سه‌رسه‌ختیى، یان كۆڵنه‌دان!
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
خەڵات عومەر 03/03/2021

سه‌رسه‌ختیى، یان كۆڵنه‌دان!

له‌سه‌ر ئاستى جیهان، به‌هۆى به‌ڵاى كۆرۆناوه‌، كۆمه‌ڵێك كێشه‌ى سیاسى و ئابوورى به‌رۆكى مرۆڤایه‌تییان گرتووه‌، ئه‌گه‌ربه‌ مێژووى مرۆڤایه‌تیشدا بچیته‌وه‌، وانه‌یه‌ك به‌ده‌ست دێنیت و ده‌ڵێت "له‌دواى هه‌موو نه‌خۆشى و ده‌ردەكان شه‌ڕ و شۆڕ و ئاژاوه‌ دروست بووه‌".

وا چه‌كه‌ نه‌خوازین به‌دواى ئه‌م به‌ڵاى كۆرۆنایه‌دا ئاژاوه‌ به‌رۆكمان بگرێت، به‌ڵام له‌ ڕاستیدا جگه‌ له‌وه‌ى، كه‌ كۆرۆنا سوودى بۆ ته‌ندروستیى ژینگه‌ى گۆى زه‌وى هه‌بووه‌، خێروبیرمان لێ نه‌دیوه‌. به‌پێچه‌وانه‌وه‌، ته‌ندروستیى ده‌روونیى مرۆڤیشى زۆر خراپ كردووه‌.

ساڵى پار (ئه‌نتۆنیۆ گۆتریش) سكرتێرى گشتیى نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان، پێش گرێدانى خولى حه‌فتا و سێیەمینى كۆمه‌ڵه‌ى ته‌ندروستیى جیهانى له‌ (ژنێف)، سه‌رنجى هه‌موو كۆمه‌ڵَگه‌ى نێوده‌وڵه‌تیى بۆ ئه‌وه‌ ڕاكێشا، به‌هۆى بڵاوبوونه‌وه‌ى ده‌رده‌ كۆرۆناوه‌، پێویسته‌ زۆر به‌ته‌نگ ته‌ندروستیى ئه‌قڵى و ده‌روونییه‌وه‌ بن.

له‌م دواییه‌دا گۆڤارى (فۆرین پۆلیسى) ڕاپۆرتێكى به‌ ناونیشانى (چۆن په‌رله‌مانى ئه‌ورووپاى ده‌سه‌ڵاتى سته‌مكارانى به‌سه‌ر كیشوه‌ره‌ پیره‌كه‌دا زیاتر سه‌پاندووه‌؟) بڵاو كردووەته‌وه‌.


ڕاپۆرته‌كه‌ (دالیبۆر ڕۆهاك) له‌ (په‌یمانگه‌ى ئه‌مریكان ئنته‌رپرایز)ه‌ و ئاماده‌ى كردووه‌ و باس له‌وه‌ ده‌كات، چۆن پارته‌ ئەورووپاییه‌كان ده‌رفه‌تى ده‌رده‌ كۆرۆنایان قۆستووەته‌وه‌ و كاریان كردووه‌ بۆ ئه‌وه‌ى له‌جیاتیى چه‌سپاندنى به‌ها دیموكراسییه‌كان له‌ وڵاتانى خۆیان و وڵاتانى جیهاندا، یاسا بۆ باڵاده‌ستیى كۆمه‌ڵێك بنه‌ماڵه‌ى سیاسى و ده‌وڵه‌مه‌ندیى سته‌مكاریى ئەورووپایى به‌كار بخه‌ن!

به‌شێوه‌یه‌ك، كه‌ هەر كەس ئه‌م ڕاپۆرته‌ بخوێنێتەوە، پێیوایە باس له‌ ئەو و وڵاته‌كه‌ى ئەو ده‌كات. ئه‌مه‌ش ته‌نیا له‌به‌رئه‌وه‌یه‌، خه‌مه‌ لۆكاڵییه‌كان خه‌مى جیهانیین و خه‌مى جیهانییش خه‌مى لۆكاڵیین.

