كێ دەبێ دژی بڕینەوەی دارستانەكانی كوردستان لە لایەن توركیاوە هەڵوێست وەربگرێ؟
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتور و هونه‌ر
×

كێ دەبێ دژی بڕینەوەی دارستانەكانی كوردستان لە لایەن توركیاوە هەڵوێست وەربگرێ؟

 

بڕینەوەی دارستانەكانی كوردستان لە لایەن توركیاوە، هەم لە رووی یاسا و عورفی نێودەوڵەتی، هەم لە روانگەی ئایینی و ئەخلاقیشەوە تاوانێكی گەورەیە و گۆڕینی ئەو سرووشتەیە كە هەزاران ساڵە لە كوردستاندا هەیە و لە ئەنجامیشیدا ژیانی خەڵكی ناوچە سنوورییەكان و ئاژەڵ و ڕووەكە سرووشتییەكان زیانی بەردەكەوێت.

دەستە نێودەوڵەتییەكانی وەك (پۆلیسی نێودەوڵەتی، یەكێتیی ئەورووپا، پرۆگرامی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ ژینگە، پەیمانگای هەرێمیی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ توێژینەوەی تاوان و دادپەروەری، هەروەها سیستەمی (رۆما)ی بنەڕەتیی دادگای تاوانەكانی نێودەوڵەتی، لە پێناسەی تاوانە ژینگەییەكاندا ئاماژەیان بە چەند بوارێك داوە كە یەكێكیان (بڕینەوەی دار و دارستانەكان بە شێوەیەكی نایاسایی و ئەوەی دەیبەستێتەوە بە بازرگانیكردن بە داری دزراو). كەواتە ئەوەی توركیا لە نێو سنوورەكانی هەرێمی كوردستاندا دەیكات، تاوانێكی نێودەوڵەتییە. تەنانەت بەپێی خاڵی چوارەم لە بڕگەی (ب)ی ماددە (٨)ی سیستەمی بنەڕەتیی دادگای تاوانەكانی نێودەوڵەتی، زیان گەیاندنی توند و فراوان بە ژینگە دەچێتە چوارچێوەی پێشێلكارییە مەترسیدارەكانی یاسا و عورفی نێودەوڵەتی لە ململانێ چەكدارییە نێودەوڵەتییەكاندا.

بمانەوێ یان نا، ئێستا توركیا لە هەندێك ناوچە هەن لەنێو سنوورەكانی هەرێمی كوردستان، هۆكار یان پاساوەكەشی بۆ بەرەنگاربوونەوەی پارتی كرێكارانی كوردستان (پەكەكە) دەگەڕێنێتەوە. حكوومەتی هەرێمی كوردستان وەك خاوەنی ئەو هەرێمە جوگرافییەی كە دەستدرێژیی كراوەتە سەر، پێویستە رێوشوێنی جۆراوجۆر بگرێتە بەر بۆ راگرتنی ئەو دەستدرێژییە، هەرچەندە پێشتر بە فەرمی حكوومەت داوای لە هەردوو لایەنی توركیا و پەكەكە كردووە، ململانێكانی خۆیان لە خاكی هەرێمی كوردستان ببەنە دەرەوە. بەڵام ئایا هەرێمی كوردستان لە ئاستی نێودەوڵەتیدا دەتوانێت هیچ فشارێك بخاتە سەر توركیا؟

كەسایەتییە یاساییەكان لە ئاستی یاسای نێودەوڵەتیدا دەوڵەتان و ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكانن، واتە ئەوەی كە دەتوانێت سكاڵا بكات یان موخاتەبەی وڵاتانی دیكە بكات، دەوڵەتە مەركەزییەكانن، نەك حكوومەتی هەرێمەكان، هەروەها نەتەوە یەكگرتووەكانیش یان نوێنەرایەتییەكەی وەك ڕێكخراوێكی نێودەوڵەتی دەتوانێت لەمبارەیەوە هەڵوێست وەربگرێت چونكە خاوەنی كەسایەتییە لە یاسای نێودەوڵەتیدا.

عێراق لە مانگی شوباتی ٢٠١٤ەوە بۆتە ئەندامی ژمارە ١٨٠ لە هاوپەیمانیی ژینگەی نێودەوڵەتی كە جەخت لە پاراستنی ژینگە لە نێوان وڵاتانی ئەندام دەكاتەوە، هەروەها بەپێی بڕگەی دووەمی ماددە (٣٣)ی دەستووری هەمیشەیی ٢٠٠٥، دەوڵەتی عێراق ئەركی پاراستنی ژینگە لە ئەستۆ دەگرێت. لە نێو عێراقیشدا بەپێی بڕگەی سێیەم لە ماددە (١١٠)ی دەستوور، گەرەنتیكردنی ئاسایشی سنوورەكانی عێراق و بەرگریكردن لێی، لە دەسەڵاتی تاكلایەنەی حكوومەتی ئیتیحادیی عێراقییە، لە كاتێكدا ئەوەی لە بەرامبەر دارستانەكانی كوردستان دەكرێت، دەرئەنجامی ئەو پێشێلكارییەیە كە بەرامبەر بە سنوورەكانی دەوڵەتی عێراق دەكرێت! هەروەها لە بڕگەی سێیەمی ماددە (١١٤)ی دەستووریشدا بە ڕوونی ئاماژە كراوە كە رەسمكردنی سیاسەتێكی ژینگەیی بۆ گەرەنتیكردنی پاراستنی ژینگە لە پیسبوون، لە دەسەڵاتی هاوبەشی حكوومەتی ئیتیحادیی عێراقە بە یارمەتیی هەرێمەكان و پارێزگا نەبەستراوەكان بە هەرێم.

