شتی گرنگ له‌ شیعری نوێدا
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتور و هونه‌ر
×

شتی گرنگ له‌ شیعری نوێدا

(کاریگه‌ری ڕوانگه‌ له‌ نوێگه‌ری شیعری کوردیدا،) کتێبێکی دۆکتۆر (عه‌لی تاهیر به‌رزنجی)یه، تازه‌کی بڵاو کراوه‌ته‌وه‌، ئه‌و کتێبه‌ (له‌ بنه‌ڕه‌تدا نامه‌یه‌کی ‌ماجیستێره‌ که‌ هه‌شت ساڵ به‌ر له‌ هه‌نووکه‌، پێشکه‌ش به‌ به‌شی کوردیی کۆلێژی زمانی زانکۆی سلێمانی کراوه‌. ل٢٢٦)(١) جێی داخه‌ ناونیشانی کتێبه‌که‌ هه‌ڵه‌یه‌ و ئه‌گه‌رچی به‌ کوردی نووسراوه‌، وه‌لێ هه‌ر ده‌ڵێیت له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌، خراپ ته‌رجەمه‌ کراوه‌. بۆ ئه‌وه‌ی وه‌ک ڕێنووس هه‌ڵه‌ی تێدا نه‌بێت، ده‌بوو بنووسێت: (کاریگه‌ریی ڕوانگه‌ له‌ نوێگه‌ریی شیعری کوردیدا،) بۆ ئه‌وه‌ی ناونیشانه‌که‌ وه‌ک داڕشتن له ‌کوردی بچێت، ده‌بوو بنووسێت: (کاریگه‌ریی ڕوانگه‌ به‌ نوێگه‌ریی شیعری کوردییه‌وه‌.)


د. عه‌لی تاهیر به‌رزنجی ده‌ڵێت: (له‌ شیعری کۆندا ته‌نیا یه‌کێتی سه‌روا پارچه‌کانی ده‌به‌ست به‌ یه‌که‌وه‌. ل١٩٩) ده‌بوو بنووسێت: (له‌ شیعری کۆندا ته‌نیا یه‌کیه‌تیی کێش و سه‌روا، پارچه‌کانی به‌ یه‌که‌وه‌ ده‌به‌ست.) ئاخر شیعری کۆن هه‌ر هاوسه‌روا نه‌بوو، هاوکێشیش بوو. د. عه‌لی تاهیر به‌رزنجی ده‌ڵێت: (گۆران فه‌رهه‌نگێکی تازه‌ بۆ زمان دروست ده‌کات. ل٢٠) بایه‌خی گۆران به‌وه‌وه‌ به‌ند نییه‌ که‌ وشه‌ی تازه‌ی داهێناوه‌، به‌وه‌وه‌ به‌نده‌ که‌ مێتافۆری نوێی هێناوه‌ته‌ نێو شیعری کوردییه‌وه‌، واتا پێوه‌ندیی تازه‌ی له‌ نێوان وشه‌کاندا ئه‌فراندووه‌.

هه‌رچه‌ند گوڵ سیس ده‌بێ، بگرین
(ئاڵتوونی دار) ده‌ڕژێ بگرین

(ئاڵتوون)ی (دار) که‌ به‌ مانای گه‌ڵای زه‌رد دێت، دوو وشه‌ی کۆنن، گۆران پێوه‌ندییه‌کی تازه‌ی له‌ نێوانیاندا داهێناوه‌.

د. عه‌لی تاهیر به‌رزنجی ده‌ڵێت: (بابه‌ته‌ کۆنه‌کان به‌ره‌و پاشگه‌زبوونه‌وه‌ ده‌ڕۆیشتن، پیاهه‌ڵدان و غه‌زه‌ل و ته‌سه‌ووف و دڵداری ڕووی له‌ کزی ده‌کرد. ل٣٠) پاشگه‌زبوونه‌وه‌، بۆ ئه‌و جێیه‌ هه‌ڵه‌یه‌، پاشه‌کشێ، دروسته‌. ڕووی هه‌ڵه‌یه‌، ڕوویان، ڕاسته‌. (سووڕانه‌وه‌ له‌ بازنه‌یه‌کی داخراودا.) هه‌موو بازنه‌یه‌ک هه‌ر داخراوه‌، بازنه‌ی بۆش، دروسته‌ که‌ ئه‌ویش هه‌ر وه‌رگێڕانێکی هه‌ڵه‌یه‌ له‌ (حلقه‌ مفرغه‌)ی عه‌ره‌بییه‌وه‌.

