كه‌ركووك له‌ دیدی مستەفا بارزانییەوە "له ‌پێناو خوێنی مندا شه‌ڕ مه‌كه‌ن، له ‌پێناو كه‌ركووكدا شه‌ڕ بكه‌ن"
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتور و هونه‌ر
×

كه‌ركووك له‌ دیدی مستەفا بارزانییەوە "له ‌پێناو خوێنی مندا شه‌ڕ مه‌كه‌ن، له ‌پێناو كه‌ركووكدا شه‌ڕ بكه‌ن"

له‌دوای ساڵی 1975، به‌هۆی نسكۆی شۆڕشی ئه‌یلوول، رژێمی عێراق ده‌رفه‌تی له‌بارتر و ئازادیی زیاتری بۆ كرده‌وه‌ شۆڤێنی و ڕه‌گه‌زپه‌رسته‌كانی ده‌ست كه‌وت، ئیدی به‌ گۆڕینی دیمۆگرافیای كه‌ركووكه‌وه‌ نه‌وه‌ستا، په‌لی بۆ ناوچه‌كانی دیكه‌ی كوردستانیش هاوێشت.

ڕاستییه‌ك هه‌یه‌ ده‌بێ هه‌موان بیزانین، كه‌ كه‌مینه‌ی توركمان له‌ كه‌ركووكدا هه‌یه‌، راستییه‌كه‌ و نابێ خۆمانی لێ ببوێرین، له‌ته‌نیشت ئه‌و كه‌مینه‌یه‌وه‌، كه‌مینەی مەسیحییش هه‌یه‌، ناوچه‌ی حه‌ویجه‌ هه‌ندێ عه‌ره‌بی تێدایه‌، كه‌ له‌ سه‌رده‌می (مه‌دحه‌ت پاشا)، له‌ ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی رابردوودا هاتوونه‌ته‌ ئه‌وێ.

ده‌وڵه‌تی عێراقی نوێ هه‌ر له‌ دامه‌زراندنیه‌وه‌، له‌ ئه‌نجامی كۆتایی یه‌كه‌م جه‌نگی جیهانی، هیچ ئاشتی و ئاسایشی و هێمنیی به‌خۆیه‌وه‌ نه‌دیوه‌، چونكه‌ لاوازییه‌ك له‌ چه‌شنی ڕژێمی سیاسی و پشتگوێخستنی گه‌لی كورد له‌ مافه‌ ره‌واكانی، له‌ژێر سایه‌ی حكوومه‌ته‌ یه‌ك له‌دوا یه‌كه‌كانی ده‌سه‌ڵاتی عێراق، له‌ سه‌رده‌می پاشایی و كۆماریدا هه‌بووه‌. ڕێبه‌ری هه‌میشه‌یی بزاڤی ئازادیخوازی كوردی، بارزانیی نه‌مر گوتوویه‌تی: ”كه‌ركووك دڵی كوردستانه“ و خاڵی سه‌ره‌كیی نه‌گه‌یشتن به‌ ئه‌نجامی دانوستاندنه‌كان بووه‌.

له‌ شۆڕشی بارزان، له‌نێوان ساڵانی (1943– 1945)، بارزانی پابه‌ند بوو له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ركووك له‌ سنووری ولایه‌تی كوردستاندا بێت. حكوومه‌ته‌ یه‌ك له‌دوا یه‌كه‌كانی عێراق له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ڕێك نه‌كه‌وتوون، كه‌ركووك له‌ سنووری كوردستانی عێراقدا بێت و بارزانییش ئاماده‌ نه‌بوو كه‌ركووك له‌ كوردستان داببڕێ.

له‌ كاتی شۆڕشی بارزان له‌ چله‌كانی سه‌ده‌ی رابردوو، چه‌ند جارێك دانوستاندن له‌گه‌ڵ بارزانیدا كراوه‌، رۆژی 7/1/1944 نوێنه‌ری حكوومه‌تی عێراق، خوالێخۆشبوو (ماجید مسته‌فا)، كه‌ كه‌سایه‌تییه‌كى كورده‌، بۆ دیداری بارزانی و دانوستاندن له‌گه‌ڵیدا گه‌یشته‌ مێرگه‌سۆر و له‌ گوندى (سپیندار) چاوی پێی كه‌وت. بارزانی له‌ ڕێگه‌ی ئه‌وه‌وه‌، داواكارییه‌كانی گه‌لی كوردی بۆ حكوومه‌تی عێراق نارد، كه‌ بریتی بوون له‌ (8) خاڵ، خاڵی یه‌كه‌م، پێكهێنانی ولایه‌تی كوردستان بوو، كه‌ بریتی بوو له‌ لیواكانی (كه‌ركووك، سلێمانی، هه‌ولێر، قه‌زاكانی لیوای مووسڵ، دهۆك، زاخۆ، ئامێدی، ئاكرێ، شێخان، شه‌نگال، هه‌روه‌ها قه‌زای خانه‌قین و مه‌نده‌لی له‌ لیوای دیاله‌).

