گەلەكۆمەكیی ئەدەبی یان جووڵانەوەی ڕۆشنبیری
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
جەبار جەمال غەریب 02/06/2021

گەلەكۆمەكیی ئەدەبی یان جووڵانەوەی ڕۆشنبیری

ئەدەب، یان بەرهەمهێنانی هەر ژانرێكی ڕۆشنبیری، كارێكی تاكەكەسییە، هەوڵێكی فكرییە، نووسینەوەی خەیاڵات و بیركردنەوە و داهێنانی زەینییە، كە ناكرێت لە كەسێك زیاتر بەشداریی تێدا بكات.
من قسەم لەسەر داهێنانە، من قسەم لەسەر نالییە، من باسی موتەنەبی دەكەم، لە شكسپیر دەدوێم، قسەی من لەسەر ڕووحی داهێنەرانەی مەحوویسە، مەیدان یان زەمینەی داهێنانی ئەوانە چی بوو؟ لە كوێی دنیا سەریان دەرهێنا؟ چییان كرد، ئاوا بە قووڵی مانەوە؟

تەنیایی، خۆدوورخستنەوە لە دەوروبەر، پەردە دادانەوە، چوونە خەڵوەتەوە ڕووحی داهێنانە. خوێندن بەو مەبەستەی لەزەت بكەی و فێر بی، ژیان لەناو خەڵك، بەو مەبەستەی ئەزموونت هەبێ، تێكەڵبوون لەگەڵیان لەبەرئەوەی ئینسانی، هەموو ئەمانە كەرەستەی داهێنانن، هەموو ئەمانە داروتەختەی سووتانن بۆ ڕووناكردنەوەی وشە. تەنیایی و چوونە خەڵوەتەوە خودی ئاگرەكەیە، خودی داهێنانەكەیە.

مەبەستی سەرەكیی ئەم وتارە، بە چەند پرسیارێك ڕوون دەكەمەوە:
- ئایا داهێنان بەرهەمی تاكەكەسییە؟
- دەكرێ دوو كەس، یان چەند كەسێك، بۆ بەرهەمهێنانی داهێنانێكی ئەدەبی، هەوڵی خۆیان یەك بخەن؟
- دەكرێ گرووپێك لە ڕەوتێكی ئەدەبیدا كۆ ببنەوە و توانایان بۆ یەك شێواز و یەك ئاراستە تەرخان بكەن؟

كاری ئەدەبی دوو جۆرە:
یەكەم: بەرهەمهێنانی دەقی ئەدەبی
دووەم: دروستكردنی جووڵانەوەی ڕۆشنبیری
هەندێك شاعیر و چیرۆكنووس، نووسەران بەگشتی، هەوڵیان داوە بە دوو كەس، یان زیاتر، دەقێكی ئەدەبی بنووسن، یان دەقێكی ناتەواوی ئەدەبیی كەسێكی كۆچكردوو تەواو بكەن، بەوەش زیاتر لە ناوێك چووەتە سەر دەقەكە، بەوەش چەند كەسێك بوونەتە خاوەنی دەقەكە. ئەم ئەزموونە لە ئەدەبی كلاسیكدا نەبووە، یان بەدەگمەن ڕووی داوە، بەشێك لە نووسەران ئەوەیان بە سیمایەكی ئەدەبی مۆدێرن ناسیوە.

دروستكردنی جووڵانەوەی ڕۆشنبیری یان ئەدەبی زیاتر گونجاوە، نموونەشمان زیاترە. ئەوەیش كۆبوونەوەی گرووپێكە لە نووسەران، لە دەوری شێوازێكی تایبەت، یان جۆرێك لە بیركردنەوەی تایبەت.
ئەوەی زیاتر مەبەستمانە، شیركردنەوەی گرووپی دووەمە. سەدەی ڕابردوو گەرمەی سەرهەڵدانی ئەو گرووپانە بووە، نەتەوەكانی دراوسێ، نەتەوەكانی دنیا بەگشتی، هەر یەكەیان بە جۆرێك گرووپی ئەدەبی و ڕۆشنبیرییان دروست كردووە و زۆرجار ئەو گرووپانەش ڕۆڵی گرنگیان هەبووە لە گواستنەوەی ئەدەب لە قۆناغێكەوە بۆ قۆناغێكی دیكە، یان جۆرە ڕەوت و شێوازێكی تایبەتیان هێناوەتە ناو كایەی ڕۆشبیرییەوە.

نامەوێ لەم وتارە كورتەدا ئاوڕ لە جووڵانەوە ئەدەبی، یان ڕۆشنبیرییە جیهانییەكان بدەمەوە، تەنیا دەمەوێ بە چاوێكی ڕەخنەگرانە و برووسك ئاسا، سەیرێكی جووڵانەوە گرووپیەكانی ناو ئەدەبی كوردی بكەم:

گرووپە ئەدەبیەكانی كورد
كوردیش وەك نەتەوەكانی دەوروبەر، چەندان گرووپ و كۆمەڵەی ئەدەبی، یان ڕۆشنبیری لەناودا دروست بووە، من تەنیا لەسەر دووانیان دەوەستم، كە زیاتر كاریگەر بوون.
یەكەمیان جووڵانەوەی ڕوانگە لە حەفتاكان و دووەمیان برادەرانی ڕەهەند.
جووڵانەوەی ڕوانگە ڕاستەوخۆ چاولێكەریی گرووپگەرای ڕۆشنبیرانی عەرەب بوو، نە پەیامێكی ڕوونیان گەیاند و نە دەقی واشیان بەرهەم هێنا، كە گۆڕانێكی هەستپێكراو لەناو ئەدەبی كوردیدا دروست بكات.

