کاریگەریی میترایسم لەسەر ئایینەكانی پاش خۆی
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتور و هونه‌ر
×

کاریگەریی میترایسم لەسەر ئایینەكانی پاش خۆی

٢

کوردستان لەڕووی کولتوور و نەریتەوە، یەکێکە لە دەوڵەمەندترین گەلانی جیهان، چونکە هەر لە کۆنەوە لانکەی ژمارەیەک ئایین و ئایینزا و باوەڕی ئایینی بووە، وەک میهرپەرستی، زەروانی، زەردەشتی، مانی، مەزدەک، ئێزدی، یارسان، کریستیان، جوو، ئیسلامی سوننە، ئیسلامی شیعە و سۆفیگەری.

میهرپەرستی یەکێکە لە کۆنترین ئایینەکان، کە سنووری کوردستانی کەونارای بەزاند و جیهانگیر بوو. ئەم ئایینە بەر لە هاتنی زەردەشت ئایینی هیند و ئارییەکان بوو. میترا یان میهر، خواوەندی پەیمان و بەڵێن بوو. هاوڕێ، یارمەتیدەر و هاودەم، ناسناوی دیکەن بۆ میترا. میترا دوژمنی درۆیە، وشکەساڵی ناهێڵێ، جەنگاوەرە و ئاشتیی کۆمەڵایەتی لەناو کۆمەڵگە بڵاو دەکاتەوە.

ئاسەوار و نیشانەکانی میهرپەرستی، کە بۆ سەدان ساڵ لە داوێنی زنجیرەچیای زاگرۆس زیاترین پەیڕەوکاری بووە، تا ئێستاش ماون، بۆ نموونە؛ ئاو لەناو ئایینی میترا پیرۆز بووە و زیاترین پەرستگەکانی لە قەراخ رووبار و کانیاوەکانی زاگرۆس دروست کراون، کە تا ئێستاش ئاسەوارەکانیان وەک خۆی ماون، بەتایبەت لە شوێنە پیرۆزەکانی یارسان.

لە لایەکی دیکەوە، ناوی کەژوکۆی کوردستان زۆر نزیکە لەناوی میترا. میراجی بە مانای میهراجێ، یان پەرستگەی میهر. کەرەفتوو لە دوو وشەی کەرەفت بە مانای پەرستگە و توو یان تاو بە مانای تاو و خۆر، یەکێک لە پەرستگە سەرەکییەکانی میتراییزم بووە لە کوردستان. پەرستگەی ئاناهیتا لە شاری کەنگاوەری نزیک کرماشان یەکێکی دیکە لە پەرستگەکانی میهرپەرستی بووە لە کوردستان. لە هەورامی بە ئەشکەوت، کە شوێنی کۆنی پەیڕەوکارانی میترا بووە، مەڕ دەڵێن، وەک مەرەخێڵ، مەرگاوان، کە دوو شوێنی دیاری کوردستانن و وشەی مەڕ و میر و میهر لەیەک نزیکن.

لەنزیک رووباری گاماسیاوی نزیک لە بێستوون، ئەشکەوتێک بەناوی (میرئافتاو) هەیە، کە ئافتاو لە زاراوەی کەلهووری بە مانای خۆرە، یانی پەرستگەی خۆر و میترا. لە کۆنترین بەڵگەی نووسراو، کە لە هەورامان دۆزراوەتەوە و مێژووی بۆ سەدەی یەکەمی بەر لە زایین دەگەڕێتەوە، چەندین ناو هەیە، کە ئاماژەن بۆ میتراپەرستی، وەکوو میترائاوایی، میرابەن و میترادات.

