كوردستان و كورد لە مێژوودا
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
كه‌یوان ئازاد 08/03/2021

كوردستان و كورد لە مێژوودا

9

دۆزینەوەى (نووسین) و وەرچەرخان لە نووسینەوەی مێژووى كوردستان و كورد

(نووسین) بە سەرەكیترین هۆكاری دەرخستنى تۆمار و لایەنە شاراوەكانى مێژووى ژیان دادەنرێت، چونكە بەهۆیەوە دەزانرێت، كە ژیان لە كەیەوە و چۆن دەستى پێكردووە؟ هەر بۆیە بە دۆزینەوەی نووسین دەگەینە كۆنترین مێژووى نووسراوى ژیان، نەك لە كوردستان، بەڵكوو لە سەرتاسەرى جیهانیشدا.

كاتێكیش بە تۆمارە مێژووییەكاندا ڕۆ دەچین، دەگەینە ئەوەی كە یەكەمین هەوڵى دۆزینەوەی نووسین لە مێژوودا بۆ (سۆمەرییەكان) دەگەڕێتەوە. ئەوەش دواى ئەوەی لە شارى (ئەریدۆ)ى ئەوپەڕى باشووری خۆرائاوی وڵاتى عێراقی ئیمڕۆ، لە رۆخى چەپی ڕووبارى فورات، لە دەوروبەری ساڵی (3500- 3400پ.ز) پیتیان دۆزییەوە.

دواتر لە ساڵی (3200پ.ز) وشە و دواتر و لە ساڵی (2800پ.ز) ڕستەشیان دۆزییەوە. بە دۆزینەوەی (وشە و ڕستە)ش، نووسین كەوتە سەر ڕاستەڕێى خۆی و مێژووى سەردەمەكەى و پێش خۆى تۆمار كرد. لەم ڕووەشەوە سۆمەرییەكان وەك یەكەمین كۆمەڵى سەر ڕووی زەوی، نووسینیان لە تۆماری پادشا و پەرەستگەكاندا بەكار هێنا.

بەو پێیەش بێت، بەر لە (2800پ.ز) هیچ جۆرە نووسینێك جگە لە پیت و وشە نەبووە، جگە لە چەند تۆمارێكی هونەری سادەی وێنەی سەر دیواری ئەشكەوتەكان و لاپاڵی چیاكان. دیارە بەو پێیەی مەڵبەندی سۆمەرییەكان ناوچەكانی باشووری عێراقی ئیمڕۆ بووە، بۆیە ئەو دۆزینەوە مێژووییە دوای چەند سەد ساڵێك ئاسایی گەیشتووەتە كوردستان.

لە لایەكی دیكەوە، وەك زانراوە یەكەم نووسین لەسەر گڵ و قوڕ بووە و دواتر لەسەر دار و گەڵای درەختەكان نووسراوەتەوە. میسرییە كۆنەكانیش (قامیش-القصب البردی)یان بۆ دروستكردنی كاغەز بەكار هێناوە و دواتر لەسەریان نووسی. ڕۆمەكانیش لەسەر (ئاوریشم) دەستیان بە نووسین كرد.

بەڵام سەبارەت بە دانیشتووانی كۆنى كوردستان و هەروەها كوردیش وەك نەتەوەیەكی دێرینی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و جیهان، نووسینیان لە سۆمەرییەكانەوە وەرگرتووە. دیارە ئەگەر ئەو بۆچوونەش سەلمێنرا، كە ڕیشەی سۆمەرییەكان بۆ كوردستان دەگەڕێتەوە، ئەوا ئیتر گومان لەوەدا نامێنێت كە سەروەریی دۆزینەوەی نووسین بۆ دانیشتووانی ڕەسەنی كوردستانی كۆن دەگەڕێتەوە.
نابێت ئەوەش لە یاد بكەین، كە هەریەك لە دەسەڵاتدارەكانی مێژووی عێراقی كۆن، وەك (ئیمپراتۆڕیی ئاشووری/ 2500-612پ.ز) و (ئیمپراتۆڕیی ئەكەدی/ 2334-2154پ.ز)و (ئیمپراتۆریی بابلی یەكەم/ 1894-1595پ.ز) لەپاڵ سۆمەرییەكان، بەهۆى دۆزینەوەى نووسینەوە، پرۆسەی خوێندنیان داهێنا.

تەنانەت (حامورابی/1792-1750پ.ز) شەشەمین پادشاى دەوڵەتی بابلی یەكەم، بە یەكەمین پادشای عێراقی كۆن ئەژمار كراوە، كە نووسینى خستە پرۆسەی خوێندنەوە. هەر بۆیە زۆر پێدەچێت ئەو پرۆسەیە لە ڕێگەی ئەوانەوە هاتبێتە كوردستان. خاڵێكی بەهێزی ئەو ڕایەش، واقیعێكی مێژووییە، كە (گوتییەكان) وەك كۆنترین دانیشتووانی شاری (كەركووك) و دەوروبەری، لە هەزارەی سێیەمی پێش زایین توانییان لەنێوان ساڵانی (2330-3210پ.ز) ئیمپراتۆڕیی ئەكەدی بڕووخێنن و بۆ ماوەی (120) ساڵ فەرمانەڕەوایەتیی ناوەڕاست و باشووری عێراقی ئەمڕۆ بكەن.