لە نێو عێراقدا، جگە لە حكوومەتی ئیتیحادی، ئەركی سەرۆك كۆماری عێراقە بەپێی ماددە (٦٧)ی دەستوور، پێداگری لەسەر (گەرەنتیكردنی پابەندبوون بە دەستوور، پارێزگاری لە سەربەخۆیی عێراق، سەروەرییەكەی، یەكێتییەكەی، سەلامەتیی خاكەكەی بەپێی حوكمەكانی دەستوور) بكات. لەبەر ئەوەی بوونی سوپای توركیا لەنێو خاكی هەرێمی كوردستان وەك بەشێك لە عێراق، ئەوپەڕی پێشێلكارییە بەرامبەر بە سەروەریی عێراق، بۆیە لەسەر سەرۆك كۆمارە بەپلەی یەكەم هەڵوێست وەربگرێت و ڕێوشوێنی پێویست بگرێتە بەر.

لە سەروەختی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی گەلی باشووری كوردستاندا، گوتەبێژێكی ئەوسای حكوومەتی توركیا لە پرێس كۆنفرانسێكدا ئاشكرای كرد كە جگە لە ڕێككەوتننامەكانی (لۆزان - ١٩٢٣) و (ئەنقەرە - ١٩٢٦)، بەپێی رێككەوتننامەكانی (دۆستایەتی و دراوسێیەتیی باش لە نێوان عێراق و توركیا لە ١٩٤٦) و (هاریكاری و ئاسایشی سنوور لە نێوان عێراق و توركیا لە ١٩٨٣) كە هێشتا بەركارن، توركیا دەتوانێت سنوورەكانی هەرێمی كوردستان پێشێل بكات بە پاساوی بەرەنگاربوونەوەی هەر هەڕەشەیەك بۆ سەر خۆی. هەندێكیش باس لەوە دەكەن كە لەم دواییانەشدا عێراق و توركیا ژێر بە ژێر ڕێككەوتنیان هەیە كە لە بەرامبەر بەردانەوەی ئاو، عێراق رێگە بە توركیا بدات لەنێوخۆی هەرێمی كوردستان دژی پەكەكە بوەستێتەوە.

گریمان لە حاڵەتێكدا كە سەرجەم ئەم ڕێككەوتنانەش بەركار بن، هێشتا ئەمانە ڕێگە لە عێراق ناگرن كە لەسەر بنەمای (عدم التعسف في استعمال الحق) كە یەكێكە لە جێگیرترین بنەما یاساییە نێوخۆیی و نێودەوڵەتییەكان، رووبەرووی توركیا ببێتەوە، چونكە ئەگەر بەپێی هاوپەیمانییە نێودەوڵەتییەكانیش لەلایەن عێراقەوە ڕێگەی پێدرابێت سنوورەكانی وڵاتەكە بە هەرێمی كوردستانیشەوە پێشێل بكات، ئەمە مانای ئەوە ناگەیەنێت كە توركیا مافی هەبێت تاوان بەرامبەر بە سرووشتی كوردستان و ژینگەكەی بكات، چونكە ئەو كارانەی بە تاوان لە ئاستی نێودەوڵەتی دیاریكراون، لە یاسادا پێیاندەگوترێ (قواعد الامرە) و ناتواندرێت لەسەر پێچەوانەی ئەم كارە رێككەوتن بكرێت.

ئەوەی كێشەیە لێرەدا، بەهێزترین میكانیزم بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو كارەی توركیا، پەنابردنە بۆ دادگای تاوانەكانی نێودەوڵەتی، چونكە وەك گوتمان بەپێی خاڵی چوارەم لە بڕگەی (ب)ی ماددەی هەشتەمی پەیماننامەی ڕۆما (سیستەمی بنەڕەتیی دادگای تاوانی نێودەوڵەتی)، زیانگەیاندن بە ژینگە لە چوارچێوەی تاوانەكانی جەنگ هەژمار دەكرێت. كێشەكە لەوەدایە نە عێراق و نە توركیا واژۆیان لەسەر سیستەمی بنەڕەتیی دادگاكە نەكردووە و ئەندام نین تێیدا تاوەكوو سكاڵایەك لەو دادگایە بجووڵێندرێت، زەحمەتیشە عێراق نیازی هەبێت ببێتە ئەندامی دادگاكە.

بۆیە پێویستە حكوومەتی عێراق و خودی سەرۆك كۆماری عێراق، بە فەرمی و لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بە هەر ڕێگەیەك كە بە شیاوی دەزانن، هەوڵبدەن سەرەتا سنوورێك بۆ ئەو دەستدرێژییە گەورەیەی توركیا بۆ سەر ژینگەی كوردستان دابنێن، دواتر لە بەرامبەر ئەو زیانانەی توركیا بە ژینگەی هەرێمی كوردستانی گەیاندووە، داوای قەرەبووێكی شایستە بكرێت، هەرێمی كوردستانیش هەموو ئەوەی لە ڕێگە دیپلۆماسییەكان بۆی دەكرێت، بخاتە گەڕ تاوەكوو زیانەكان لەوە زیاتر نەبن.