كۆمەڵكوژیی چەركەسییەكان دوای ١٥٧ ساڵ دێتەوە بەرباس
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتور و هونه‌ر
×

كۆمەڵكوژیی چەركەسییەكان دوای ١٥٧ ساڵ دێتەوە بەرباس

نزیكەی یەك ملیۆن چەركەسی كوژران و دەربەدەر كران

لە ساڵی ١٨٦٤ چەركەسییەكان كە بەشێکیان خۆیان بە كوردن دەزانن، رووبەڕووی شاڵاوێكی بێوژدانانەی كوشتن و لێدان و دەركردن و سڕینەوەی ناسنامە و كۆمەڵكوژی بوونەوە، بەڵام ئەم كۆمەڵكوژییە لە لایەن كۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە هیچ بایەخێكی پێ نەراوە، لە كاتێكدا بە خوێناویترین كۆمەڵكوژیی سەدەی هەژدە ناوزەد دەكرێت.

چەركەسییەكان بەسەر وڵاتانی قەفقاسیا دابەش بوون، كە ئەو ناوچەیەش لەژێر كۆنتڕۆڵی ئیمپڕاتۆرییەتی عوسمانیدا بووە، رووسەكانیش دەیان ساڵ لەگەڵ عوسمانییەكاندا لەسەر خاكی وڵاتانی قەفقاسیا لە شەڕدا بوون، بەڵام ئەوەی قوربانی سەرەكی ئەو شەڕانەیە، كوردە چەركەسەكانن.

چەركەسییەكان، ژمارەی دانیشتوانیان لە خاكی ئەو سەردەمەی عوسمانیدا یەك ملیۆن دەبوو، ئەمە جگە لەوەی بەشێكی زۆریان كەوتبوونە وڵاتانی تری قەفقاسیا كە لەژێر داگیركاریی روسەكاندا بوو.

سیمۆن چانشیا مێژوونووسی بەناوبانگی جۆرجیا، لە ساڵی ١٩٢١ دیمانەی لەگەڵ بەساڵاچوویەكی تەمەن ٩١ ساڵ كردووە و بە جوانی ئەو مێژووەی بیر ماوە كە چەركەسییەكانی تێدا كۆمەڵكوژ كراون.

ئەو بەساڵاچوویە دەڵێت: "بۆ ماوەی ٧ ساڵ لە كەنار دەریاكاندا ئیسك و پرووسكی مرۆڤت دەبینی، هەروەها پرچی ئافرەت و ریشی پیاو دەكەوتە كەنار دەریاوە. ئەوەی من لەو رۆژەدا بینیم كە چەركەسییەكانیان تێیدا كۆمەڵكوژ دەكرد، حەزم نەكردووە دوژمنەكەم بیبینێت".

لە ساڵی ١٩٦٤ دوای ئەوەی شەڕی ٣٠٠ ساڵەی نێوان عوسمانی و رووسەكان كۆتایی پێ هات، رێك ئەو ڕێکەوتەدا لە باكووری قەفقاسیا بە ناچاری خەڵكیان شاربەدەر دەكرد، لەو ساڵانەشدا چەركەسییەكان بەسەر چەندین وڵاتدا لە جیهان دابەش ببوون، لە قەفقاسیا دەست بە شاربەدەركردنی چەركەسییەكان كرا.

بە گوێرەی ئەو زانیارییانەی مێژوونووسانی جیهانی و توركیا باسی لێوە دەكەن، لەو ماوەیەی چەركەسییەكان دەردەكران، بەشێكیان نەخۆش دەبوون و بەشێكیان لەبەر نەبوونی و سەرما و سۆڵە گیانیان لەدەست دەدا و ژیانێكی بە ئازاریان هەبووە.

بە گوێرەی راپۆرتی كاتڕاچێف جەنەڕاڵی رووسی و سەركونسوڵی ئەو وڵاتە لە ترابزۆنی توركیا، چەركەسییەكان بە دڕاندانە كوژراون.