جیا لە شوێنەوارەکانی کوردستان، کە میترایسمیان پێوە دیارە، لەناو ئایینی کوردیی یارسانیش، بەشێک لە باوەڕ و نەریتەکانی میهرپەرستی وەکوو خۆی ماوە. یارسان ئێستا ئایینێکی رەسەنی کوردییە و بەدرێژایی مێژوو هەوڵی پاراستنی ئایین و زمان و کولتووری رەسەنی کوردستان بووە. پارێزەری راستەقینەی ئەو ئایینانە بووە، هەزاران ساڵ بەر لەئێستا لە سەردەمی ئیمپراتۆریای کوردستانی کەنارا باو بوون. ئەم بابەتە لە دەقەپیرۆزەکانی یارساندا ئاماژەی پێدراوە. لەمبارەیەوە لە دەقەکانی دەورەی باوە سەرهەنگدا هاتووە:
(ئەز کە نامیمەن سەرهەنگی دەودانر چەنی ئیرمانان مەگیڵیم هەردانر مەکوشم پەری ئایینی کوردان).
واتا؛ من کە سەرهەنگی دوودانم لەگەڵ یارە رۆحانییەکانم بە کێو و کەژەکاندا دەگەڕێین بۆ زیندووکردنەوەی ئایینی کوردان.
وردبوونەوە لە دوو ئایینی میهرپەرستی و یارسان، ئاشکرای دەکات؛ میهرپەرستی یەکێک لە کۆڵەکە سەرەکییەکانی ئایینی یارسان، کە تا ئێستا پەیڕەوکارەکانی لە کوردستان پێوەی پابەندن، وەکوو پێگەی بەرزی خۆر، پەیمانی برایەتی، قوربانیکردنی گا، لەدایکبوونی میهر لە ئاناهیتای پاکیزە و لەدایکبوونی پیرەکانی یارسان لە کچێکی پاکیزە، گرنگیی ژمارە حەوت و پاراستنی نهێنیی ئایینەکە.

راستبێژی و پابەندی بە بەڵێن و پەیمان، یەکێکە لە لێکچوونەکانی ئەم دوو ئایینە. لە بیری یارسانیدا کۆڵەکەی ئایینەکەیان لەسەر راستبێژیی و بەجێگەیاندنی بەڵێن و وەفایە. سوڵتانی ساق، رێبەر و دامەزرێنەری یارسان لەمبارەیەوە فەرموویەتی:
(چە قەوڵ یەکتر نە کەرانی رەم داییم زکر حەق بووە نیشان دەم).
هەر لەمبارەیەوە باوە ناوس فەرموویەتی:
(هام ئیقرار قەوڵ یویش بوو هەوادار برا وە قەوڵ و برا موو رەسگار).

ئەم پەیمان و بەڵێن و برایەتییەی لەناو سەرەنجام باسی لێ دەکرێت، هەمان بەڵێن و پەیمانەیە لە میهرپەرستیدا هەیە و دواتر لەناو ئاڤێستاشدا بە جۆرێک رەنگی داوەتەوە، کە پەیمانشکێنیی بۆ پەیڕەوکارانی میترایسم و زەردەشتی تاوانی گەورەیە و سزای شەرعیی بەدواوەیە.

میهرپەرستەکان لەناو پەرستگەکانیان کە میهراوەیان پێدەگوت، پەیمانی برایەتیان دەبەست واتا هەر پەیڕەوکارێک دەبوایە کەسێکی وەک برای ئایینی بۆ خۆی هەڵبژێردایە و بەو جۆرە سەرجەم پەیڕەوکارەکان دەبوونە برای یەک. لە ئایینی یارسانیشدا، هەر پەیڕەوکارێک دەبێ برایەکی ئایینی بۆ خۆی دەستنیشان بکات واتا لەگەڵ کەسێکدا پەیمانی برایەتی ببەستێ.

یەکێکی دیکە لە لێکچوونەکانی ئەم دوو ئایینە، قوربانیکردنی کەڵەگایە کە دەبێ پاش قوربانیکردن بکرێتە جەژن و گۆشتەکەی لەنێوان بەشداربوان دابەش بكرێت. میهرپەرستەکان پێیانوابوو؛ گا و مانگ یەکێکن. مانگ سەرچاوەی ژیان و ژیانەوەیە و رژانی خوێنی گا لەسەر زەوی، ژیانەوە بە خاک دەبەخشێ و پێیانوایە؛ تێکەڵکردنی خوێنی گا لەگەڵ شەراو و خواردنی ئەرکێکی ئایینە.

