هەڵكۆڵراوەكان وەك سەرچاوەی مێژووى كۆنى خاكی كوردستان
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
كه‌یوان ئازاد 01/03/2021

هەڵكۆڵراوەكان وەك سەرچاوەی مێژووى كۆنى خاكی كوردستان

لە مێژووى هەر خاك و پێكهاتەیەكی خەڵك، هەڵكۆڵراوەكان بە سەرچاوەی گرنگی مێژوویی دادەنرێن، كە باسوخواس و دەساوەردیی قۆناغێكی مێژووییمان بۆ دەگەڕێننەوە. هۆیەكانیش زۆرن، لەوانە هەریەك لەو هەڵكەنراوانە لەلایەن كەسێك یان كەسانێكەوە دروست كراون، كە دواتر وەك (پەیكەرتاش) ناسران. هەروەها زادەی بیر و ئەندێشەى ئەو كەسانە، یان سەردەمەكە و دەسەڵاتدارانێكن، كە بڕیاردەری دروستكردنیان بوون. ئەمەو جگە لەوەی ئاستی هونەری سەردەمەكەمان بۆ دەخەنە ڕوو.

لێرەوە گەڕانەوە بۆ دۆزینەوە و مێژووی هەر هەڵكۆڵراوێك، سیمای ژیان و شارستانیەتی ئەو سەردەمەمان بۆ دەخاتە ڕوو، كە هەڵكۆڵراوەكەی تێدا دروست كراوە. سەرەتای ئەو كارەش لەسەر دیواری ئەشكەوتەكان، دواتر لەسەر تاشەبەردەكان دەستى پێكردەوە، تا بە هەڵكۆڵین لەسەر لاپاڵى چیاكان دەگات.

لێرەوە و بۆ ئەوەی لایەنێكی مێژوویی ژیانی سەر خاكی كوردستان لە قۆناغی مێژووی كۆن بزانین، پێویستە لەپاڵ ئەشكەوتەكان و گوندە كشتوكاڵییەكان، بۆ هەڵكۆڵراوەكانیش بگەڕێینەوە. دیارە بەهۆى ئەوەی پێكهاتەیەكی خاكی كوردستان چیا و دۆڵەكان بوون، ئاساییە سەدان و هەزاران هەڵكۆڵراو لەسەر ئەو خاكە بوونیان هەبووە و زادەی سەردەم و قؤناغێكی مێژوویی بوون.

بۆ ئەوەی لایەنێكی مێژوویی ئەو دەساوەردانە و هۆكاری دروستكردنیان و ئاستى هونەریشیان بزانین، ئاوڕ لە چەند هەڵكۆڵراوێك دەدەینەوە، تا بە مێژووی قۆناغێكی ژیانی سەرەتایی كوردستانى كۆن بگەین:

1- هەڵكۆڵراوی چيای قەرەداغ: دەكەوێتە نزیك شارۆچكەی قەرەداغى سەر بە پارێزگای سلێمانی، كە نەخشی كەسێكی شەڕكەرى تێدا دۆزراوەتەوە و بە هەڵكۆڵراوی (دەربەندی گاور) ناسراوە. گوایە ئەو پەیكەرە سەربارى ئەوەى كارێكی دژە ئایینیى بووە، لە باوەڕ و تێڕوانینی خەڵكى موسڵمانی ناوچەكەدا، بەرهەمی دەستى گاوران بووە، كە پەیڕەوانی ئایینى مەسیحی بوون.

لەكاتێكدا ئەو هەڵكۆڵراوە، زۆر لە مێژووى ئایینى مەسیحی و دەركەوتنى پەیڕەوانیشی كۆنتر بووە. بەهۆی ئەوەی، بۆ هەزارەی سێیەمی پێش زایین دەگەڕێتەوە، لەكاتێكدا ئایینى مەسیحى بۆ سەرەتای سەدەی یەكەمی زایینى دەگەڕێتەوە. لەم بارەوە شوێنەوارناسان و مێژووناسان ئەو هەڵكۆڵراوە بۆ پەیكەری پادشای ئەكەدی (نرامسین/2260 –2223پ.ز) دەگێڕنەوە، كە لە ئەنجامی سەركەوتنی بەسەر كۆمەڵانى چیای زاگرۆس و ملكەچكردنیان، ئەو هەڵكۆڵراوەی دروست كردووە، تا گەورەیی و سەركەوتنی خۆى بۆ سەردەمەكە و داهاتووى بەزیندوویی بهێڵێتەوە.