به‌م پێیه‌ ئه‌وه‌مان بۆ ده‌رده‌كه‌وێت، كه‌ بارزانی، كه‌ركووكی وه‌ك یه‌كه‌مین شار له‌ ویلایه‌تی كوردستانی پێشنیازكراو بۆ حكوومه‌ت دانابوو، كاتێك ئه‌و دانوستاندنانه‌ سه‌رنه‌كه‌وتن و هه‌ره‌سیان هێنا. كۆمیته‌ی ئازادی، كه‌ به‌ سه‌رۆكایه‌تیی بارزانی دامه‌زرابوو، نامه‌یه‌كی له‌ رۆژی 3/3/1945 بۆ حزبی هیوا نارد، تیایدا (7) خاڵی گرنگی داوا كرد، یه‌كێك له‌و خاڵانه‌، نه‌خشه‌كێشان بوو بۆ رزگاركردنی شاری كه‌ركووك. له‌و رۆژانه‌دا مسته‌فا بارزانی، هه‌رچه‌نده‌ چه‌كی سووكی هه‌بوو، به‌ڵام نیازی بوو شۆڕشگێڕانی كورد شاری كه‌ركووك رزگار بکەن.

دوای شۆڕشی 14ى ته‌مووزی 1958، بارزانی وه‌ك سیمبولی بزاڤی ئازادیخوازی كورد، له‌ یه‌كێتیی سۆڤیه‌تی پێشوو بۆ عێراق گه‌ڕایه‌وه‌ و رۆژی 6/10/1958 گه‌یشته‌وه‌ به‌غدا و له‌لایه‌ن  خه‌ڵكی عێراقه‌وه‌، به‌گشت چین و توێژه‌كانه‌وه‌، پێشوازییه‌كی گه‌وره‌ی لێ كرا، دوای ماوه‌یه‌كی كه‌م ده‌ستی كرد به‌ گه‌ڕان و گه‌شتێك بۆ شار و شارۆچكه‌كانی كوردستان و یه‌كه‌مین وێستگه‌ی سه‌ردانه‌كه‌ی شاری كه‌ركووك بوو، سه‌ره‌ڕای ئه‌و گیروگرفت و كۆسپانه‌ی، كه‌ (نازم ته‌به‌قچلی) قائیدی فیرقه‌ی دوو بۆی دانابوو، به‌ڵام جه‌ماوه‌ری كه‌ركووك، به‌ گه‌وره‌ و بچووكه‌وه‌ چوونه‌ پێشوازیی بارزانی، له‌ (دار ئەلزوبات) بارزانی وتارێكی گرنگی پێشكه‌ش به‌ گه‌له‌كه‌ی كرد و داوای یه‌كێتیی ریزه‌كانی گه‌لی لێ كردن.

 له‌دواى هه‌ڵگیرساندنى شۆڕشى ئه‌یلوول و له‌ رێكه‌وتی 12-7- 1964 (سوبحی عه‌بدولحه‌مید)، وه‌زیری ناوخۆی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی عێراق، بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ى كێشه‌كه‌ و وه‌رگرتنی رای بارزانی له‌سه‌ر پرۆژه‌كه‌ی حكوومه‌ت كه‌ پێشكه‌ش كراوه به‌ مه‌به‌ستی دانوستاندن ده‌گاته‌ كه‌ركووك، بارزانی داواكارییه‌كانی له‌ (9) خاڵ پێكهێنابوو، له‌ خاڵی (3)دا، ده‌بینین له‌ هه‌موو دانوستاندن و گفتوگۆكانیدا، بارزانی سوور بووه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌.

له‌ ساڵی 1969، حكوومه‌تی به‌عس خۆی تاقی كرده‌وه‌ و هه‌رچی له‌ توانایدا بوو بۆ له‌ناوبردنی شۆڕشی گه‌لی كوردستان درێغیی نه‌كرد، به‌ڵام بێ سوود بوو، ته‌نانه‌ت گه‌یشته‌ ئه‌و ئه‌نجامه‌ی ده‌ڕووخێ، بۆیه‌ ناچار داوای دانوستاندنیان له‌ بارزانی كرد، ئه‌نجامه‌كه‌یشی رێككه‌وتننامه‌ی11ی ئاداری 1970ی لێ كه‌وته‌وه‌.

