كوردستان و كورد لە مێژوودا 
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتور و هونه‌ر
×

كوردستان و كورد لە مێژوودا 

 

13

دەركەوتنى پەیوەندیى كۆمەڵایەتی لە كوردستانى كۆن

 

تا ئێستاش نازانرێت مێژووی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان نەك لای كورد، بەڵكوو لە كوردستانیش بۆ كەی دەگەڕێنەوە؟ چونكە ئێستاشی لەگەڵدا بێت، نە مێژووى ئەو پەیوەندییانە دیارە، نە سەرەتاكانی دەركەوتنی كوردیش لە مێژوودا، بۆیە دەركەوتنی نەتەوەیەك لە مێژوودا دیار نەبێت! دەركەوتنی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانيش هەر بە نادیاری دەمێننەوە و بۆ زانیاری و شارەزایی دەربارەیان، چەندین لێكۆڵینەوەی جیاجیای پێویستە، بەڵام ئەوەش بەو مانایە نییە، بە ئەنجامێك نەگەین.

بەپێی ئەو پشكنین و تۆمارانەی بەر دەستن، سەرەتاى یەكەمین پەیوەندیی كۆمەڵایەتی لە كوردستان و لای كورد، بۆ ئەشكەوتەكان دەگەڕێتەوە، چونكە ئەشكەوتەكان پێگە و مەنزڵگای یەكەمین مرۆڤ بوون لەسەر ڕووی زەوی. بە پێیەشی كوردستان وڵاتێكی شاخاوی و پێگەی سەدان و بگرە هەزاران ئەشكەوت بووە، بۆیە ئەو دەساوەردە لە چەند شوێنێكی كوردستاندا دەست كەوتووە.

بەپێی ئەو دۆزینەوە شوێنەوارییانەش بێت، سەرەتاكانی دروستبوونی پەیوەندییەكان لە ئەشكەوتەكانەوە وەك پەیوەندیی خێزانی دەركەوتوون. بەڵگەشمان بۆ ئەوە، دۆزینەوەكەی ئەشكەوتی (شانەدەر)ە لە چیای برادۆست و ئەشكەوتی (هەزارمێرد)ە لە باشووری شاری سلێمانی، كە بەپێی بەڵگە شوێنەوارییەكانی ئەشكەوتی شانەدەر (پێنج) پەیكەری مرۆڤ لە جۆری نیاندرتاڵ دۆزراونەتەوە، تەمەنیان لەنێوان (45) ساڵ بۆ (6) مانگ بووە.

لێرەوەش بۆمان دەردەكەوێت، بەر لەو مێژووە خێزان ناسراوە و ئەشكەوتەكانیش پێگەی یەكەمین پێكهاتەی خێزان بوون لە مێژوودا. ئەو (پێنج) پەیكەرەی ئەشكەوتی شانەدەریش، كە تەمەنیان (45) ساڵ و (40) ساڵ و (29) ساڵ و (12) ساڵ و (6) مانگ بووە، بەڵگەیەكی حاشاهەڵنەگری خێزانێكە، كە بەر لەو ماوەیە لە لاپاڵی چیایەكی كوردستاندا ژیاون و لە قۆناغێكی ژیانیاندا بەهۆی یەكێك لە دیاردە و كارەساتە سروشتییەكان، یان هەر دیاردەیەكی تر كۆچی دواییان كردووە.

لە ژیانی ئەو ئەشكەوتەشدا دەركەوتووە، كە پەیوەندییەكان سنووردار و لە چوارچێوەی خێزانەكاندا ماونەتەوە. ئەو خێزانانەی لە ئەشكەوتەكان و لەسەر ڕاوكردن ژیاون. بێ ئەوەی بۆ ئەوە چووبن، كە نێچیرە ڕاوكراوەكان پاشكەوت بكەن و بیرێك لە ئایندەيان بكەنەوە. ئەمەو جگە لەوەی، هەر تاكێكی خێزانەكان سەرقاڵی ژیانی سادە و ئاسایی خۆیان بوون، بێ ئەوەی بیر لە دروستكردنی سەرەتاكانی ڕایەڵەی پەیوەندیی كۆمەڵایەتی بكەنەوە، بەڵكوو هەموو هەوڵ و تەقەڵاكانیان بۆ تێركردنی ورگیان بووە.

دوای تێپەڕبوونی نزیك بە (پەنجا هەزار) ساڵیش لە ژیانی خێزانیی ئەشكەوتی شانەدەر، گوندی (زاوی چەمێ) لە دامێنی چیای برادۆست، بەڵگەی گەشەكردنی پەیوەندییەكانە لە خێزانەوە بۆ كۆمەڵ، چونكە لەو گوندەدا (5) خانوو هەبووە و (25) كەسی بە لایەنی كەمەوە تێدا ژیاوە. ئەوەش بەڵگەیە، كە سەرەتاكانی پەیوەندیی كۆمەڵایەتی لە كوردستاندا، بە سەرەتایی دروست بووە و گەشەكردنی ئاستی ژیان لای دانیشتوانی كوردستانی كۆن و بەرزبوونەوەی ئاستی ژیری، پەیوەندییەكانی لە خێزانەوە بۆ كۆمەڵ بەرەوپێش بردووە.

دیارە خۆی لە خۆیدا دەركەوتنی گوند سەرباری پابەندبوونی تاكەكانی بە خێزانەكەیەوە، شێوازێكیان لە پەیوەندیی كۆمەڵایەتی هێناوەتە ئارا. جگە لە پابەندبوونیان بە زەوی و ئەو ئاژەڵانەی، تا ئەو رۆژگارە ماڵییان كردوون. لەم گوندەشدا ئەگەرچی پەیوەندییەكان تازە و سادە بوون، بەڵام لەسەر بنەمای هاوسێیەتی و هاوكاریكردن و ڕێزگرتن لە یەكتری بنیات نراون، بۆیە ئەندامانی گوندەكە وەك یەك خێزان مامەڵەیان لەگەڵ یەكدا كردووە، چونكە باوەڕیان وابووە، بێ یەكتر نەتوانن بژین و درێژە بە ژیان بدەن.

لەگەڵ ڕەوتی پێشكەوتنەكانی كوردستان (گوندی چەرمۆ) وەك یەكێك لە كۆنترین گوندە كشتوكاڵییەكانی جیهان و ناوچەكە، لە هەزارەی حەوتەمی پێش زایین لەنزیك شارۆچكەی چەمچەماڵی ئیمڕۆ، دوای گوندی (زاوی چەمێ) دەركەوت. بنەما كۆمەڵایەتییەكانی ئەو گوندەش كەمێك پێشكەتووتر لە گوندەكەی پێشوو بوو. لەم گوندەدا (150) كەس لە (30) خانوودا ژیاون.

واتە پەیوەندییەكان لەنێوان (30) خێزاندا بووە. ئەو (30) خێزانەش هەموویان پابەندی ئەو سیستەمە كۆمەڵایەتییە بوون، كە لە گوندەكەدا وەك نەریتێكی مێژوویی لە ناوچەكە و كوردستاندا چەسپابوو. بەو پێیەشی گوندەكە كشتوكاڵی بووە، بۆیە زەوی پێوەری پەیوەندەییەكان بووە، بەڵام ئەوەی شایەنی باسكردنە ئەوەیە، كە پێشكەوتن لەم گوندە لەوەدا لە گوندەكەی پێشوو جیاواز بووە و، كە بەرژەوەندیی كەوتووەتە نێوان تاك و خێزان و كۆمەڵ.