بڕواش وایە، خودی ئەم پەیكەرە بۆ پادشای لۆلۆبی (ئانوبابینی) بگەڕێتەوە، كە دواى سەركەوتنی بەسەر شاڵاوى ئەكەدییەكان بۆ سەر خاكەكەی و دەركردنیان لە ناوچەكەی، دروستی كردووە. هەرچۆنێک بێت هەردوو بۆچوونەكە مێژووى ڕووداوێكی مێژوویی دەگێڕنەوە، كە شەڕ و ململانێیە لەنێوان (دوو) هێزی جیاوازدا. هێزێكی داگیركار بۆ سەر خاكی كوردستان، كە ئەكەدييەكان بوون، لەگەڵ هێزێكی بەرگريكار لە خاكەكەی، كە لۆلۆبییەكان بوون. كێشەش ئەوە نەبووە كامیان سەركەوتوو یان شكستخواردوو بوون، چونكە لە هەردوو بارەكەدا خاكی كوردستان گۆڕەپانی شەڕەكە بووە و هەڵكۆڵراوەكەش لە لاپاڵى چیایەكی ناوچەیەكی كوردستان دروست كراوە.

دیارە زانیارییەكان بەوە جوانتر و زانستیتر دەبوون، وردەكاریی ئەو شەڕ و ڕووداوە و لایەنی سەركەوتوو و شكستخواردووەكەش بزانرایە، تا كۆى مێژووەكە بە ڕاستی و دروستى بگاتە ئێمڕۆمان، بەڵام كە ئەوەش نەبووە، خودی هەڵكەنراوەكە وێنە و بەڵگەیەكی زیندووی دەساوەرد و مێژووی ژیان بووە لە ناوچەیەكی كوردستانى كۆندا.

2- هەڵكۆڵراوی چیای هەریر: ئەم هەڵكۆڵراوە لە لاپاڵى چیای هەریرى سەر بە شارەدێى (هەریر)ى سەر بە شارستانی (شەقڵاوە)ى پارێزگاى (هەولێر)ە. لەو هەڵكۆڵراوەدا وێنەی كەسێكی شەڕكەر لەسەر چیاكە هەڵكەنراوە، كە تەورێكى بەدەستەوەیە و دەیەوێ بڕوات. ئەمەو شێوەیهەڵكۆڵراوەكە و پۆشاكی بەرى، سەربارى سەلماندنى گەورەیی كارەكە لەسەر چیایەكی وا سەخت، مێژووى پۆشاكى كەسێكی جەنگاوەر و چەكی دەستيمان بۆ دەگێڕێتەوە، كە بۆ سەردەمی دەسەڵاتدارێتیى ئەشكانییەكان (250پ.ز-224ز) دەگەڕێتەوە.

3- هەڵكۆڵراوی ئانوبانینی: ئەم هەڵكۆڵراوە لەسەر چیایەكی نزیك شارستانی (سەرپێلی زهاو)ی خۆرهەڵاتى كوردستان لە وڵاتى ئێران، دروست كراوە، كە بڕوا وایە، وێنەی پادشایەكی لۆلۆبییەكان بێت بە ناوی (ئانوبانینى). هەر بۆیە بە هەڵكۆڵراوی (ئانوبانینى) ناسراوە.

هەریەك لەو هەڵكۆڵراوانە و سەدان هەڵكۆڵراوی تر وەك (هەڵكۆڵراوی پەیكوڵى) لە ناوچەى قەرەداغ و (تاقوەسان و بێستوون) لەنزیك شارى (كرماشان)، كە بۆ سەردەمی ساسانییەكان و سەدەكانی چوارەم و پێنجەمی زایینى دەگەڕێنەوە، مێژووى سەردەمانێك ژیانی خەڵك و دەسەڵاتدارانی كوردستان دەگێڕنەوە. سا ئەو دەسەڵاتدارانە خەڵكی كوردستان بووبن، یان لەدەرەوە هاتبن و بە زەبری هێز خاكی كوردستانیان داگیر كردبێت.

گرنگ ئەوەيە ئەم دەساوەردانەی مێژوو لەپاڵ ئەشكەوت و گوندە كشتوكاڵییەكان، بوونەتە سەرچاو و بەڵگەیەكی ترى مێژووى كوردستانى كۆن. مێژووییەكی تۆمارنەكراو نا، بەڵكوو مێژووییەك، خودی شوێنەوارەكانی ئەشكەوت و گوندەكان و هەڵكۆڵراوەكان بۆيان بەجێ هێشتووين، بێ ئەوەی زانیاریی ورد و تەواو لەسەر كۆى ئەو شوێنەوارانە بزانین. واتە ئەوەی بە ئێمە گەیشتووە، جگە لە شوێنەوارەكان، كورتەیەكی زۆر كەمی زانیاریی ئەو سەردەمانە بووە، كە ئەشكەوت یان گوندە كشتوكاڵییەكە، یان هەڵكۆڵراوەكەی بۆ گەڕاوەتەوە.