ئەم قوربانیکردنە لای یارسانەکانیش هەمان پیرۆزیی پێ بەخشراوە و قوربانیکردنی گا کۆڵەکەیەکی سەرەکیی ئایینەکەیە. گای بنیامین کۆی مانگ و خۆرە کە بۆ قوربانیکردن دەبێ نیشانەیەکی لە تەوقی سەرەوە پێوە بێ. بەو جۆرە کە سوڵتانی ساق دەفەرموێ:
( بەقەرەن بەقەر، بەقەرەن بەقەر گاوی بنیامین بەقەرەن بەقەر
بنیامین گاوش ماهوو خۆرەن ماهوو خۆر نیشانە دارو ئەو نە فەرق سەر)

پیر بنیامین لەمبارەیەوە دەفەرموێ:
( زاتەش نە کەڵەن، زاتەش نە کەڵەن گاوم وایرەن زاتش نە کەڵەن
زاتەش ئەحمەدەن نازش چەوەلەن هەنەش نیشانە شاخش پەل پەلەن)
واتا: زاتی حەق لەناو گاکێوییە. گاکەم شکارێکە بۆ قوربانیکردن کە گاکێوییە. ئەم گاکێوییە کە بووەتە تەوتم ئەحمەدی زەردەبام (باوەیادگار)ە کە زاتی جوانی هەر لە ئەزەلەوە بووە و نیشانەکەی شاخەکانییە کە چڵ چڵە.

بەگوێرەی دەقە پاڵەوییەکانی بوندهش، گاکێوی لە خێزانی گایە. هەڵبەت لە مەراسیمی جەژنی پیری شالیاریش قوربانیکردنی گا و رژانی خوێنەکەی لە سەربانی ماڵێکەوە بۆ سەربانی ماڵێکی دیکە پیرۆزە. لە هەردوو ئایینەکەشدا هاتووە؛ ئەگەر بۆ قوربانیکردن، گا دەست نەکەوت دەتوانن گیانداری دیکە قوربانی بکەن. یارسانەکان ئەگەر گایان دەست نەکەوێ دەتوانن کەڵەشێر بکەنە قوربانی و میتراپەرستەکانیش دەتوانن بەجێی گۆشتی قوربانی، نان و شەراب بخۆن و بخۆنەوە. داوود لەوبارەیەوە بە پەیڕەوکارانی یارسان دەڵێت:
(گاو بەیو وە وار، گاو بەیو وە وار چە سەر و سڕی گاو بەیو وە وار
ئەز وە فیدات بام شیرین کەماندار کوشتەی ئا گاوە ئامان وە تومار
وە گوشت کەڵەزەرد گردنمان ئیقرار مایەی میردانەن سڕەن چە کوی یار)

یەکێکی دیکە لە لێکچوونەکانی یارسان و میتراییزم، لەدایکبوونی میهر و پیرەکانی یارسانە. میترا لە خواوەندێکی پاکیزە بەناو ئاناهیتا لەدایک دەبێ. لەناو یارسانیش زیاترین کەسایەتی و پیرەکانیان لە خاتوونێکی پاکیزە لەدایک بوون، وەکوو دووگیانبوونی ماماجەلالە لە تیشکی خۆرەوە، کە شاخۆشینی دەبێ.

یارسان و میهرپەرستی بە ئایینی پاراستنی نهێنی ناسراون، کە لای یارسانەکان (سڕی مەگوو) کۆڵەکەی سەرەکیی ئایینەکەیە و میترایزمەکانیش فەرمانیان پێ کراوە بۆ پاراستنی راز و نهێنییەکان. هەر پەیڕەوکارێکی میتراپەرست دەبێ سوێند بخوات، کە نهێنی و ئامۆژگارییەکان وەک نهێنی بپارێزێ و لای کەس باسی نەکات.

پیرۆزیی ژمارە حەوت یەکێکی دیکەیە لە لێکچوونەکانی ئەم دوو ئایینە. میترایسم حەوت پێگەی ئایینییان هەیە، کە بریتین لە: قەلەڕەش، دەزگیرانی، سەرباز، شێر، رۆحانی، تەتەری خۆر و پیر. (دواتر لە بابەتێکی جیادا ئەم قۆناخانە باسی لێوە دەکرێت). ئەم حەوت قۆناغە لە ئایینی یارسانیشدا دەبینرێ. لای سوڵتانی ساق ریزبەندییەکان حەوت حەوتە وەکوو حەوتەن، حەوتەوانە، حەوت خەلیفە، حەوت سازچی و حەوت چڕیار.

