كوردستان و كورد لە مێژوودا
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
كه‌یوان ئازاد 01/04/2021

كوردستان و كورد لە مێژوودا

12

باوەڕى ئایینى لە كوردستاندا

تا ئێستا ڕوون نییە، (یەكتاپەرستی) كەى و چۆن و سەری هەڵداوە و گەیشتووەتە كوردستان؟ بەڵام ئەوەندە زانراوە، كە یەكەمین كەسایەتی ئەو پەیامەی لەسەر زەوی بڵاو كردەوە (ئادەم) بووە. ئەوەش دواى ئەوەی لەگەڵ (حەوا)ى خێزانی، دوای بێفرمانیكردنى پەروەردگار، لە بەهەشت دەكران و خرانە سەر زەوی.

دیارە لەكاتێكدا ئەوە ڕوون نییە، كە مێژووی كەسایەتیی (ئادەم) بۆ كەی دەگەڕێتەوە! بەڵام ئەوەندە زانراوە، كە یەكتاپەرستى لە دەركەوتنى (ئادەم)، وەك یەكەمین پەیامبەرى سەر ڕووی زەوی، سەری هەڵداوە و ڕێچكەی گرتووە. سەبارەت بە مێژووى دەركەوتنیشى، شتێكى وەها لەبەردەستدا نییە، تەنیا ئەوەندە نەبێت، كە مێژوونووسانی عەرەبی و ئیسلامی، مێژوویەكیان بۆ دەركەوتن و ژیان و تەمەنی ئەو پەیامبەرە داناوە، بەڵام ئەو تۆمارانەش جێگای پرسیار و تێڕامانن! هۆیەكەش ئەوەیە، ئەگەر (ئادەم) یەكەمین مرۆڤی سەر ڕووی زەوی بووبێت، خۆ لەو سەردەمەدا نووسین نەبووە، تا ئەو تۆمارانە بنووسرێن!

ئەگەر ئەو تۆمارانەش بۆ دوای سەردەمی نووسین بگەڕێنەوە، ئەوا مێژووی (ئادەم) لە (سێ هەزار) ساڵ پێش زایین تێپەڕ ناكات، كە ئەوەش مێژووى دەركەوتنی (ئایینى یەكتاپەرستى) دەخاتە ژێر پرسیارەوە؟ ئەمەو جگە لەوەی، بەپێی ئەو تۆمارانەی مێژوونووسانی عەرەبی و ئیسلامی بێت، دەركەوتنی (ئادەم) لەسەر خاكی كوردستان نەبووە. تەنانەت دەركەوتنی (شیس كوڕى ئادەم) و (ئیدریس كوڕی یەرد كوڕی مەهلایل كوڕی قەینەن كوڕی ئانوش كوڕی شیس) هەر لە كوردستان نەبوون.

هەر بۆیە، دەركەوتنی ئایینى یەكتاپەرستی بەو تۆمارانە، جگە لەوەی لەسەر خاكی كوردستان دەرنەكەوتوون، بەو مێژووەشى بۆ دروستبوونی بوونەوەر و زەوی و دەركەوتنی مرۆڤ دانراوە، ئەم ئایینە بۆ دواى دەركەوتنى ئایینى دووانەپەرستی دەگەڕێتەوە و دەبێتە چوارەمین باوەڕى ئایینى لە جیهان و كوردستاندا.

(نووح كوڕی لامەك)يش، كە بە (نۆ) پشت دەچێتەوە سەر (ئادەم/ س. خ) سەربارى ئەوەى لە كوردستاندا دەرنەكەوتووە، بەڵام دواى ئەوەی زێدەكەی لە شارى (ئوور)ى باشوورى عێراقی ئێمڕۆ دوچاری لافاو دەبێت، بەهۆی كەشتییەكەی و لەگەڵ هاوەڵانى ڕێگای باكووریان گرتە بەر و تا دواجار كەشتییەكەیان لەسەر (چیای جوودی) لەنگەری گرت. بەوەش یەكەمین پەیامبەرانی مێژووی مرۆڤایەتی، كە (چوارەمین) پەیامبەر لەدواى (ئادەم، شیس، ئیدریس) بوو، لە كوردستان دەركەوت و بانگەشەی بۆ یەكتاپەرستی كرد. مێژووى ئەو پەیامبەرەش بۆ (سێ هەزار) ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە، وەك لە تۆمارەكانی سۆمەری بە ناوی (ئوتۆنابشتم) ئاماژەیان پێ دراوە.