بۆ خۆشیان بانگەشەیەكی لە توانای خۆیان بەدەر نەكردووە، دواتر لەوە تێگەیشتن، كە بەرهەمهێنانی دەقی ئەدەبی كاری تاكەكەسییە و پێویستی بە گەلەكۆمەكی نییە، هەر یەكەیان لە شوێنی خۆیەوە گەڕانەوە دنیا جوانەكانی ناخی خۆیان، دواتریش دەقی جوانیان پێشكەش خوێنەرەكانیان كرد. جووڵانەوەی ڕوانگە لەوە زیاتری دەوێت، كە ئەم وتارە بواری ئەوەی نییە.

دووەمیان ڕەهەندییەكان، ڕەهەندییەكان بەرهەمیان زیاتر و ژمارەشیان زیاتر بوو، كاریگەرتر بوون و پانتاییەكی فراوانی خوێنەری كوردیان لە خۆیان كۆ كردبووەوە. ئەوەی كاری ڕەهەندییەكانی بەخەسار دا:
یەكەم: ئەوە بوو، ئەوان وەك گرووپێكی گەلەكۆمەكی دەركەوتن، گەلەكۆمەكیی بەسەر ئەو ئەدیب و نووسەرانەی لە خەڵوەتی خۆیاندا كاریان دەكرد.
دووەم: فەرامۆشكردنی هەموو ئەو دەقانەی بەرهەم هاتوون، بە بیانووی كۆنی و سادەیی و چەندان بیانووی دیكە.

سێیەم: گواستنەوەی شێواز و فكری نووسەرانی ئەورووپی وەك خۆی و زۆرجار ناودێركردنیان بە ناوی خۆیانەوە.
چوارەم: پیاهەڵدانی یەكتر و یەكتر گەورەكردن، بەبێ ئەوەی هیچ بنەمایەكی ڕاستەقینەی هەبێت.
پێنجەم: لە درێژەی خاڵی چوارەمدا، لەبەر ئەوەی ئەو گەورەكردنەی یەكتر بنەمایەكی ڕاستەقینەی نەبوو، كە مەبەستەكەیان هاتە دی و گەیشتن بەوەی دەیانویست، كەوتنە شكاندنی پەیكەری یەكتر و زۆر بەئاسانی توانییان پەیكەری مقەبای یەكتر بشكێنن.

شەشەم: گەلەكۆمەكیی كۆمەڵێك خوێندەوار دژی چەند چیرۆكنووس و چەند ڕۆماننووسێك، كە بە هەوڵێكی زۆر توانیبوویان شتێك لە كەسایەتی بۆ ئەدەبی كوردی، لەناو قوڕی جەهالەت دەربێنن، نەك ئازایەتی نەبوو، ئەوپەڕی بێویژدانییش بوو.

سەرەڕای هەموو ئەوانە، ئەدەب وەك كۆمەڵگە جڵەو ناكرێت و لە یەك خۆنوێكردنەوە و خۆڕاوەشاندا، دنیای نووسین و داهێنان توانیی ئەوان فڕێ بداتە لاوە و ڕێڕەوی داهێنانی خۆی درێژە پێ بدات، دواتر هەمان ئەو نووسەرانەی گەلەكۆمەكییان كردبوو، وەك برادەرانی ڕوانگە لەو ڕاستییە گەیشتن، كە داهێنان كاری ماندووبوونی تاكە كەسە، ئەوانیش ئەوەندەی بۆیان كرا، بەرهەمیان خستە سەر خەرمانەی ئەدەب و نووسینی كوردی.

تێبینی١: ڕاستە من هەوڵم داوە لە كۆتاییدا چارەسەرێكی مامناوەندیی بدۆزمەوە، بەڵام كاریگەریی خراپ و نەرێنیی ئەو گەلەكۆمەكییانە، تا زەمەنێكی دیكەش هەر دەمێنێ.
تێبینی٢: بەشێك لە نووسەرە دیارەكانی كورد، كە نامەوێ ناویان بێنم، تووشی وەهم بوون و وایانزانی، ئەگەر پشتی ئەو گەلەكۆمەكییە نەگرن دەشكێن و كەس ئەوان ناخوێنێتەوە، لەكاتێكدا ئەوان داهێنەری ڕاستەقینە بوون، بەوەش هەم خیانەتیان لە هاوڕێكانی خۆیان كرد و هەم بەشدارییان كرد لە وێرانكردنی زهنی ئەو گەنج و خوێنەرە لاوانەی ئەزموونیان نەبوو، بەوەش سیفەتی خوێنەریان لێ ستاندنەوە و كردیانن بە هەوادار.