بەرزترین پێگە لای میهرپەرستەکان پێگەی پیر یان باوکە، کە هەڵۆ هێمایە بۆ ئەم پێگەیە. بۆ یارسانەکانیش هەڵۆ یان شاباز هەمان رۆڵ دەگێڕێ و هەڵۆ نیشاندەری حەزرەتی حەق و گەیشتنە بە چڵەپۆپەی کامڵبوون. لە کەلامی دەورەی (دامیار)دا هاتووە، کە پیر بنیامین دامیار (نێچیرڤان)ە و لە زەمەن و دوونادوونەکانیدا، داو دەنێتەوە تا شاباز (هەڵۆ) راو بکات، واتا هەل بڕەخسێنێت بۆ دەرکەوتنی حەزرەتی حەق. کاکاردا لە کەلامی دەورەی شاخۆشین لەوبارەیەوە دەفەرمێ:
(ئەو شەقەی شەهباڵ، شەهباز سفید بروز کەردەش زات نەدای ئومید)
واتا؛ شەقەی باڵی هەڵۆ نیشانەیە و زاتی حەق لەناو ناخی ئومێدەوە دەرکەوت.

لێکچوونی دیکە ئەم دوو ئایینە، خۆرە. خۆر بۆ میترایسم هێمای میهرە، بۆ یارسانیش جێی حەقە. بنیامین لە کەلامی دەورەی بیاوبەسی ساجناری دەفەرموێ:
(ئەز وە شوونە پای پیر چەمداری مەلووم پەی جویای خاوەندکاری
ویم فردا چە توی ئا ساجناری دیم کە شا نیشتەن نە دڵی ناری)
واتا؛ دەکەومە شوێن پیری رووناک دڵ تا شای خاوەنکار بدۆزمەوە، سوڕامەوە و بینیم شای خاوەنکار لەسەر ساجنار (ساجی سەر ئاگر – مەبەست خۆرە) دانیشتووە. پێگەی خۆر لای یارسانەکان ئەوەندە بەرزە، کە پەیڕەوکارەکانی بەر لە ئاوابوونی خۆر، دوعای (زەردەور) بە مانای زەردەپەڕ و زەردەخۆر دەخوێنن.

بۆ یارسانەکان شائیبراهیم و باوەیادگار هێمای رۆحی حەقن، بۆیە ئەم دوو زاتە وەک خۆرن، یانی باوەیادگار خۆرە و شائیبراهیمیش گەرما و تیشکەکەی. شائیبراهیم خۆی لەوبارەیەوە لە کەلامی دەورەی باوەناوس دەفەرموێ:
(زەڕینە گیسا، زەڕینە گیسا ناوس، ئەحمەدەن زەڕینە گیسا
ئەز چەنیش شانام پرشنگ وە لیسا لیسمان چا وەرەن نوور و تەمیسا)
واتا؛ پرچی زێڕینە. باوەناوس، ئەحمەد (باوەیادگار) پرچی زێڕینە. منیش لەگەڵی وەکوو تیشک و پەڕەی پاکی خۆرم.

ئەم رێزگرتنە لە خۆر وایکردووە؛ هەندێجار یارسانەکان بە خۆرپەرست ناو ببەن، بەڵام رێزگرتن لە خۆر بۆ مرۆڤ و لەناو ئایینە کۆنەکاندا، مێژووییەکی هەزاران ساڵەی هەیە، کە یارسانەکان پارێزەری راستەقینەی ئەو مێژووە کۆنەن، بۆ نموونە، خۆر لە ئاڤێستا هەورە خشئتە، لە پاڵەوی خۆرشێت و لەناو گاتەکان هۆر و خۆری پێ دەڵێن. وەکچۆن یارسانەکان باوەیادگار بە خۆر دەشوبهێنن، زەردەشتییەکانیش ئاهوورەمەزدا بە خۆر دەشوبهێنن، بۆیە خۆر لای میترایسمەکان، زەردەشتییەکان و یارسانەکان بووە بە هێمای دەسەڵات و پاکی و شوێنی میترا، ئاهوورەمەزدا و حەزرەتی حەقە.