیعریان تێبگه‌ن.
 
له‌تیف هه‌ڵمه‌ت که‌ (ته‌مه‌ننامه‌)ی خۆی ده‌نووسێته‌وه‌، تێیدا شتێک ده‌ڵێت که‌ ئه‌مه‌ پوخته‌که‌یه‌تی: (باوکم دووعانووس بوو، به‌ نوشته‌ و دوعاکانی، نه‌خۆش چاک ده‌بووه‌وه‌ و باران ده‌باری.)(٣) دوعا شتێکه‌ له‌ بابه‌تی سیحر و شیعریش جۆرێکه‌ له‌ سیحر. که‌ شیعرێکی جوان ده‌خوێنینه‌وه‌، سه‌رسام و به‌نگ ده‌بین، هه‌ر ده‌ڵێیت سیحرمان لێ کراوه‌ یان دوعامان لێ گیرا بووه‌. چونکه‌ له‌تیف هه‌ڵمه‌ت گوێڕایه‌ڵی منداڵه‌که‌ی ناخیه‌تی، ئه‌وه‌ بۆیه‌ سیحر له‌ شیعری ده‌چۆڕێت.
 
شێرکۆ بێکه‌س ده‌رباره‌ی جه‌لال میرزا که‌ریم (١٩٣٥ - ١٩٩٣) ده‌ڵێت:
ئه‌و وه‌خته‌ی ئه‌و
عاشقی شیعری تازه‌ بوو،
له‌ناو دیوه‌خانی کۆن و
له‌ناو گه‌ڕه‌کی عورووزدا
شیعری تازه‌یان ڕاو ده‌نا. (٤)
ڕاستییه‌که‌ی ده‌وروبه‌ری چاره‌که‌ سه‌ده‌یه‌ک پێش ئه‌وه‌ی جه‌لالی میرزا که‌ریم شیعری تازه‌ بنووسێت، گۆران (١٩٠٤ - ١٩٦٢) شیعری له‌ژێر چه‌پۆکی عورووز ده‌رباز کردبوو.  ئه‌دی مه‌وله‌وی و بێسارانی و وه‌لێ دێوانه‌یش هه‌ر به‌ کێشی خۆماڵی نه‌یانده‌نووسی؟ به‌ چاوپۆشین له‌وه‌ی کام کێش ڕه‌چاو ده‌کات، کێشی هه‌یه‌ یان نا، شیعر دوو جۆری هه‌یه‌، شیعری مردوو، ئه‌وی هه‌ر زوو سیس ده‌بێت و ده‌وه‌رێت، شیعری زیندوو، ئه‌وی به‌رگه‌ی زه‌مان ده‌گرێت.
 
شیعر که‌ خۆی (هونه‌ری بێده‌نگییه‌ و پێویسته‌ به‌رده‌وام گوێمان له‌ بێده‌نگیی وشه‌کانی بێت،) که‌چی سه‌ره‌تای ساڵانی حه‌فتا، نه‌ڕه‌ به‌سه‌ر شیعری کوردیدا زاڵ بوو. ئه‌و سه‌روه‌خته‌ به‌ده‌گمه‌ن شیعرێک هه‌بوو، بێده‌نگی له‌ دوای خۆیه‌وه‌ جێ بهێڵێت. شاعیرانی ڕوانگه‌ و له‌تیف هه‌ڵمه‌تیش ده‌رکیان به‌وه‌ نه‌کردبوو، شتی گرنگ ئه‌وه‌یه‌ بێده‌نگی ده‌یڵێت، نه‌ک ده‌نگهه‌ڵبڕین. بێده‌نگییش جۆرێکه‌ له‌ کورتبڕی، ئه‌وی شاعیر لێی بێده‌نگ ده‌بێت و بۆ خوێنه‌ری جێ ده‌هێڵێت. (شیعری بێده‌نگ هه‌ر له‌ شاخی سه‌هۆڵینی نێو زه‌ریا ده‌چێت، ته‌نیا لوتکه‌که‌ی به‌ ده‌ره‌وه‌یه‌.)

*
 (١) بانگه‌وازێک له‌ ڕوانگه‌ی ئه‌ده‌بی کوردیی نوێمانه‌وه‌  (٢٥ی ئەپریلی ١٩٧٠)  شێرکۆ بێکه‌س، حسێن عارف، کاکه‌مه‌م بۆتانی، جه‌مال شارباژیڕی و جه‌لال میرزا که‌ریم. ( دکتۆر عه‌لی تاهیر به‌رزنجی، کاریگه‌ری ڕوانگه‌ له‌ نوێگه‌ری شیعری کوردیدا، ل١٩٧ خانه‌ی ‌چاپ و بڵاوکردنه‌وه‌ی چوارچرا ٢٠٠٨ سلێمانی.)
(٢) به‌یاننامه‌ی گرووپی که‌رکووک – کفری، شێته‌کان: سه‌رنج، هه‌ڵویست، پرۆژه‌.  (دکتۆر عه‌لی تاهیر به‌رزنجی، کاریگه‌ری ڕوانگه‌ له‌ نوێگه‌ری شیعری کوردیدا، ل٢٢٤ خانه‌ی ‌چاپ و بڵاوکردنه‌وه‌ی چوارچرا ٢٠٠٨ سلێمانی.)
(٣) له‌تیف هه‌ڵمه‌ت، چرایه‌ک له‌ شه‌پۆلی گه‌رداودا، ڕۆڤار، ژماره‌ (٤٩) ل٤ ده‌زگای سه‌رده‌م ٢٠٠٨ سلێمانی.
(٤) شێرکۆ بێکه‌س، جه‌لال، ئاینده‌ ژماره‌ (٧٩)  ل١٧ ته‌مووزی ٢٠٠٨ سلێمانی.