سەما یان داگیركردنی كولتوور
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
جەبار جەمال غەریب 01/05/2021

سەما یان داگیركردنی كولتوور

هەر گەنجێكی كورد بۆی بلوێ ئەو كولتوورە جێ دەهێڵێ، كە ئێسقانەكانی ڕەش كردووە.
وشەیەك، كە زۆرترین جار بەكار هاتبێ، داگیركردنە، وڵاتی كوردان داگیر كراوە؟ دابەش كراوە و داگیر كراوە. هەر پارچەیەی، وڵاتێك یان نەتەوەیەك داگیری كردووە. بە هەزار شێوەی دیكە بەكار دێت. نەتەوەیەك كولتوورەكەی داگیر نەكرابێ، كەس ناتوانێ خاكەكەی داگیر بكات.

كرۆكی بابەتەكە
- ئایا كورد خاوەنی خۆیەتی؟
- ئایا كورد خاوەنی عەقڵی خۆیەتی؟
- كێ كۆمەڵگەی كوردی دەجووڵێنێ؟
- گوێی تاكی كورد بەدەست كێوەیە؟

ئەوە سەد ساڵی تەواوە كوردستان كراوەتە چوار پارچە، هەر پارچەیەشی نەتەوەیەك حوكمی دەكات، كە كورد نییە، لەگەڵ ئەوەشدا كورد هەر وەك خۆی ماوەتەوە، خاكەكەی هەر هی خۆیەتی. ئەوەتا بە بەرزترین دەنگ گوتوویەتی (ئەگەر یەك كوردیش لە كەركووك نەمێنێ هەر كوردستانە).
ئەوە كاتێك بوو، كە ڕای نەتەوەخوازان بەسەر هەموو جومگەكانی كۆمەڵگەدا زاڵ بوو.

ئەمڕۆ كولتووری كوردی لەگۆڕ نراوە، ئاساوارێك لە پێشكەوتن و یەكترقبووڵكردن نەماوە. كەناڵە هەر پێشكەوتووخواز و بەدەسەڵاتەكان بێ ئەوەی بیانەوێ، یان دەشێ مەبەستیشیان بێت، بۆ لەناوبردنی كولتووری كورد زۆرترین زەمینە ساز دەكەن، بۆ زاڵكردنی كۆنەپەرستی، بچووكترین جووڵەی جیاواز هەبێت، ئەو كەناڵانە دەبنە بڵندگۆی كپكردنی هەموو شتێكی ئینسانی.

بۆ نموونە:
ژن و پیاوێك لە كاتی باركردنی كەلوپەلەكانیان، ئەوەندە قورئانەكەیان خۆش دەوێت، نایانەوێ لەناو كەلوپەلەكانیانی دانێن و دەیانەوێ بەتایبەتی بیخەنە سەر كۆشی خۆیان، یان بەدەم ڕێگاوە بیشیخوێننەوە. چانس هاوكاریان نابێت و ئەو خەیاڵەیان سەر ناگرێت و قورئانەكەیان لەسەر سەیارەكەیان لێ بەجێ دەمێنێ و بای نەفرەتییش پەڕ پەڕی دەكات و بە شەقامدا بڵاوی دەكاتەوە.

تا ئێرە چیرۆكەكە زۆر ئاساییە، دەكرێ وەك بەشێك لە بەئەمەكیی كورد بۆ قورئان تەماشا بكرێت.
ئەوەی نائاساییە، بەربوونەوەی ئەو كتێبە بە ڕێكەوت بەكار بهێنێ، بۆ سەركوتكردنی هەموو ئەوانەی، كە تۆ بەپێی بیركردنەوەی نەخۆشی خۆت، پێت وایە دەشێ ڕۆژێك لە ڕۆژان كارێكی وا بكەن، هەموو دەزگاكانی ڕاگەیاندن و دەسەڵاتی سیاسی لەسەر هەموو ئاستەكان بخەیتە خزمەتی خۆت، بۆ هەڕەشەكردن لەو كەسانەی، كە لە نییەتی نەخۆشی تۆدا ئەو كارەیان كردووە.

سەركوتكردنی گەنج و ئەوی دیكە
(ئەوی دیكە) دەستەواژەیەكە بۆ (ڕا) و كەسی بەرامبەر، لەو فەزا نەخۆشەی بیركردنەوەدا، نەك ئەوی دی قبووڵكراو نییە، بەڵكوو لە (ئەوێكی) دیكەدا بە ئارەزووی خۆیان دوژمن دادەتاشن، نەك بۆ ئەوەی لەگەڵیدا بژین، بەڵكوو بۆ ئەوەی بیكوژن.
هەر بۆ نموونە، كاتێك لەو فەزا عیرفانییەدا، لەبەر ئیمانداری و خوداپەرستی قورئانەكە بەر بووەوە. هەموان بە گوتاری دوژمنكارانەی توندڕەوەكان هەڵخەڵەتان و وێنەیەكی نەگریس و خیانەتكاریان بۆ ئەو كەسە داتاشی، كە دەشێ ئەو خەتایە بە شێوەیەكی دوژمنكارانە بدەنە پاڵی.

مەبەستی گشتی
دیمەنەكە وەك بەشێك لە كردەیەكی كۆمەڵایەتی وەرگرین، ڕووداوێكی ئاساییە، كەسانێك كتێبێكی پیرۆز فڕێ دەن و كەسانێكیش لەسەری بەدەنگ دێن، بەڵام مەبەستی ڕووداوەكە زۆر لەوە قووڵترە، ئەوە نماییشێكە بۆ تاقیكردنەوە و نیشاندانی هێز، بۆ ترساندن بە دوو ئاڕاستە:
- ئاڕاستەی یەكەم، ڕووی لە هەموو كەسێكە، كە ڕایەكی جیاوازی هەبێت، ترساندن و تۆقاندنی گەنجە، كە بەخەونیش بیر لەوە نەكاتەوە، دژی هیچ نەریەتێكی چەقبەستووی كۆمەڵگەی نەریتی بوەستێتەوە.

