زاراوەی كوردستان
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
كه‌یوان ئازاد 20/01/2021

زاراوەی كوردستان

كوردستان و كورد لە مێژوودا - 3


(كوردستان) واتا (وڵاتی كوردان)، خودى زاراوەكەش لە هەردوو بڕگەی (كورد) بە واتای (نەتەوەی كورد) و (ستان) بە واتای (خاك و زەویى شوێنى نیشتەجێبوون) پێكهاتووە.


زاراوەی (ستان) زاراوەیەكی كۆنى پەهلەوییە، كە لە زمانی ئینگلیزیدا بووەتە (state) بە مانای (هەرێم). هەردوو بڕگەكەش بەسەریەكەوە ماناى ئەو خاك و هەرێمە بەرفراوانەى بەخشيوە، كە نەتەوەی كوردی تێدا ژیاوە و تێدا دەژی.

(كورد)یش ناوی نەتەوەیی گەلێكی نیشتەجێی وڵاتێكی شاخاوی بووە، كە هەزاران ساڵە لەسەر خاكی خۆی ژیاوە و دەژی. لە ڕۆژگاری ئێمرۆشماندا، لە ناوچەكانی باكووری خۆرهەڵاتی وڵاتى توركیا و باكووری خۆرئاوای وڵاتى ئێران و باكووری خۆرهەڵاتی وڵاتى عێراق و باكوورى وڵاتى سووریا نیشتەجێن. ئەمەو سەرباری بوونى كورد لە هەردوو وڵاتى ئازەربایجان و ئەرمەنستان، كە بەشى باكووری خۆرهەڵاتى خاكی كوردستانیان پێكهێناوە.

كوردستان لە مێژووی كۆندا لای نەتەوە و گەلانی دراوسێ و گەلانی تر بە زاراوەی جۆراوجۆر هاتووە، وەك (سوبیر و سوبارتو) لای سۆمەرییەكان و (كوتى و كۆتیوم) لای ئەكەدی و عیلامی و كاشییەكان، (زاموا) لای ئاشوورییەكان و (كاردۆ و كوردۆنیس) لای سریانی و یۆنانیيەكان و رۆمانییەكانیش بە (كوردۆنیس، گۆردیای) بەكاریان هێناوە. جوگرافیاناسی یۆنانیش (سترابۆن) بە خاكى (كاردخۆی) و هەندێك جاریش بە وڵاتی (كۆردۆیین، كۆردۆنیا) ناوی بردووە. توركەكانیش بە (علیاتم) و فارسەكان بە (كوهستان) و عەرەبەكان بە (بلاد الجبل) ناویان هێناوە.

هەروەها نابێت ئەوەش لەیاد بكەین، كە مێژوونووسى سریانی (یەعقووبی ڕهایی)، كە لەنێوان ساڵانى (632- 708ز)دا ژیاوە، زاراوەی (خاكی كوردان)ى بۆ خاكی (كوردستان) بەكار هێناوە و مەبەست لێى ئەو خاكە بووە، كە نەتەوەی كوردی تێدا ژیاوە، بەڵام بەكارهێنانی زاراوەكە وەك (كوردستان)، بۆ یەكەمین جار لەلایەن (سوڵتان سەنجەرى سەلجووقى) لە ساڵى (1150ز)دا وەك ناوى یەكێك لە هەرێمەكانى سنوورى دەسەڵاتى بەكار هێناوە.

پایتەختى ئەو ویلایەتەش (قەڵاى بەهار) بوو لە باكووری خۆرئاواى شارى (هەمەدان)، كە ئێستا مەڵبەندی ئوستانى (هەمەدان)ى وڵاتى ئێرانە. ئەوەش یەكەم ئاماژە بووە، كە ناوی (كوردستان) وەك خاكێكى دانپێدانراو لە سنووری دەوڵەتى سەلجووقیی تورك بەكار بهێنرێت.

گەڕیدەی بەناوبانگی ئیتاڵیش (ماركۆ پۆلۆ/ 1254- 1323ز) دواى گەشتەكەى لە شارى (ڕۆما)ى ئیتاڵیاوە بۆ وڵاتى چین، كاتێك لە ساڵی (1271ز)دا بە خاكى كوردستاندا تێپەڕیوە، زاراوەی (كاردستان)ی بۆ خاكی كوردان بەكار هێناوە. مەبەستى ئەویش بوونى خاكێك بووە بۆ كوردان بە ناوی (كاردستان)، وەك ئەو گەڕیدەیە تۆماری كردووە.