به‌داخه‌وه‌ ئه‌وانه‌ى له‌م هاوكێشه‌ تێ ده‌گه‌ن كه‌من، منیش هه‌میشه‌ كه‌ بێ په‌روا دووپاتى ده‌كه‌مه‌وه‌ و به‌ڵگه‌ى بۆ ده‌هێنمه‌وه‌، ده‌مه‌وێت بیسه‌لمێنم، مادام سه‌رمایه‌دارى ده‌یه‌وێت بازاڕ جیهانگیر بكات، پێویسته‌ ئێمه‌ به‌پێچه‌وانه‌وه‌، هاوخه‌مى و هاوده‌ردیى مرۆڤبوونمان جیهانگیر بكه‌ین، بۆ ئه‌وه‌ى به‌رامبه‌ر به‌ دێوى (بازاڕ) سه‌نگه‌رى خه‌باتى كۆمه‌ڵایه‌تیمان به‌هێز بكه‌ین و به‌ نینۆك شه‌ڕ له‌گه‌ڵ دێوى (به‌بازاڕكردنى جیهان) و (به‌كاڵاكردنى مرۆڤ)دا بكه‌ین.

سه‌رنج بده‌ن كۆمپانیا و پرۆژه‌ بچووك و جڤاكییه‌كان له‌ ده‌رده‌ كۆرۆنا و كەرەنتینه‌دا زیانیان به‌ركه‌وتووه‌، كه‌چى كۆمه‌ڵگاى گه‌وره‌ى سه‌رمایه‌دارى و كۆمپانیاى گه‌وره‌ى بنه‌ماڵه‌كان، زیاتر سه‌رمایه‌یان كه‌ڵه‌كه‌ كردووه‌، به‌ره‌ى كۆنتڕۆلكردنى جیهان به‌هێزتر بووه‌.

ئه‌م قسه‌یه‌ى من ڕمڵ لێدان نییه‌، به‌ئاسانى بۆت كورت ده‌كه‌مه‌وه‌. منى بێ سه‌روسه‌ودا ده‌مه‌وێت كار بكه‌م.
وابزانه‌ زارزارێن و ڕۆڵێته‌، به‌ختى خۆم خستووەته‌ سه‌ر دوو ژماره‌، تۆش له‌سه‌ر نه‌وه‌د و هه‌شت ژماره‌ دات ناوه‌، بێ گومان به‌ختى دوو ژماره‌ى من نایباته‌وه‌، به‌ڵام له‌ نه‌وه‌د و هه‌شته‌كه‌ى تۆ حه‌فتا زیاتر ده‌یباته‌وه‌.

من دۆڕاوى گه‌وره‌ و تۆ براوه‌ى بچووكى، به‌ڵام هه‌رده‌م تۆ ده‌یبه‌یته‌وه‌، چونكه‌ تۆ سه‌رمایه‌دارى!
با بێینه‌وه‌ سه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌ى، كه‌ ئه‌م نووسینه‌م پێ هۆنییه‌وه‌ و سه‌باره‌ت ساغڵه‌میى ئه‌قڵی و ده‌روونییه‌ و قسه‌ى سه‌رۆكى گشتیى نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كانم به‌ نموونه‌ بۆ هێناوه‌ته‌وه‌.

ده‌رده‌ كۆرۆنا خه‌ڵكى خزاندووەته‌ ماڵه‌كانیانه‌وه‌، تاك و ته‌ریكى خستوون و لێكتر دوورى خستوونه‌ته‌وه‌. وامه‌زانه‌ هه‌موو شوێنێك ئه‌م وڵاته‌ى ئێمه‌یه‌ و خێروبێرى په‌یوه‌ندیى جڤاكى پێكمانه‌وه‌ گرێ ده‌دات و په‌یوه‌ندیى كۆمه‌ڵایه‌تیمان هه‌یه‌.