دواى (نووح كوڕى لامك) پەیامبەرێكی تر بە ناوی (ئیبراهیم كوڕی ئازەر) هەر لە شاری (ئوور)ی سۆمەری و لە هەزارەی دووەمى پێش زایین دەركەوت. دواجار لە ئەنجامی هاوكاری نەكردنی خەڵكانی ناوچەكە، لەگەڵ (سارا كچى هاران)ى خێزانى، كە كچى فەرمانڕەوای شارى (بابل) بوو، ڕێگای كوردستانى گرتە بەر و ڕووبەڕووی (شەمشی ئەددى یەكەم/ 1860- 1776پ.ز) ناسراو بە (نەمروود) پادشاى ئاشوورى بووەوە. دواى ڕزگاربوونیشی لەو ئاگرەی، وەك لە دەقە پیرۆزەكانی (تەورات و قورئان)دا هاتووە، كە (نەمروود) بۆی هەڵكردبوو، تا بە سووتان كۆتایی بە ژیانی بهێنێت، لە ڕێگای كوردستانەوە گەیشتە خاكی شام.

لەوێش (سارا)ى خێزانى و (یەعقووب)ى كوڕى بەجێ هێشت و لەگەڵ هاوسەری دووەمی بەناوی (هاجەر) ڕووی كردە وڵاتى میسڕ و دواجار بەرەو نیمچەدوورگەی عەرەبى بەڕێ كەوتن، تا دواجار لە شاری (مەككە)ی ئیمڕۆ لەگەڵ هاوسەرەكەى و (ئیسماعیل)ی كوڕی، (كەعبە)یان دروست كرد. بەوەش ئەو پەیامبەرە لە هەردوو سەر زەمینی فەڵەستین لە شام و (مەككە) لە نیمچەدوورگەى عەرەبی، نەوەی بەجێ هشت و چەندین پەیامبەری ئایینى یەكتاپەرستی دواى خۆى بەجێ هێشت، كە یەكێكیان (ئایینی جوو) بوو.

(ئایینى جوو)ش وەك ئایینێكی دیكەی یەكتاپەرست، بەهۆى (نەبوخوزنەسرى كوڕى نەبوبڵاسەرى كلدانى) لە سەدەى شەشەمى پێش زایین، دواى راپێچكردنى (سێ هەزار) جوولەكە لە شارى (ئورشەلیم) بۆ ناوچەكانى ژێر دەسەڵاتى و شارى (بابل)ى پایتەخت، گەیشتە ناوچەكانى كوردستان. ئەوەش دواى ئەوەى بەشێك لە دیلەكانى جووى وەك خزمەتكار و كەنیزەك نێردرانە دەربارى (كەى ئەخسار)ى پادشاى ماد. بەهۆی ئەوەی (نەبوخوزنەسر) زاوای (كەى ئەخسار)ى پادشای ماد بوو، بەو ڕووداوەش (ئایینى جوو) بە ئایین و باوەڕى ئایینى بە كوردستان زیاد كرا.

(ئایینی مەسیحی)ش وەك ئایینێكى دیكەی یەكتاپەرست، لە سەرەتاكانى سەدەی یەكەمی زایینی، لەلایەن مژدەدەرە مەسیحییەكانەوە لە كوردستانی خۆرئاواوە گەیشتە ناوچەكانى دیكەی كوردستان و تەنانەت خاكی ئێران و نیمچەدوورگەی هیند و چین. ئەوەش لەكاتێكدا بوو، هەریەك لە ئایینەكانی (بتپەرستی، زەردەشتى، جوو، بوودایی) بە كوردستاندا بڵاو بوونەوە.

بەدەر لەو ئایینانەی ئاماژەیان بۆ كرا، (ئایینى كاكەیی)، كە بە (ئایینى یارسان، قەڵخانی، درووزی، ئەهلى حەق)یش ناسرا، وەك ئایینێكی ترى كوردستانی، لەسەر خاكی كوردستان دەركەوت و بڵاو بووەوە، بەڵام بەهۆی ئەوەی خودی ئایینەكە و مێژووی دەركەوتنی كەوتە نێو مشتومڕى ئاییناسان و مێژوونووسان و خودی پەیڕەوانی كاكەیی، نەتوانرا مێژووى كۆنترین دەركەوتنی دیاری بكرێت، تا بەهۆیەوە بە مێژووی ئایینەكە و پەیڕەوانی بگەین، بەڵام سەرباری ئەوەش، بووە یەكێك لەو ئایینانەی لە كوردستاندا بڵاو بووەوە و ژمارەیەك پەیڕەوی باشی لە دەوری خۆی كۆكردەوە.

بەو شێوازەش، لە قۆناغى مێژووى كۆندا چەندین ئایین و بیروباوەڕى ئایینى لە كوردستان دەركەوتن و گەیشتنە كوردستان و تێیدا بڵاو بوونەوە و پەیڕەو و باوەڕداریان بۆ دروست بوو.