كوردستان و كورد لە مێژوودا
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتور و هونه‌ر
×

كوردستان و كورد لە مێژوودا

4

مێژووى كوردستان و كورد لەسەر كام پێگەى جوگرافی دەنووسینەوە؟
(كوردستان) لەڕووی جوگرافییەوە کەوتووەتە یەكێك لە گرنگترین ناوچەكانی جیهان، كە (خۆرهەڵاتی ناوەڕاست)ە و سەردەمانێكە بە (دڵى جیهان) ناسراوە. ئەم پێگەیەش لەڕووی سامانی سەرزەوی و ژێرزەوییەوە زۆر دەوڵەمەندە. لەڕووی سنوورە مێژوویى و واقیعیەكەیەوە دەڕوانێتە سەر هەردوو دەریای ناوەڕاست و كەنداوی عەرەب. ئەم ڕووبەرە خاكەش لە باكووردا پانتاییەكەی فراوانە و تا بەرەو باشوور بڕوات، پانتاییەكى كەم دەكات. بە ئاستێك، درێژایی لە باكوورەوە بۆ باشوور (1000 كم) و تێكڕای پانتاییەكەشى لە باكوور (750 كم) و لە باشوور دەبێتە (200 كم).

بەڵام پێوەند بە پێگەی فەلەكی، كوردستان دەكەوێتە نێوان بازنەكانی پانیی (30-40)ی باكوور و هێڵەكانی درێژیی (36– 50)ی خۆرهەڵات. واتە دەكەوێتە بەشی نیوگۆی باكووری زەوی و بەشى خۆرهەڵاتى سەر ڕووی زەوی. واتە دانیشتوانەكەی بەپێى خاكەكەى، بە دیوێكدا باكوورى و بە دیوەكەی تریدا خۆرهەڵاتین. سەبارەت بە ڕووبەرەكەشی، نزیكەی (546264 كم2)ە، كە لەدوای یەکەم جەنگی جیهانی بەم شێوازە دابەش كرا:

- بەشی باكووری خرایە سەر دەوڵەتی توركیای نوێ، كە ڕووبەرەكەی (219492 كم2)و (30%)ی ڕووبەری خاكی توركیای گرتەوە. لە گرنگترین پارێزگاكانیشی (ئامەد، ئەردهان، كارز، ئەرزەڕووم، ئاغدیر، ئاگرى، وان، بەدلیس، سیرت، مووش، باتمان، بنگول، تونجلى، ئەرزنجان، ئەلازیخ، ئادیامان، كیلس، مەڵاتیە، غازی عێنتاب، شرناخ، ماردین، هەكارى).

- بەشی خۆرهەڵاتی خرایە سەر دەوڵەتی ئێران، كە ڕووبەرەكەی (215892 كم2)ە و (13%)ی كۆی ڕووبەری خاكی ئێرانی گرتووەتەوە. لە گرنگترین پارێزگاكانیشی (ئازەربایجانی خۆرئاوا، كوردستان، كرماشان، ئیلام، شارى كورد)ن.

- بەشی باشووری خرایە سەر دەوڵەتی تازەی عێراق، كە ڕووبەرەكەی (87117 كم2)و (17%)ی كۆی ڕووبەری خاكی عێراقی گرتووەتەوە. گرنگترین پارێزگاكانیشی (كەركووك، هەولێر، سلێمانى، دهۆك، هەڵەبجە)ن.

- بەشی خۆرئاوای خرایە سەر دەوڵەتی سووریا، كە ڕووبەرەكەی (18300 كم2)و (10%)ی كۆی ڕووبەری خاكی سووریای گرتووەتەوە. لە گرنگترین پارێزگاكانیشی (حەلەب، حەسەكە)ن.

- بەشی باكووری خۆرهەڵاتیش هەر لە ساڵی (1828ز) دوای شكستى دەوڵەتى قاجارى لە شەڕی (گەنجە) لەبەرامبەر دەوڵەتی رووسیای قەیسەری، خرایە سەر ئەو دەوڵەتە، كە ڕووبەرەكەی (5463 كم2)یە. دوابەدواى هەڵوەشاندنەوەى یەکێتیی سۆڤیەت و دەركەوتنى هەردوو كۆمارى ئازەربایجان و ئەرمەنستان، بەهۆى ڕوودانى شەڕى (ناكارنۆكاراباغ) لەنێوان هەردوو دەوڵەتدا لە ساڵى (1992ز) دابەش كرا.

