كوردستان و كورد لە مێژوودا
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتور و هونه‌ر
×

كوردستان و كورد لە مێژوودا

6

سەرەتاكانی ژیان لە كوردستانی كۆن

 

وەك پێشتر ئاماژەمان پێ دا، تا ئێستا نازانرێت سەرەتاكانی ژیان لە كوردستان لە كەیەوە و چۆنیش دەستى پێكردووە، بەڵام ئەوەندە زانراوە، كە ژیانی سەرەتایی لە چیاكانەوە بۆ لاپاڵى چپاكان و لەوێشەوە بۆ ناوچە دەشتاییەكان دەستى پێكردووە. بەم پێیەش بێت، یەكەمین پێگەى ژیانى سەرەتایی لە كوردستانى كۆن، لە ئەشكەوتى نێو چیا و لاپاڵى چیاكان دەستى پێكردووە. هەر بۆیە بۆ گەیشتن بەو ژیانە سەرەتاییە، لە ژیانی نێو ئەشكەوتەكانى كوردستانەوە دەست پێدەكەین.

ئەشكەوتەكان بە كۆنترین مەڵبەندی ژیان و دەستپێكردنی ژیان لە كوردستان دادەنرێن. هۆیەكەش ئەوەیە كە ئەو ئەشكەوتانە شوێنى ماڵ، یان خانووی بۆ مرۆڤى كۆن گرتبووەوە. واتە ڕۆژگارێك كە مرۆڤ خانووى نەبووە و ژیریی نەگەیشتووەتە ئەو ئاستەی، خانوو دروست بكات و تێیدا بحەوێتەوە، ئەشكەوتى وەك ماڵ و مەڵبەندی مانەوە و ژیانی خۆی ناسیوە و زانیوە. تەنانەت بڕوا وایە، لە ئەشكەوتەكانەوە فێری دروستكردنى خانوو بووە. سوودی ئەوەشی بۆى هەبووە، كە لە ئاژەڵە دڕندەكان بیپارێزێت، كاتێك لەلایەن ئاژەڵێك یان ڕەوە ئاژەڵێكی دڕندەوە راو نرابێت، یان لە دەستیان هەڵهاتبێت.

سوودێكى تری ئەشكەوتیش بۆ مرۆڤی كۆن ئەوە بووە، كە لەوێوە فێری وێنە و هەڵكۆڵین لەسەر دیوارەكانى بووە و ئەو شتانەی دروست كردووە، كە بە ڕۆژ بینیویەتی، یان سەرنجی ڕاكێشاون. بەڵگەش بۆ ئەوە بوونی هەزاران وێنە و هەڵكەنراو بووە لەسەر دیوار و بنمیچی ئەشكەوتەكان. بۆ ئەوەیش ژیانی سەرەتایی لە كوردستانى كۆن دیاری بكەین، نموونەی (چوار) ئەشكەوت لە كوردستان دەهێنینەوە، كە ڕەوتى مێژووى ژیان لە كوردستانى كۆن دیاری دەكەن، ئەوانیش:

1- ئەشكەوتی شانیدار: دەكەوێتە دامێنى چیای برادۆست لە دۆڵی زێی گەورە و نزیك بە شارەدێی (شانیدار) لە باكووری خۆرهەڵاتی شاری هەولێر. بەرزیی ئەشكەوتەكە لەسەر ئاستی رووی دەریاوە (2100) پێ و پانیی دەمی ئەشكەوتەكەش لە دەرەوە (25م) و لە ناوەوە (35م)، بەڵام بەرزیی لە ناوەوە (8م) و قووڵیی بۆ ناوەوەش (40م)ە.

سەرەتای كنینە و پشكنینیش لەم ئەشكەوتە بۆ شوێنەوارناسی ئەمریكی (رالف سوڵكی) دەگەڕێتەوە، كاتێك لەنێوان ساڵانی (1951- 1961ز)دا، پەیكەری ئێسكی مرۆڤی جۆری (نیاندەرتاڵ)ی تێدا دۆزییەوە. هەروەها مەزندەى ئەوەشی كردبوو، كە بۆ نزیكەی (60- 45) هەزار ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە. سەرەڕای دۆزینەوی چەند پاشماوەیەكی پەیكەری (مەڕ، بزن، كیسەڵ) و هەندێك پاشماوی ڕووەكی، كە ئاسایی لەلایەن مرۆڤە سەرەتاییەكانی نێو ئەشكەوتەكەوە بەكار هێنراوە.