له‌ژێر که‌شیی شاره‌که‌ما،
له‌ژێر مێزه‌ری گه‌وره‌یا،
له‌ناو قوببه‌ی مناره‌یا،
ڕۆژی هه‌زار به‌چکه‌ڕێویی چاوزیت ئه‌زێن،
ڕۆژی هه‌زار، رۆژی ملوێن،
سوێند و به‌ڵێن،
به‌ ته‌نافی به‌نگه‌خوێنی ئابڕوویه‌وه
‌هه‌ڵئه‌واسرێن. ل١٢٢

له‌و شیعره‌ی شێرکۆ بێكه‌سدا‌ که‌ له‌ ڕوانگه‌ی نووسه‌ری‌ کتێبه‌که‌وه‌، نموونه‌ی باڵای یاخیبوونه‌ به‌ ڕووی ده‌سه‌ڵاتی ئاییندا، بۆ ڕاگرتنی سه‌روا، ملیۆن کراوه‌ به‌ ملوێن! ئایا یاخیبوون، شێواندنی زمانه‌؟ جارانی زوو گه‌ر شاعیرێک شتی وای کردبا، ده‌یانگوت: (ئه‌وه‌ی بۆ شاعیر ده‌لوێت، بۆ که‌سی دیکه‌ نالوێت.) ئه‌مه‌ وێڕای ئه‌وه‌ی به‌نگه‌خوێن، هه‌ڵه‌یه‌، به‌نده‌خوێن، دروسته‌.

زۆر جار زمانی لێکۆڵینه‌وه‌که‌ی د. عه‌لی تاهیر به‌رزنجی له‌ زمانی ئینشایه‌کی لاواز ده‌چێت، وه‌ک نموونه‌: (وشه‌کانی ئه‌م ده‌قه‌ شیعره‌، ڕه‌نگدانه‌وه‌یه‌کی مێژوویی پڕ کاره‌سات و قه‌تماغه‌ی برینی نه‌ته‌وه‌یه‌کن. ل١٤٢) کاره‌سات ئه‌وه‌یه‌ برین هه‌ر ته‌ڕ بێت، ئاخر که‌ قه‌تماغه‌ی به‌ست، ئیدی کاره‌ساته‌که‌ له‌بیر ده‌چێته‌وه‌. یان ده‌نووسێت: (ئه‌ندێشه‌ی هۆنراوه‌ی کۆن، که‌فێ بوو به‌سه‌ر ده‌ریای خه‌یاڵێکی تیژه‌وه‌. بیری شاعیر هه‌رده‌م له‌سه‌ر دوو باڵی ئه‌م خه‌یاڵه‌دا هه‌میشه‌ له‌ گه‌شتوگوزاردا بووه‌.... ل٣٢) ئایا ئه‌و زمانه‌ هی ئینشانووسینه‌ یان هی لێکۆڵینه‌وه‌ی ئه‌ده‌بی؟ ئایا ئه‌و (هه‌رده‌م و هه‌میشه)‌یه‌، یه‌کێکیان زیاد نییه‌؟

د. عه‌لی تاهیر به‌رزنجی ده‌ڵێت: (ئه‌فسانه‌ جیهانییه‌کان له‌ شیعری شاعیرانی پێش حه‌فتادا ڕه‌نگیان نه‌داوه‌ته‌وه‌. ل١٤٣) ئه‌دی ئه‌وه‌ نییه‌ گۆران ده‌وروبه‌ری چاره‌که‌ سه‌ده‌یه‌ک پێش سه‌رهه‌ڵدانی ڕوانگه‌ له‌ هۆنراوه‌ی (به‌سته‌ی دڵدار)دا ده‌بێژێت:
ئه‌ی گه‌وره‌کچی (زه‌ووس!)
خوشکه‌ جوانه‌که‌ی (ڤێنووس!)

د. عه‌لی تاهیر به‌رزنجی ده‌ڵێت: (ئه‌نوه‌ر قادر جاف له‌ شیعری تاتانیای شه‌نگدا، په‌نای بردووه‌ته‌ به‌ر ڕووداوێک و وه‌ک ده‌مامک به‌کاری ‌هێناوه‌. ل١٥٢) ئه‌وه‌ی وه‌ک ده‌مامک به‌کار ده‌هێنرێت ڕووداو نییه‌، که‌سایه‌تییه‌که‌، له‌ بابه‌تی ئۆلیس، سیزیف، یوسف یان پرۆمیتیۆس. ئه‌وه‌ی له‌ نێوان یوسف و براکانیدا ڕووی دا، ناکرێته‌ ده‌مامک، ئه‌وه‌ یوسفه‌ وه‌ک ده‌مامک هانای بۆ ده‌برێت و شاعیر له‌ودیو ماسکی یوسفه‌وه‌، باس له‌ خه‌م و خولیای خۆی ده‌کات، ئه‌ها مه‌حموود ده‌رویش له‌ودیو ده‌مامکی یوسفه‌وه‌ ده‌ڵیت:

(باوکه‌ من یوسفم،
باوکه براکانم خۆشیان ناوێم،
باوکه‌ نایانه‌وێ له‌ نێوانیاندا بم،
سووکایه‌تیم پێ ده‌که‌ن و به‌ر به‌رد و جنێوم ده‌ده‌ن،
ده‌خوازن بمرم تا ستایشم بکه‌ن ....)(٢)