خۆت بخه‌ كه‌وڵى هاووڵاتییه‌كى ئه‌ڵمانى و ئینگلیز و فه‌ره‌نسایى داماوه‌وه‌، له‌ ئاپارتمانێكى بیست قات دایه‌ و ڕووبه‌رى ماڵه‌كه‌ى سى چل مه‌ترێكه‌ و به‌ته‌نیا ده‌ژى و دۆست و یار و هاوڕێیه‌كى نییه‌، ئه‌گه‌رهه‌یبێت سه‌گێكه‌ و نه‌بێت ئه‌ویش نییه‌، مرۆڤایه‌تیبوون چۆن وا ده‌گوزه‌رێت؟َ

كه‌ ئه‌م بابه‌ته‌م سه‌باره‌ت ساغڵه‌میى ئه‌قڵى و ده‌روونى ده‌نووسى، كۆمه‌ڵێك ئامار و سه‌رژمێرى نێوه‌نده‌ گه‌وره‌كانى وڵاتانى خۆرئاوام خوێنده‌وه‌، كه‌ چۆن له‌سایه‌ى ده‌رده‌ كۆرۆنا و كەرەنتیه‌نه‌دا، بارى ده‌روونیى خه‌ڵك تێكچووه‌ و چۆنیش خه‌ڵكانێكى زۆر تاك وته‌ریك كه‌وتن و له‌ نه‌بوونى په‌یوه‌ندیى گه‌رمى خێزانى و كۆمه‌ڵاتیدا، په‌نایان بردووەته‌ به‌ر به‌كارهێنانى كهوول و ماده‌ى بێهۆشكه‌ر و ژماره‌یه‌كى زۆرتریش، ئه‌مانه‌ش دادى نه‌داون و خۆیان كوشتووه‌، پرسیارم لادروست بوو.
تابلۆى جیهانه‌كه‌مان بێنیته‌ به‌رچاوت ئه‌وه‌نده‌ ترسناكه‌، هیچ نامێنێت جێگاى ئومێد بێت.

لێره‌دا ده‌مه‌وێت بگه‌ڕێمه‌وه‌ بۆ جوانترین ڕۆمان، كه‌ له‌ سه‌ده‌ى هه‌ژدەمدا و له‌ ساڵى 1759 به‌ ته‌نیا له‌ سێ ڕۆژدا (ڤۆڵتیر)ى بیرمه‌ندى گه‌وره‌ى فه‌ره‌نسایى نووسیویه‌تى و به‌ ناونیشانى (كاندید، یان گه‌شبینى)ه‌ وعه‌یامێك پێش ئێستا خوێندوومه‌ته‌وه‌.

له‌و ماوه‌یه‌دا، كه‌ بیركردنه‌وه‌م و ده‌رده‌ كۆرۆنا بردمیه‌وه‌ سه‌رى و جارێكى تر ده‌سته‌ودامانى بوومەوە وخوێندمه‌وه‌، زانیم ناوه‌ڕۆكى ڕۆمانه‌كه‌ سه‌باره‌ت درۆى دروستكردنى هیوا و ئومێده‌ به‌ زانست و خۆشه‌ویستى و پێشكه‌وتنى ته‌كنیكى وئه‌قڵه‌وە، دژى نه‌خۆشیى دروستكردنى هیوایه‌.

بته‌وێت له‌م ڕۆمانه‌ گه‌وره‌ فه‌لسه‌فیه‌ بگه‌یت، دووچارى پووچگه‌رایى ده‌بیت، كه‌ هیوابه‌خشین به‌ ئه‌قڵ و زانست خۆى درۆیه‌كى گه‌وره‌یه‌ و بە ته‌نیا بۆ ئه‌وەیه‌وه‌، ده‌سه‌ڵات بۆ سته‌مكاران ده‌سته‌به‌ر بكاته‌وه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ى زمانى حاڵى بڵێت زانست و پێشكه‌وتن وه‌كو ئێستا ده‌سه‌ڵات به‌ سته‌مكاریى بازاڕ ده‌داته‌وه‌، ئه‌مه‌ش حیكمه‌تى گه‌وره‌ى ئه‌ده‌به‌، كه‌ پێشبینیى دووباره‌بوونه‌وه‌ى بێ دادیى ده‌كاته‌وه‌.

ڤۆلتێر ده‌ڵێت: "خۆبه‌ستنه‌وه‌ به‌ هیواى زانست و ئه‌قڵ، خۆشه‌ویستی و واتاى گه‌وره‌وه‌، ئه‌وپه‌ڕى پووچگه‌راییه‌، بۆیه‌ واباشه‌ "مرۆڤ خه‌ریكى باخچه‌ بچووكه‌كه‌ى خۆى بێت و شتێكى تیا بچێنێت".