دواى ئەویش مێژوونووسی بەناوبانگی ئێرانی (حەمەدوڵڵا ئەلمستەوفی ئەلقزوینی) لە كتێبەكەیدا (نزهة القلوب)، كە ساڵی (1339ز) دایناوە، زاراوەی (كوردستان)ی بۆ وڵاتی كوردان بەكار هێناوە، سەربارى ئەوەی لە نەژادی فارس و خەڵكى شارى (قەزوین)ى وڵاتى ئێران بووە، بەڵام یەكەمین كەس بووە زاراوەی كوردستانى بۆ خاكی نەتەوەی كورد بەكار هێناوە.

ناوبراو ئەو خاكەى بۆ (شازدە) ویلایەت دابەش كردووە و پایتەختی ئەو خاكەشی بە (قەڵای بەهار) دەستنیشان كردووه. واتە هەمان شوێن، كە پێش (189) ساڵ (سوڵتان سەنجەرى سەلجووقی) بە فەرمی و لە چوارچێوەیەكی سیاسیدا ناسى و ناوى هێنا.

لەنێو ئەو دەق و تۆمارانەى مێژووش دەگەینە ئەوەی، كە هەریەك لەوانەی زاراوەی كوردستانیان بەكار هێناوە، (كورد) نەبوون، بەڵكوو یەكەمیان دەسەڵاتدارێكی سەلجووقی لە نەژادی تورك و باوەڕداری ئیسلامی لەسەر ئایینزای سوننە بووە.

دووەمیشيان گەڕیدە و جوگرافیناسێكى ئیتاڵى و لەسەر باوەڕى ئایینى مەسیحی و ئایینزای كاسۆلیك بووە. هەرچی سێیەمیانە مێژوونووسێك بووە لە نەژادی فارس و باوەڕداری ئیسلام لەسەر ئایینزای شیعە. ئەمە بەدەر لە كەسایەتییەكی مەسیحیی خەڵكی شارى ڕووهای باكووری كوردستان بەناوی (یەعقووب)، كاتێك ناوی خاكی كوردستانى بە (خاكی كوردان) هێناوە، كە وەك مانا هەمان واتای (كوردستان)ى بەخشیوە، ئەگەرچى وەك زاراوە جیاواز بووە.

بەو پێوەرانەش بێت، هیچ یەك لەوان كورد نەبوون و دوور و نزیك پەیوەندییان بە كوردەوە نەبووە، تەنیا ئەوە نەبێت، بوونى كورد و واقیعی خاكەكەى، هەریەك لەوانى هان داوە، كوردستان بخوێننەوە و بیخەنە تۆمارەكانی مێژووەوە. ئەوەش لەكاتێكدا بووە، خودی كورد دواى زیاتر لە (پێنج هەزار) ساڵ بوون و ژیانی لەسەر خاكی خۆی، نەك هەر نەیتوانیوە ناوێك بۆ خاكەكەی دابنێت، بەڵكوو نەیتوانیوە بەرگری لە خاكەكەیشی بكات.

بەڵگەش بۆ ئەوە، لەدەستدانی (شاری هەمەدان) و (قەڵاى بەهار)ە بووە. وەك ئەوەى ڕۆژگارێك شارى (هەمەدان) واتە (هیگباتانا) پایتەختى دەوڵەتى ماد و (قەڵاى بەهار)یش پایتەختى ویلایەتی كوردستان بوو لە سەردەمی دەوڵەتى سەلجوقیدا. بۆ مێژووش (دەوڵەتى ماد) لەنێوان ساڵانى (700- 550پ.ز) قەوارەیەكی سیاسیی گەورە بوو لەسەر خاكی كوردستان.

(دەوڵەتى سەلجووقی)ش لەنێوان ساڵانى (1037-1157ز) دەسەڵاتێكی سیاسیی خاكی ئێران و عێراق و بەشێكى توركیای ئێستا بووە بە خاكی كوردستانەوە. لەمەشەوە دەگەینە ئەوەی، كە كورد ناوی خاكی خۆی دانەناوە و (كوردستان)ى نەكردووەتە ناو ناسنامەی خاكەكەی.

نازانرێت، ئەگەر ئەو كەسایەتییانە نەبوونایە، ئێستا خاكی كوردان چ ناوێكی دەبوو! دیار كە نەتەوە و پێكهاتەیەك ناوی بۆ خاكەكەی دانەنابێت، دەتوانێت بەرگریی لێ بكات، یان وەك خاكی خۆی بیناسێت و پارێزگاریی لێ بكات! ئەمانە ئەو پرسیارانەن، خودی كورد باجی قورسی لەسەر داوە، هەر بۆیە تا ئێستاش عەوداڵى سەربەخۆیی خاكەكەیەتی.