چیرۆكی ناردنی یەكەم فاكس لە جیهاندا لەبارەی كوردستانەوە
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتور و هونه‌ر
×

چیرۆكی ناردنی یەكەم فاكس لە جیهاندا لەبارەی كوردستانەوە

 لە كۆندا بە باشی هاتن و چوونمان نەبووە، كە دەمانگوت شاخەكانمان و دۆستەكانمان و مەغدوورییەت و ئازارەكانمان و بێتاوانیمان، بۆ ئەوەبوو وەكوو میللەتێكی دێرین كارمان كرد تا بە پێوە بمێنین.

لە ئێستادا دەستە دەستە زیارەتكارمان هەیە و لەوڕووەوە كەمتەرخەم نەبوون، ئیدی چاومان لە رێگەدا نییە بۆ هاتن و چوونمان، چونكە دانیشتمان لەسەر كورسییەكانمان زۆرن. سەیری پێشتر مەكەن كە باسم كرد، ئەمانە تەنیا ١٠ ساڵێك بەر لە ئێستا بوو،  ئەو دەستانەی ئاوا زوو زوو دەهاتن و دەچوون، قسەم لەگەڵ دۆستێكمدا كرد كە لە شوێنێكی دووردا دەژیت، ئەو گوتی ئەم میراتە پشتی بە میراتی كۆن بەستووە، كوردەكان بەو شێوەیە لە دەرەوە و لە ناوەوە كۆتاییان پێ نایەت.

بابەتەكەمان هێنایە سەر ریفڕاندۆم لە هەرێمی كوردستان بە كەركووكەوە، پاشان قسەكانمان هاتە سەر دۆستەكانی كورد.

ئەو گوتی: ”هەرێمی كوردستان كە گەیشتووەتە ئەم ئاستەی ئێستای، لە سایەی ئەو دۆستایەتی و پەیوەندییە بووە كە لە سەردەمی مەلا مستەفا بارزانی دروستی كردووە. لە سایەی ئەو میراتە كۆنەی لە پەیوەندیدا دروست بووە، ئەمڕۆ لەڕووی كۆمەڵگەی  نێودەوڵەتییەوە خاترمان دەگیرێت و لۆبیمان تا ئاستێك هەیە“.

لە راستیدا كە گوێم لەم قسانە بوو سەرم سوڕما!

دیارە كوردەكان ئەوەندە بێخاوەن و بێكەس نەبوونە. دیارە ئێمەش وەكوو كورد ساڵانێكی زۆر دۆستمان هەبووە، كە بە تەنیا بەجێی نەهێشتووین. تەنانەت ئەوان كەسانی ئاسایی نەبوون، بەڵكوو نووسەر و رۆژنامەنووس و رێكخراوە نێودەوڵەتییەكان و چەند بەرپرسێكی تر بوون وەكوو (ئەكادیمییەكان، لیبڕاڵەكان و ئەوانەی ئایدۆلۆژیای چەپیان هەبووە و كەسانی زانا و سەرۆك كۆمار و سەرۆك وەزیران و بەشێك لە وەزیرەكان دۆستی ئێمە بوون.

هەروەها ئەوانە بۆ ئەوەی دەنگی كورد ببیستن بەردەوام هەڵیان داوە و خۆیان سەلماندووە و بۆ ئەوەی داوای ئێمە بە شەرعی بكەن و پاڵپشتی بۆ بدۆزنەوە ماندووبوونیان كێشاوە.

گفتوگۆكەمان زیاتر درێژە پێ دەدەین...

لەو سەردەمەدا وەكوو ئێستا نەبوو، كە لە رێگەی ئینتەرنێتەوە پەیوەندی ببەستن و تەنانەت تەلەفۆنی زیرەكیش بوونی نەبووە، بۆیە دەپرسین باشووری كوردستان بە درێژایی مێژوو ماوەیەكی زۆر خەباتی كرد و لەناو ئەو هەموو مەحروومییەتەدا چۆن توانی دەنگی بگەیەنێتە دونیا؟

قادرشینار ئەو دۆستەی من و نیشتیمان پەروەرە بەم شێوەیە وەڵامی دایەوە: ”راستە ئینتەرنێت بوونی نەبوو، بەڵام لە ١٩٦٠ دا شتێك بەرهەم هات ئەویش فاكس بوو، كە ئەوكات وەكوو دروست كردنی پەیوەندی بەكاردەهات و وەكوو شۆڕشێكیش باسی لێوە دەكرا لەڕووی زانستەوە.

ئیدی ئەم فاكسە هەموو بەڵگەكان و ڤیدیۆیەكانی لە شوێنێكەوە بۆ شوێنێكی تر بە شێوەیەكی سەرنجڕاكێش دەگواستەوە.

دۆستێكی كوردستان، دەستی بە بەكارهێنانی ئەم پەیوەندییە پەلەیە كرد لە بەرژەوەندی كوردستانیاندا“

لەو سەردەمەدا ئینتەرنێت نەبوو، تەلەڤزیۆن تازە دەرچووبوو، ئیدی كوردەكان لە پایتەختەكاندا لە بیر كرابوون، بەڵام خەباتی كوردان كۆتایی پێ نەهاتبوو، سەرەڕای هەموو ئەمانە، بە شێوەیەك لە شێوەكان لە رێگەی دۆستەكانیانەوە دەنگی خۆیان دەگەیاندە دنیای دەرەوە. ئەمەش لە ساڵی ١٩٦٠ لە رێگەی فاكسەوە رووی دا.

لەو ساڵانەدا كوردەكان لە هەر ٤ پارچەی كورستان گۆشەگیر كرابوون و لە تاریكیدا بوون، باشووری كوردستان لە رێگە مەلا مستەفا بارزانییەوە خەباتیان دەكرد بۆ بەدەستهێنانی مافەكانیان.