پێوەند بە دانیشتوانی كوردستانیش دەكرێت بڵێین، بە ڕێژەی (85%) كوردن و (15%)كەی تری (عەرەب، فارس، ئازەری، توركمان، تورك، ئەرمەن، ئاسووری، كلدان) پێكدێنن. ژمارەى دانیشتوانیشى لەگەڵ ئەوەى سەرژمێرییەكی دروست بۆ نەتەوەی كورد نەكراوە، بەڵام بڕوا وایە، كە لەنێوان (50- 60) ملیۆن كەس كەمتر نەبن.

لەڕووى خاكیشەوە، لە چەند زنجیرەچیا و دەشتایی و بان و دۆڵ پێكهاتووە. لەم بوارەدا هەردوو زنجیرەچیای زاگرۆس و تۆرۆس دەكەونە كوردستانەوە. بەرزترین چیاش (چیای ئارارات)ە، كە بەرزترین لوتكەی (ئاگرى)یە و بەرزییەكەی (5158م)ە، چیای (ڕشكۆش) بەرزییەكەی (4168م)ە. دەشتەكانیش (لوڕستان و شارەزوور) و بانەكانی (جزیرە و ئانادۆڵ) لە گرنگترین دەشت و بانەكانی كوردستانن.

ئاووهەوای كوردستانیش ئاووهەوای دەریای ناوەڕاستە، كە لە زستاندا بەهۆی نزمبوونەوەی پاڵەپەستۆ لەسەر كوردستان و بەرزبوونەوەی لەسەر دەریای ناوەڕاست، كە لە پاڵەپەستۆی بەرزەوە بۆ پاڵەپەستۆی نزم دەڕوات، بەفر و بارانێكی زۆری لێ دەبارێت. لە هاویندا پاڵەپەستۆ لەسەر دەریای ناوەڕاست نزمە و لەسەر ناوچەكانی كوردستان بەرزە. ئەمەش دەبێتە هۆی هەڵكردنی با لە خۆرهەڵاتەوە بەرەو خۆرئاوا. واتە لە پاڵەپەستۆی بەرزەوە بۆ پاڵەپەستۆی نزم، كە بەهۆیەوە پلەی گەرما بەرز دەبێتەوە، بۆیە هاوینی كوردستان، تا ڕادەیەك گەرم و وشكە.

هەروەها (دیجلە، فورات، قزڵ ئوزوون، ئاراس) لە بەرزاییەكانی كوردستان هەڵدەقوڵێن و سەرچاوەكانی دەرامەتی ئاوییان دابین كردووە، كە لەپاڵ پیشەكانی (ئاژەڵداری، بازرگانی، پیشەی سووك) بوونەتە دەرامەتی ئابووریی خەڵكانی ناوچەكە. جیاواز لەوانەش، بوونی دەیان جۆر (كان) وەك (مەڕمەڕ، گۆگرد، ئاسن، یۆرانیۆم) و سامانە سروشتییەكانی (نەوت، غازى سروشتى)ن. گرنگترنیشیان (نەوت، یۆرانیۆم)ن، كە كورد وەك پێویست سوودی لێ وەرنەگرتوون. بەتایبەت كانە نەوتییەكانی (كەركووك، مووسڵ، خانەقین، كرماشان، جزیرە).

بەم شێوەیەش خاكی كوردستان وەك خاكێكی بێ قەوارەی سیاسی و دابەشكراو لەنێوان (شەش) دەوڵەتى ناوچەكە، جوگرافیا و سامان و داهات و دانیشتوان و سەرجەم لایەنەكانی ترى دابەش كران. گەیشتە ئاستێك، ئەو خاكە دەوڵەمەندە بە سامانی سەرزەوی و ژێرزەوی و پێگەی ستراتیجییەكەی لەڕووی سیاسی و كاری بازرگانییەوە، لە دژى خۆى بەكار بهێنرێت، نەك بەوەى ئەو سەرچاوە سروشتی و مرۆییانە ببێتە مایەی یەكڕیزیی نەتەوەكەی و دڵخۆشى و بەختەوەریی بۆیان.

ئەمەو سەرباری ئەوەی بەو داهاتەی كوردستان، دەوڵەتانی داگیركاری كوردستان بەهێز بوون و كوردی پارچەكانی تری كوردستانیان لە دژى یەك بەكار هێناوە. ئەوەش بەهۆى دابەشكردنى سنوورى جوگرافیی خاكەكەی. وەك ئەوەی (باكووری كوردستان) بە باشووری خۆرهەڵاتى توركیا و (باشووری كوردستان) بە باكووری عێراق و (خۆرهەڵاتى كوردستان) بە خۆرئاوای ئێران و (خۆرئاواى كوردستان) بە باكووری سووریا ناو ببرێن. ئەمەو جگە لە باكووری خۆرهەڵاتى كوردستان، كە لەنێوان (دوو) دەوڵەتى (ئازەربایجان و ئەرمەنستان) دابەش كراوە.