هه‌زارن ساڵ پێش (ڤۆلتێر) و پێش هه‌ر سێ ئایینییه‌ ئیبراهیمییه‌ گه‌وره‌كه‌، (زه‌رده‌شت)ى ڕێبه‌رمان گوتوویه‌تى: "هه‌ر كه‌س دوازده‌ دره‌خت بچێنێت، له‌ نه‌وه‌ى منه‌".

(ڤۆلتێر) باسى نائومێدیى كردووه‌ و (زه‌رده‌شت)یش باسى ئومێد، له‌م نێوه‌نده‌دا ئه‌وه‌ى گرنگه‌، كۆڵنه‌دان و سه‌رسه‌رختییه‌، باخچه‌كه‌ى ڤۆلتێر هه‌رئه‌وه‌ى زه‌رده‌شته‌، گرنگ ئه‌وه‌یه‌ ئومێدى گه‌وره‌مان نه‌بێت، بۆ ئه‌وه‌ى هه‌ر به‌جارێك نائومێد نه‌بین.

چه‌ند دره‌ختیك بچێنه‌ و ئومێدى گه‌وره‌ت نه‌بێت، دره‌خته‌كان بچێنه‌ و نائومێد مه‌به‌. ئه‌مه‌ ئه‌وپه‌ڕى كۆڵنه‌دان و سه‌رسه‌ختییه.
كارى چاكه‌خوازى ئه‌گه‌ر خۆشت به‌ره‌كه‌ى نه‌چنیته‌وه‌، خه‌باتێكى گه‌وره‌یه‌، كه‌ دژى خراپه‌كارى پێ ده‌بیته‌وه‌، له‌ شوێنێك كه‌ ڕه‌نگه‌ تۆ خۆشت له‌وێ نه‌بیت و نه‌زانیت چۆن ئه‌م زۆرانه‌ به‌ سه‌ركه‌وتنى جیهان و میهره‌بانیى مرۆڤبووندا ده‌شكێته‌وه‌.

خه‌باتى كۆمه‌ڵایه‌تى له‌ هه‌ناویدا خه‌باتێكى تاكانه‌شه‌، ئه‌مه‌ش خه‌باتێكه‌ ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ى كۆڵنه‌دان و سه‌رسه‌ختییه‌ به‌وه‌ى، ئه‌گه‌ر ئێمه‌ هه‌ریەكه‌ و له‌ خۆمانه‌وه‌ له‌ ژینگه‌ى كۆمه‌ڵایەتیى خۆمان بچینه‌ سه‌ر پێڕه‌وى چاكه‌خوازى، به‌شدار و كاریگه‌ر ده‌بین، نه‌ك له‌ شۆڕشێكى لۆكاڵی و جیهانیدا، به‌ڵكو له‌ گۆڕانكارییه‌كى مه‌زندا له‌سه‌رئاستى گه‌ردوون.

كه‌ هیچ ناكه‌ین و پاسیڤین و له‌به‌رامبه‌ر خێڵ و بنه‌ماڵه‌ سیاسییه‌كاندا هه‌ر زۆربڵێییمان هه‌ڵبژاردووه‌، هه‌موو شتمان بۆ ئه‌وان جێ هێشتووه‌، باشتره‌ واز له‌م زۆربڵێى و چه‌نه‌بازییه‌ بهێنین و به‌شێك نه‌بین له‌ نائومێدكردنى ئه‌وانه‌ش، كه‌ چاكى كۆڵنه‌دان و سه‌رسه‌ختیان به‌لادا كردووه‌.

ئه‌گه‌ر به‌شێك نیت له‌ دروستكردنى چاكه‌خوازى، به‌شێك مه‌به‌ له‌ دروستكردنى خراپه‌كارى، به‌مه‌ش كارێكت كردووه‌، سه‌ر و سامانى نییه‌!
له‌م سه‌رده‌مه‌دا ئه‌گه‌ر هیچت پێ نه‌كرا و ئه‌م كه‌مترینه‌ت كرد، بزانه‌ شتێكى بچووكت نه‌كردووه.