بارزانی هه‌میشه‌ ئه‌وه‌ی دووپات ده‌كرده‌وه‌ و ده‌یگوت: ”ناتوانم له‌به‌رامبه‌ر گه‌له‌كه‌م به‌رپرسیار بم له‌ وازهێنان لە كه‌ركووك، له‌وانه‌یه‌ ئه‌وه‌ كاتێك روو بدات من له‌ ژیاندا نه‌مابم“.

بارزانی له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ی كه‌ركووك هیچ ڕاڕا و دوودڵیی پیشان نه‌داوه‌، به‌ڵكوو هه‌میشه‌ سوور بووه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی، كه‌ركووك به‌شێكی كوردستانه‌ و لێی جیا ناكرێته‌وه‌.

شاندێكی یه‌كێتیی قوتابییانی كوردستان له‌ دیلمان، چاویان پێی كه‌وتووه‌ و تكای لێ ده‌كه‌ن، رێگه‌چاره‌یه‌كی مامناوه‌ندی بۆ كه‌ركووك بدۆزێته‌وه‌. بارزانی له‌ وه‌ڵامدا ده‌ڵێت: "هه‌موو ده‌زانن، كه‌ كه‌ركووك شارێكی كوردستانه‌ و دڵی كوردستانه‌، من به‌ بڕواوه‌ ئه‌مه‌ ده‌ڵێم و ده‌ستبه‌رداری‌ بستێكی خاكی كوردستان نابم. ئێوه‌ نازانن له‌ ئاڵاسكا چی رووی دا، كه‌ سه‌ر به‌ رووسیا بوو! به‌ نرخێكی هه‌رزان به‌ ئه‌مه‌ریكا فرۆشرا، ئه‌مه‌ له‌ ڕابردوودا ڕووی دا، به‌ڵام دانیشتوانی ئالاسكا تا ئێستاش له‌عنه‌ت بۆ قه‌یسه‌ر ده‌نێرن، نه‌ ئه‌مڕۆ و نه‌ له‌ ئاینده‌دا ڕازی نابم و تاوانی له‌عنه‌تی مێژوو ناخه‌مه‌ پاڵ خۆم“.

له‌ ماوه‌ی چوار ساڵی گفتوگۆكردندا، (مورته‌زا سه‌عید عه‌بدولباقی ئه‌لحه‌دیسی) سه‌رۆكی لیژنه‌ی ئاشتی ده‌ڵێت: ”له‌و ماوه‌یه‌دا گفتوگۆكانمان له‌گه‌ڵ بارزانی، هه‌میشه‌ له‌سه‌ر كه‌ركووك بووه‌، هه‌موو رێگایه‌كمان گرته‌ به‌ر، به‌ دابه‌شكردنی، یا سه‌رژمێرى، به‌ڵام ئه‌وانه‌ هیچ سوودیان نه‌بوو، بارزانی پێی گوتم: ”كه‌ركووك به‌شێكه‌ له‌ كوردستان و جیا نابێته‌وه‌، له‌ كاتی ڕاپرسییشدا ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ ده‌ركه‌وت، كورد زۆرینه‌ی دانیشتوانی كه‌ركووك پێك ناهێنن، باوه‌ڕم به‌و سه‌رژمێرییه‌ش نییه‌“.

له‌و چوار ساڵه‌دا به‌عس سیاسه‌تی به‌عه‌ره‌بكردنی كه‌ركووك و چه‌ند ناوچه‌یه‌كی دیكه‌ی كوردستانی پیاده‌ كرد، كه‌ ئه‌مه‌ بووه‌ مشتومڕێكی ئاشكرا له‌به‌رده‌م گه‌لی عێراق، له‌ دواڕۆژه‌كانی مانگی ئه‌یلوولی 1971دا، پیلانێك بۆ تیرۆركردنی بارزانی ئه‌نجام درا، به‌ڵام بارزانی به‌ شوێەكی سەرسوڕهێنەر له‌و پیلانه رزگاری بوو. ده‌نگ له‌ناو سه‌ركردایه‌تیی شۆڕش بۆ ده‌سپێكردنه‌وه‌ی شه‌ڕ به‌رز بووه‌وە، به‌ڵام بارزانی گوتی: ”له‌پێناو خوێنی مندا شه‌ڕ مه‌كه‌ن، له‌پێناو كه‌ركووكدا شه‌ڕ بكه‌ن“. واته‌ بارزانی له‌ ناخۆشترین كاتدا ئه‌وه‌نده‌ی نه‌ماوه‌ تیرۆر بكرێت، كه‌ركووكی هه‌ر له‌ هزردا بووه‌ و داوای كردووه‌ تۆڵه‌ی خوێنی ئه‌و نه‌كه‌نه‌وه‌، به‌ڵكوو شه‌ڕ له‌سه‌ر كوردستانیبوونى كه‌ركووك و خانه‌قین و شنگال بكه‌نه‌وه‌.