سەدامی دكتاتۆر، سورەتی ئەنفالی بەكارهێنا كوردەكانی بە شێوەی زیندوو زیندەبەچاڵ كرد، پاشان بە چەكی كیمیایی بۆردومانی كردن و هەزارانی لێ كوشتن، بەڵام نە ئەم وەحشییەتە و نە خەباتی كوردان دەنگیان نەدەگەیشتە دنیای دەرەوە و پاڵپشتییان بۆ نەدەهات. ئەو سەردەمە سەردەمی بێدەنگیی دنیا بوو لەو ناحەقی و وەحشییەتانە.

لەو سەردەمەدا كە دەنگی كورد نەدەگەیشتە دنیا، چەندان هەواڵ لە بارەی پەیوەندیی كورد و چەندان بەڵگە هەبوو لەسەر كورد، لە رێگەی فاكسەوە بۆ كەسایەتییەكانی دنیا و سەنتەری بڕیاری سیاسی نێردرا، ئەویش رۆژنامەنووسی هۆڵەندی (سیلڤیۆ ڤان رۆیی) بوو.

لە سیلڤیۆوە لە ٢٧ی مایسی ١٩٦١ فاكسێكی مێژوویی لەبارەی كوردەوە گەیشتە دەستم، لەناویدا باسی كورد و كوردستانی تێدابوو، هەندێك بە هاندانی دۆستەكەم بە دوای سیلڤیۆوە رۆیشتم تا شتی لەبارەوە بزانم.

دۆستەكەمان (سیلڤیۆ ڤان رۆیی)، مەگەر لەو سەردەمەدا لە ئەورووپا دامەزراوەیەكی كاریگەری بە ناوی (كۆمەڵەی كوردستانی نێودەوڵەتی) دامەزراندووە، خۆشی سەرۆكی ئەو كۆمەڵەیە بووە.

ئەم كۆمەڵەیە لە ساڵی ١٩٦٠ لە ئەورووپا چالاكییەكانی كوردی نیشان دەدا و پاڵپشتی بۆ وەردەگرت.

سیلڤیۆ لە ساڵی ١٩٢٤ لە رۆتردام لە دایك بووە، رۆژنامەنووسێكی سەربەخۆ بووە و پڕۆفیشناڵ بووە لە چۆنیەتی بڵاوكردنەوەی بابەتەكاندا، لە هەمان كاتدا لە لە بەشی ئەرشیڤی شارەوانیی ئەمسترادام فەرمانبەر بووە.

ئەو تەنیا بەوەوە نەوەستاوە كە هەواڵ لەسەر كورد و بەڵگەكانی كۆ بكاتەوە و بە شێوەیەكی ئاگرین لە گۆڤارێكدا بڵاوی بكاتەوە وەكوو پارێزگاری لە كورد، ئەو بەڵگانەی بۆ هەموو نوێنەرەكانی وڵاتان دەنارد، بۆ رۆژنامەنووسەكانی دەرەوە هۆڵەندا و بۆ بەڕێوەبەرایەتییەكانی دەرەوەی دەنارد، ئه‌مانەشی هەموو لە رێگەی فاكسەوە ئەنجام دەدا. بەو ئیمكانییەتە كەمەی بەردەستی،  بە شێوەیەكی خێرا بەڵگەكانی لەسەر كورد و ئەو كارەساتانەی بەسەری دەهات، ئەگەر كەمیش بێت، دەیناردە دەرەوە و زەمینەی خۆش كرد تا لۆبی كورد دروست بكات.

زۆرێك دەیانگوت با لێكۆڵینەوەی زیاتر لەوڕووەوە بكەین سوودی هەیە، یاخود گومانیان لە زانیارییەكانی ئەو هەبوو، یان بۆچی ئەوانەی وا دەڵێن وەكوو ئەوە وایە پێشتر گوێم لێی بووە، ئەوانەی مەراقیان گرتبایە، دەگەڕان و دەیاندۆزییەوە.

ئەوانەی پەیوەستبوون بە دۆزی كورد، نەیانگوت ئەو كەسایەتییە بۆچی ئامانجێك وا دەكات؟ بەڵكوو دەیانگوت، دەنگ و ئەو ژیانەی شۆڕشی كورد بە دنیا بگەیەنن، ئەم نیشاندانەش هەوڵێكی نائاساییە تا هه‌ناسه‌یه‌ك هەڵمژن.

ئەو دۆستە كۆنەی ساڵی ١٩٦٠ی كورد، لە سەروبەندی ریفڕاندۆم بۆ سەربەخۆیی هەرێمی كوردستان، دیسان دەركەوتەوە و هاتەوە بەرباس.

سەرۆك بارزانی، لە سەروبەندی ریفڕاندۆمدا داوەتی هەموو ئەو دۆستە كۆنانەی كوردی كرد، كە لە شۆڕشی ئەیلوول و دوای ئەویش كوردیان بە تەنیا بەجێنەهێشت و پاڵپشتی كوردیان كرد، رێزی لێیان گرت و گوتی ”ئێوە دۆستی راستەقینەی ئێمەن“.

بەڵێ گوتی ئەو هێزە، لە رۆژە تاریكەكاندا ئێمەیان بە تەنیا جێنەهێشت و دۆستی راستەقینەمانن، ئەوانەشی ئێستا لە ژیاندا نەماون و دۆستی كورد بوون و پاڵپشتییان لە داوا رەواكەی كردووە، یادیان دەكەینەوە و شەڕەفێكی گەورەن بۆ ئێمە و ناویان لە دڵماندا دەمێنێتەوە.

وەگێڕانی لە توركییەوە: كارزان گلی