- ئاڕاستەی دووەمی ئەو نماییشە، ڕووی لە حكوومەت و دەسەڵاتی سیاسییە، پیشاندانی هێزە بەرامبەریان، هەڕەشەشە بۆ ئەوان، كە نابێ بە هیچ شێوەیەك لە خەونیشدا پشتگیریی كەسانی جیاواز بكەن، بە مانایەكی دیكە، ئەو مەیدانە فراوانە هی ئێمەیە و كەس بۆی نییە قسەی تێدا بكات، مەگەر وەك پەراوێز و ناڕەزایی دەربڕین.

كورد لە كورد شۆاراوەتەوە
هەموو هێزە ستەمكارەكان، لە ماوەی سەد ساڵی ڕابردوودا ویستیان كورد لە كورد بشۆنەوە، نەیانتوانی. ویستیان ئاراستەی بەرگریی كورد بگۆڕن، نەیانتوانی. ئەمڕۆ زۆر بەئاسانی هەموو توانای مرۆیی و دارایی كورد ڕووی لە داشۆرینی خۆیەتی. كارێكتەری باو، كارێتەری نموونەیی، هیچ پەیوەندیی بە كولتووری كوردیەوە نییە. جلوبەرگی كوردی بە مۆدیل خۆی شێواندووە، سیمای كوردی بە سیمای حزبی گۆڕیوەتەوە. مۆدیلی هەڵبژاردی ژنی كوردی بەتەواو لە كارێكتەری ژنی كورد سڕیوەتەوە، جلوبەرگی كەنداو و سعوودی بە ناوی جلوبەرگی خۆپارێزی و پیرۆز بە ئافرەتی كورد دەفرۆشنەوە.

دیمەنەكە بۆ ژن چۆن دەكەوێتەوە
لە هەموو گوتارێكدا ژنی مۆدێرن وەك لەڕێ لادەر و یاخی و شتی دیكەش ناوی دەهێنرێ، كارێكتەری ژن بەتەواوی دەشكێنن و ئەو مۆدیلانەش پیشان دەدەن، كە پێویستە (ببێ)، ئەو مۆدیلە، كە لە گومان و سووك تەماشاكردن دەیپارێزێ.
لێرەوە ژن ماهیەتی خۆی ون دەكات و وا دەزانێ هەموو باوەڕ بەخۆبوون و هەیبەتێك لەناو جلوبەرگی پێشنیاركراوی ئەواندایە، تەنیا بە ڕازیكردنی (ئەو) لە پۆشاكی، مەبەست حزبی سیاسییە، خۆی بە سەركەوتوو دەزانێ، چونكە سیمای ئەو لە كووچە و كۆڵانەكان زیاد دەكات. هەموو سیمایەكی زیادیش سەرمایەی مەعنەوی ئەو دەباتە سەرێ و لە مامەڵەی سیاسیدا بەكاری دەهێنێ.

مەبەست لە سیما، هەر حزبێكی سیاسیی (دینی) ئیسلام یان مەسیحی، یان جوو، جلوبەرگێكی تایبەت بە خۆی خستووەتە بازاڕەوە، كە مەبەست لێی هەرگیز پاراستنی (ئەخلاق) نییە، مەبەستی تەنیا داگیركردنی زۆرترین پانتایی كۆمەڵایەتییە، مسۆگەركردنی زۆرترین سیمایە بۆ خۆی. جلەكانی تۆ بێ ئەوەی هەست بكەی، گەرمكردنی بازاڕی حزبێكی دیاریكراوە. ئەوەی گرنگە خۆڕزگاركردنە لەوەی، نەبیتە كاڵایەك لە بازاڕی مامەڵەی حزبیدا.

كوڕ و كچێك سەما دەكەن، سەما خولیایەكی خۆڕسكی مرۆیە، هەموو نەتەوەیەك سەمای خۆی هەیە، ئەوەی جێی سەرنجە، هەموو ژنانی دنیا جۆرێك لە سەمای سێكسئامێزی تایبەت بە خۆشیان هەیە، سەمای ژنی عەرەبی، نەك كوردی، دنیای شێت كردووە، سەمای ژنی توركی، ژنی ئێرانی، وەك بەشێك لە كولتووریان سەیری دەكەن و هەرگیز دەستبەرداری نابن، سوڵتانی توركیا و ئایەتوڵاكانی ئێران شێتی سەمای كولتووری خۆیانن، تەنیا ژنی كورد جۆرێك لە سەمای تایبەت بە خۆی نییە.

- كوڕ و كچێك سەمایان كرد، پاسەوانەكانی ئەخلاق بە هەزار زمان هەڕەشەیان لێ كردن، هەر كە زانییان كورد نیین، بێدەنگییان لێ كردن و چوونەوە و كونەكەی خۆیان.
- هەر ئەوەشە گەنجی كوردی دەستەمۆ، بێدەسەڵات و بێداهێنان و مردوو كردووە، هەر ئەوەش گەنجی كوردی فڕێ داوەتە دەرێ و ئەگەر بۆیان بكرێت، گەنجێك لەو وڵاتە نامێنێ، لەبەر كولتوورێك، كە خەریكە ئێسقانەكانی ڕەش دەكات.