لایه‌نێکی لاوازی دیکه‌ی کتێبه‌که‌ی د. عه‌لی ئه‌وه‌یه‌ هه‌ندێک جار، شیعری عه‌ره‌بیی به‌ نموونه‌ هێناوه‌ته‌وه‌، بێ ئه‌وه‌ی بیانکات به‌ کوردی! ئه‌مه‌ بۆیه‌ که‌لێنه،‌ چونکه‌ خوێنه‌ری کوردی باکوور و خۆرهه‌ڵات عه‌ره‌بی نازانن، ته‌نانه‌ت به‌شێکی گرنگی کوردی باشووریش له‌ عه‌ره‌بی تێناگه‌ن. ئه‌وه‌ ڕێسایه‌کی دێرینی کاری زانستییه‌، تۆ که‌ پێویستت به‌ دێڕێک یان زێتری به‌ زمانی بێگانه‌ نووسراو هه‌بوو، ده‌بێت بیکه‌یت به‌ کوردییه‌کی جوان، ئه‌وسا بۆ ناو لێکۆڵینه‌وه‌که‌تی بگوێزیته‌وه‌.

(شتی گرنگ له‌ شیعری نوێدا ئه‌وه‌یه‌ که‌ دیار نییه‌، ئه‌وه‌یه‌ که‌ ده‌بێت خوێنه‌ر له‌ودیو ته‌مومژه‌وه‌ بۆی بگه‌ڕێت، ئه‌و وشانه‌یه‌ که‌ شاعیر نه‌یدرکاندوون. هه‌موو شیعرێک داهێنانێکی هونه‌ریی نوێیه‌، بۆیه‌ شتێکی سروشتییه‌ ته‌مومژاوی بێت و جیاواز بێت له‌ واقیع. هه‌ندێک جار ته‌مومژ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی پێوه‌ندیی شپرزه‌ی نێوان شاعیر و کۆمه‌ڵه‌، یان ده‌رئه‌نجامی ناکۆکیی نێوان شاعیر و ده‌سه‌ڵاته‌. ده‌شێت ترسیش شاعیر ناچاری په‌نابردنه‌ به‌ر ته‌مومژ بکات. ئه‌وه‌ کاری ڕه‌خنه‌گره‌ ڤیزه‌ی په‌ڕینه‌وه‌ بۆ وڵاتی خوێنه‌ر له‌ پاسپۆڕتی شیعر بدات. شیعری نوێ نه‌وتی خاوه‌، ڕه‌خنه‌گر پاڵاوگه‌یه‌. ل ١٧٥)

د. عه‌لی تاهیر به‌رزنجی ته‌واوی ئه‌و په‌ره‌گرافه‌ی‌ سه‌ره‌وه‌ی له‌ لێکۆلینه‌وه‌یه‌کی منه‌وه‌ که‌ سه‌باره‌ت به‌ شیعری ڕه‌فیق سابیر نووسیومه‌ و ساڵی ١٩٨٨به‌ دوو به‌ش له‌ گۆڤاری (ڕامان)دا بڵاو بووه‌ته‌وه‌، بۆ ناو کتێبه‌که‌ی گوێزاوه‌ته‌وه‌، بێ ئه‌وه‌ی ده‌ستپاکانه‌ ئاماژه‌ بۆ سه‌رچاوه‌که‌ی بکات! من که‌ ئه‌و په‌ره‌گرافه‌م له‌ باسێکی (د. عه‌بدولسه‌لام ئه‌لمه‌سه‌دی)یه‌وه‌ ‌‌هێناوه‌، کردوومه‌ به‌ کوردییه‌ک که‌ له‌ کوردیی خۆم ده‌چێت و بۆ نووسینه‌که‌م لێی سوودمه‌ند بووم، به‌ دروستی ئاماژه‌م به‌ ژێده‌ره‌که‌ی کردووه‌،(٣) که‌چی د. عه‌لی له‌بری ئه‌وه‌ی سه‌رنجی خوێنه‌ر بۆ نووسینه‌که‌ی من ڕابکێشیت، ئاماژه‌ی بۆ‌ سه‌رچاوه‌ ئۆرگیناڵه‌که‌ (باسه‌که‌ی د. عه‌بدولسه‌لام ئه‌لمه‌سه‌دی) کردووه‌، که‌ هیچ گومانم له‌وه‌ نییه‌، نه‌یدیتووه‌! ئه‌مه‌یش وێڕای فریودانی د. دڵشاد عه‌لی که‌ سه‌رپه‌رشتیی (نامه‌که‌ی) کردووه‌، ته‌فره‌دانی به‌شی کوردیی کۆلێژی زمانی زانکۆی سلێمانی و ته‌واوی خوێنه‌رانیشه‌.

***

(١) دکتۆر عه‌لی تاهیر به‌رزنجی، کاریگه‌ری ڕوانگه‌ له‌ نوێگه‌ری شیعری کوردیدا، خانه‌ی ‌چاپ و بڵاوکردنه‌وه‌ی چوارچرا ٢٠٠٨ سلێمانی.
(٢) محمود درویش، ورد ‎أقل، ص ٧٧ دار توبقال للنشر، ١٩٩٠ ط ٢ الدار البیضاء.
(٣) د. عبدالسلام المسدي، شعرنا العربي المعاصر والزمن المضاد، ص ٢٧ فصول، المجلد الرابع عشر، صیف ١٩٩٧ القاهره‌.