هەروەها بەپێی كنینە و پشكنینەكانی ساڵى (2019ز)یش بێت، كە لەو ئەشكەوتە و لە چەند چینێكى خوارەوەی ئەنجام دراوە، ئێسكە پەیكەرى چەند مرۆڤێك دۆزاوەتەوە، كە مێژووى ژیانیان بۆ زیاتر لە (100000) ساڵ لەمەوبەر گەڕاندووەتەوە. هەموو ئەوانەش بۆیان سەلماندووین، كە ژیانی مرۆڤ لەو ئەشكەوتە بۆ كۆنتر لەو مێژووە دەگڕێتەوە.

2- ئەشكەوتی هەزارمێرد: ئەم ئەشكەوتە دەكەوێتە (13كم) باشووری شاری سلێمانى، لەپاڵ چیای بەرانان. پانیی دەمی ئەشكەوتەكە لە دەرەوە (12م) و لە ناوەوە (15م) و بەرزییەكەشی لە ناوەوە (5م)، بەڵام قووڵییەكەی بۆ ناوەوە (30م) دەبێت. یەكەمین شوێنەوارناسیش كاری كنینە و پشكنینی تێدا ئەنجام دا، (خاتوو كاردۆ)ى شوێنەوارناسى ئەمریكی بوو، كە لەنێوان ساڵانی (1951- 1961ز) كاری تێدا كرد.

لەدوای هەوڵەكانیشی، چەند كەلوپەلێكى بەردینی تێدا دۆزییەوە، كە بۆ (50 هەزار) ساڵ پێش زایین دەگەڕانەوە. سەبارەت بە ناوەكەیشی بڕوا وایە، كە لە گەورەییەوە هاتووە، بەوەی شوێنی (هەزار پیاو)ی تێدا بووەتەوە.

3- ئەشكەوتی زرزی: دەكەوێتە شارەدێى سوورداشى سەر بە شارستانی دوكانی سنووری پارێزگای سولەیمانی و لە نزیك هەردوو ئەشكەوتی (قەزقەپان و كوڕ و كچ). بۆ یەكەمین جاریش لەلایەن شوێنەوارناسی ئەمریكی بە ناوی (كاورد) لە ساڵی (1927ز) لێكۆڵینەوەی تێدا ئەنجام دا. سەرەنجام چەند كەلوپەلێكی بەردینى تێدا دۆزییەوە، كە بۆ (12 هەزار) ساڵ لەمەوبەر دەگەڕایەوە. مێژووى ئەم ئەشكەوتەش پێمان دەڵێ، كە ژیان لە ئەشكەوتى شانیدارەوە بۆ زرزی بەردەوام بووە.

4- ئەشكەوتی قەزقەپان: دەكەوێتە چیای (سەرسەد)ى نزیك شارەدێى سوورداش، كە تابلۆیەكی هەڵكەنراوی تێدا دۆزرایەوە، لەگەڵ چەند گۆڕێك بۆ ساڵانی (600-550 پ.ز) دەگەڕانەوە.

ژیان لە ئەشكەوتەكان و ئاماژەدان بە (چوار) ئەشكەوت لەنێو هەزاران ئەشكەوتی خاكی كوردستان و تەنيا لە یەك بەشى كوردستان، كە باشووريەتى، ئەوەمان بۆ دەسەلمێنێت، كە سەرباری ئەوەی سەرەتای ژیانی مرۆڤ لەسەر ئەو خاكە لە ئەشكەوتەكانەوە دەستى پێكردووە، بۆ مێژووییەكی زۆر كۆنیش دەگەڕێتەوە.

مێژووییەك هیچ دوور نییە لە (10 ملیۆن) ساڵەوە دەستی پێكردبێت و ملیۆنان ساڵى خایاندبێت، تا گەیشتبێتە (ئەشكەوتى شانیدار). تەنانەت تا هەزارەی یەكەمی پێش زایین، مەڵبەندێكی گرنگی ژیان و بەرگریی مرۆڤی كۆن بووبێت لە شاڵاوی زلهێزەكانی سەردەم و نەیارانی و تەنانەت ئاژەڵە دڕندەكانیش. هەر بۆیە بەو تۆمار و پشكنینانە، كوردستان بووەتە مەڵبەندێكی كۆنى ژیان و شارستانییەت لەسەر ڕووی زەوی، ئەگەر مەڵبەندێكی زۆر كۆن، یان یەكەمیش نەبووبێت.