دوای ئەوانیش كاشییەكان وەك كۆمەڵێكی تری كوردستانی كۆن، كۆتاییان بە دەسەڵاتی ئیمپراتۆڕیی بابلی یەكەم هێنا و لەنێوان ساڵانی (1595-1162پ.ز) فەرمانڕەوایەتیی ناوەڕاستی عێراقیان كرد. هەروەها مادەكانیش لە هەرێمی موكریانی خۆرهەڵاتی كوردستانەوە، لە ساڵی (612پ.ز) كۆتاییان بە ئیمپراتۆریی ئاشووری هێنا.

بەوەش هەر (سێ) ئیمپراتۆری گەورەی مێژوویی عێراقی كۆن، لەلایەن (سێ) كۆمەڵی كوردستانییەوە كۆتاییان پێهێنرا. ئەوانەش دەمانگەیەننە ئەوەی كە بەهۆی ئەو پەیوەندی و شاڵاوانەوە، نووسین و خوێندن گەیشتە كوردستان و دانیشتوانەكەی، بەڵام خاڵی گرنگ و شاراوە ئەوەیە، كە تا ئێستا وردەكاریی مێژوو و شوێن و ئەو كەسایەتییانەی پرۆسەكەیان هێنایە كوردستان ونە و جێگای پرسیارە!

لە لایەكی دیكەوە، ئەوەی بۆ پسپۆرانی مێژوو و مێژوونووسان ساغ بووەتەوە ئەوەیە، كە سەرەتا نووسین وەك بەهرەیەكی خودایی سەیر كرا و ناوی (پیرۆز)ی لێ نرا. بەهۆی ئەوەشەوە بۆ كەسانی ئاسایی نەبووە كار بە نووسین بكەن. واتە ئەو كارە تایبەت كرا بە كۆشك و تەلاری پادشا و میر و پەرەستگەكان، بۆیە وەك سەرەتا و تا دوا سەردەمەكانی قۆناغی مێژووی كۆنیش هەر وابەستە بە دەسەڵاتداران و پیاوانی ئایینی بوو.

كوردستانیش وەك پێگەیەكی دەركەوتنی سەرەتاكانی نووسین تێیدا، لە پەرەستگاكانی كوردستانەوە دەستى پێكرد و لەلایەن پیاوانی ئایینییەوە كاری پێ كرا. بەمەبەستی پەلكێشكردنی پادشا و میر و دەسەڵاتدارەكانیش بۆ ژێر سێبەر و دەسەڵاتی ئایینی و پەرەستگاكانیش، ئەو دەسكەوتە مەزنە لەلایەن پیاوانی ئایینییەوە بۆ كۆشك و تەلار و دیوەخانی پادشا و میرەكانی كوردستان گوازرایەوە و پێیان فرۆشرایەوە.
ئامانج لەو كارەش ئەوە بوو، تا بۆ لەوەودوا هیچ پادشا و میر و دەسەڵاتدارێك لە فرمان و داوا و ئەركەكانی پەرەستگە و پیاوانی ئایینی لانەدەن و لە دەسكەوت و سامانەكانیان بێبەشیان نەكەن. ئەوەی لە مێژووى نووسینیش لە كوردستانى كۆن دۆزراوەتەوە ئەوەیە، كە لە چەند ناوچەیەكی كوردستان چەند نووسراو و بەڵگەنامەیەك دۆزراونەتەوە، كە مێژووى سەردەمەكەیان دەگێڕنەوە. وەك تۆمار و نامەی پادشایانى میتانى بۆ فیرعەونەكانى میسر لە هەزارەی دووەمی پێش زایین، تا بە تۆمارى پادشایانى خالدى دەگات، لە هەزارەی یەكەمی پێش زایین.

تۆمارى پادشایانى میتانی بە نووسینی بسماری و بە زمانی میتانی نووسراون. هەرچى تۆمارى پادشایانى خالدییە، بە نووسینی بسماری و بە زمانی خالدی (زمانی دەوڵەتی ئورارتو) نووسراون. نووسراوەكانیش بۆ چەند پادشایەكی میتانى و خالدى دەگەڕێنەوە.

ماوەتەوە بڵێین، مێژووی دۆزینەوەی نووسین و بڵاوبوونەوەی بە كوردستاندا، دوای چەندین سەدە لە دۆزینەوەی گەیشتە توێژی بازرگانان و بەدوایدا بۆ كاسبكاران گوازرایەوە، بەڵام بۆ توێژەكانی خوارەوەی كۆمەڵ، زۆر لەوە دوا كەوت كە مێژوو چاوەڕوانی بوو.