ئەو لە راپۆرتەكەیدا دەنووسێت: "٧٠ هەزار چەركەسییان لە رێگەی دەریاییەوە ناردە لامان، لەو رێژەیەدا رۆژانە حەوت كەس دەمردن. پاشان رێژەی هاتنی چەركەسییەكان زۆر بوو و ١٠٠ هەزاری تێپەڕاند، لەو رێژەیەش رۆژانە بەهۆی نەخۆشی و برسییەتییەوە ٢٠٠ كەس گیانیان لە دەست دەدا. كاتێك ٤٦٥٠ كەسمان بۆ ڤارنا و ئیستەنبۆڵ نارد، لەو رێژەیە هەواڵی ئەوەمان بۆ دەهات رۆژانە ٤٠ بۆ ٦٠ كەس دەمرن".

بە گوێرەی زانیارییەكانی ئەو راپۆرتە، چەركەسییەكانیان دەخستە ناو كەشتیی بچووك، بە شێوەیەك كە بە زۆر شوێنیان بۆ دەكردنەوە و گوێیان پێ نەدەدان كە كەشتییەكە نەتوانێت ئەو هەموو سەرنشینە هەڵبگرێت، بۆیە چەند كەشتییەك كە چەركەسییەكانی تێدا بووە، نوقم بووە و هەموویان لەناو چوون.

هەروەها لەناو چەند كەشتییەكدا، كاتێك زانیویانە لەبەر برسیەتی و نەبوونی و سەرما و سۆڵەوە نەخۆشی بڵاو بووەتەوە، هەموو چەركەسییەكانیان بە زیندوویی خستووەتە ناو دەریاوە و مردوون.

بە گوێرەی زانیارییەكان، ٤٠٠ بۆ ٦٠٠ هەزار کوردی چەركەسی لەسەر دەستی رووسیا كۆمەڵكوژ كراون، بەڵام عوسمانییەكانیش رێخۆشكەر بوون و هیچ کاردانەوەیەكیان نەبووە و تەنیا تەماشاكەر بوون. نزیكەی یەك ملیۆنیان دەربەدەری وڵاتانی تر بوون و و بە زۆرەملێ لەسەر خاكی خۆیان دەریان كردوون.

بۆ یەكەمجار لە ساڵی ٢٠١١، پەرلەمانی جۆرجیا، كۆمەڵكوژیی چەركەسییەكانی بە فەرمی ناساند، جۆرجیا یەكەم وڵاتە لە جیهاندا كۆمەڵكوژیی چەركەسییەكان بناسێنێت.

سەلاحەدین دەمیرتاش هاوسەرۆكی پێشووی پارتی دیموكراتی گەلان (HDP)، لە تازەترین دیمانەیەدا لەگەڵ ئاژانسی (Jineps)، دەڵێت بەداخەوە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی تاكوو ئێستا گرنگیی بە كۆمەڵكووژی چەركەسییەكان نەداوە، دەبێ ئاوڕ لەو ئازارەی چەركەسییەكان بدرێتەوە و دادپەروەری شوێنی خۆی بگرێت.

دەمیرتاش كە خۆی چەركەسییە، داوای لە پەرلەمانی توركیا كردووە بە زووترین كات كۆمەڵكوژیی چەركەسییەكان بناسێنێت، تا بتوانن دیموكراتییەتی توركیا بەهێز بكەن و رێزیش لە چەركەسییەكان بگرن و لە ئازارەكانیان كەم بكەنەوە.

بەداخەوە میدیای كوردی زۆر بە كەمی باسیان لەو كۆمەڵكوژییە كردووە، دەكرێت بڵێین هەر ئاگاداری كۆمەڵكوژییەكی لەو شێوەیە نین، لە كاتێكدا بە خوێناویترین كۆمەڵكوژیی سەدەی هەژدە ناوزەد دەكرێت كە بەسەر كورددا هاتووە.