بمانه‌وێ و نه‌مانه‌وێ، هه‌ڵگیرسانه‌وه‌ی شه‌ڕ له‌ ساڵی 1974 له‌سه‌ر كه‌ركووك بوو، چونكه‌ حكوومه‌ت ئاماده‌ نه‌بوو كه‌ركووك بخاته‌ سنووری ئۆتۆنۆمی و (بارزانى)یش ئاماده‌ نه‌بوو واز له‌ كه‌ركووك بێنێ و حكوومه‌تی عێراقیش له‌ 11ی ئاداری ئه‌و ساڵه‌دا، یه‌كلایه‌نه‌ یاسایه‌كی نیوه‌چڵی به ‌ناوی ئۆتۆنۆمی بڵاو كرده‌وه‌ و دوو هه‌فته‌ مۆڵه‌تی به پارتی دا، بۆ قبووڵكردنی یا ره‌تكردنه‌وه‌ی، به‌رله‌وه‌، له‌ شه‌وی 9/10- 3- 1974دا، سه‌ركردایه‌تی بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ی بارودۆخه‌كه‌ كۆبوونه‌وه‌ی خۆی ده‌كات، بارزانی ده‌ڵێت: ”خوا شاهیده‌ من دژی شه‌ڕم، شه‌ڕ خراپترین ڕێگه‌یه‌ بۆ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كان، به‌ڵام به‌عس هیچ رێگه‌یه‌كی دیكه‌یان بۆ ئێمه‌ نه‌هێڵاوه‌ته‌وه‌، له‌ پێشنیازه‌كه‌یان له‌سه‌ر كه‌ركووك و ناوچه‌كانی دیكه‌،

ئه‌مه‌ش مه‌حاڵه‌“.

هه‌ر له‌ به‌هاری ساڵی 1974دا، سه‌ركردایه‌تیی شۆڕش یاسای بنچینه‌یی فیدراڵیی كوردستانی ڕاگه‌یاند، كه‌ بریتی بوو له‌ (115) به‌ند. له‌ به‌ندی حه‌وته‌می به‌شی یه‌كه‌مدا ده‌ڵێت: ”پایته‌ختی ویلایه‌تی كوردستانی فیدراڵی، شاری كه‌ركووكه‌، ده‌كرێ له‌ كاتی پێویستدا شوێنێكی دیكه‌ بكرێته‌ پایته‌خت“.

ئه‌وه‌نده‌ هه‌یه‌ بڵێین، بارزانی شۆڕشی مه‌زنی ئه‌یلوولی كرده‌ قوربانیی كوردستانیبوونى شاری كه‌ركووك و هه‌رگیز سازشی له‌سه‌ر نه‌كردووه‌.

 دكتۆر محه‌مه‌د ساڵح ئیبراهیمی (شه‌پۆل) له‌ زانكۆی تاران، له‌ وتارێكیدا ده‌ڵێت: ”هه‌رچه‌ندە رژێمی به‌غدا بە‌فێڵ بوو، ته‌نانه‌ت له‌ ڕێكه‌وتی 29/9/1971 ویستی به‌ گزی و فزی بارزانی شه‌هید بكات و نه‌یده‌ویست سه‌رژمێریی بكات و كه‌ركووك و ئه‌و ناوچانه‌ی، كه‌ كانی نه‌وتن، بیانخاته‌وه‌ سه‌ر كوردستان، ئه‌وه ‌بوو مسته‌فا بارزانی له‌ وتوێژێكدا ده‌ڵێت: ”كوردستان، دوو قه‌لبی هه‌یه‌، یه‌ك كه‌ركووك، ئه‌وی دی ورمێیه‌، من ناتوانم واز له‌ كه‌ركووك بێنم، كه‌ركووك به‌شی جیانه‌بووه‌وه‌ی خاكی كوردستانه‌“. جا ئه‌وه‌ بوو به‌غدا شه‌ڕی هه‌ڵایساند و له‌ مایسی 1974 هێرشی هێنایه‌ سه‌ر كورد و كوردستان“.