كوردستان و كورد لە مێژوودا
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
كه‌یوان ئازاد 16/01/2021

كوردستان و كورد لە مێژوودا

2


چەمك و زاراوەی كورد

(كورد) ناوی نەتەوەیی گەلێكە لە باشووری خۆرئاوای كیشوەری ئاسیا. ئەو نەتەوەیەی بەپێی ڕەوتی مێژوو لەپاڵ نەتەوەكانی (ئاسوورى، كلدانى، ئەرمەن، فارس، تورك، عەرەب، ئازەرى، توركمان) سەردەمانێكیان لە ململانێ و پێكەوەژیان بەسەر بردووە. واتە مێژوویەكیان لە هاوسێیەتى و ئاشتەوایی و پێكدادنان و ملكەچكردن بەڕێ كردووە.

ئەوەش دۆخى هەر نەتەوە و پێكهاتەیەكی نەتەوەیی، یان ئایینی و ئایینزایی و كۆمەڵایەتى بووە لە مێژوودا، كە سەردەمێك وەك زلهێز و سەردەمێكى تر وەك ژێردەستە و مافخوراو بەڕێ بكات.

سەبارەت بە زاراوەكەش، سەدان بۆچوون و ڕای جیاواز هەیە. هەریەك لەو ڕایانەش پشتئەستوورن بە چەندین بەڵگە و سەرچاوەی مێژوویی، بەڵام بە تێڕوانینمان، كۆنترین زاراوەيەك (كورد)ی لێ وەرگیرابێت، زاراوەی (كردا)ى سۆمەرییە، بە مانای (بەرز). ئەو زاراوەیەش بۆ یەكەمین جار لە تۆماری پادشایەكی بنەماڵەی ئۆریی سۆمەرى بەناوی (سۆشین/2036-2028پ.ز)دا هاتووە.

مەبەستیش لەو زاراوەیە، بوونى ژیان و دەسەڵاتى سیاسی بووە لە ناوچەیەكی شاخاویی باكووری سنووری دەسەڵاتى سۆمەرییەكان، كە بە (میسۆپۆتامیا) ناسرابوو. وەك لە دەقێكى تۆماركراوى ئەو پادشایەدا هاتووە: ’’ئێراننا فەرمانڕەواى ناوچەى سوو و زەوییەكانى كردا بووە‘‘(1).

ئەو دەقە ئاماژەدانە بەوەى، لە سەردەمى (سۆشین)دا كەسایەتییەك بەناوی (ئێراننا) فەرمانڕەواى ناوچە و زەوییەكى كردووە، كە لای سۆمەرییەكان بە (سوو و كردا) هاتووە. مەبەستیش لەو (دوو) زاراوەیە ناوچەى بەرز بووە. بە واتایەكی تر، مەبەست لە ناوچەی (سوو) قەڵایەك بووە و زەوییەكانى (كردا)ش زەوییەكانی دەوروبەری قەڵاكە بووە.

كاتێكیش ئەو (دوو) زاراوەیە لە یەك دەدەین و دەگەینە بنج و بناوانی مێژووەكە، بۆمان دەردەكەوێت، قەڵاكە (قەڵاى هەولێر) و ناوچە بەرزەكانى دەورى قەڵاكەش، ناوچەی شاخاویی دەوروبەرى قەڵاى هەولێر بووە. واتە ئەو بەشەى كوردستان، کە ئێستا دەكەوێتە بەشى باشوورى كوردستان و سنوورى پارێزگای هەولێر و دەوروبەرى.

بەو تۆمارەش بێت، لەو سەردەمەدا و لە بەشێكى خاكى كوردستان، دەسەڵاتدار و جۆرێك لە دەسەڵاتى سیاسی هەبووە. هەروەها خەڵكى كوردستان لەو سنوورەى تۆمارەكەی (سۆشین)ى پادشای ئورى سۆمەرى ئاماژەى پێ داوە، پادشایەك فەرمانڕەوایەتیی خاك و دانیشتووانی قەڵاكە و ناوچەكانی دەوروبەری كردووە. ناوهێنانی دەسەڵاتدارێكیش لە قەڵایەك و ناوچەیەكی كوردستانى كۆن، لەلایەن پادشایەكی سۆمەری، كە لە پێدەشتەكانى باشوورى عێراق فەرمانڕەوایەتیی كردووە، بەڵگەى ئەوە بووە، پادشاى شارى (ئور)ى سۆمەری، زۆر سەرسام بووە، كە پادشایەكی تر فەرمانڕەوایەتیی ناوچەیەكی دووجار بەرز دەكات. جارێك وەك خودی ناوچەكە، جارێكى تر وەك قەڵایەك لە ناوچەیەكی شاخاویدا.

سەبارەت بە خودى زاراوەكەش وەك (كورد)، ئەوا بۆ یەكەمین جار لە نامەیەكی دوایەمین پادشای دەوڵەتى ئەشكانی بە ناوی (ئەردەوانی پێنجەم)دا هاتووە، كاتێك لە ساڵی (224ز)دا ئاراستەی (ئەردەشێری كوڕی بابەك كوڕى ساسان)ى كردووە. ئامانج لە نووسینى ئەو نامەیەش ئەوە بووە، كە كاتێك هەواڵ بە (ئەردەوانی پێنجەم)، دوایەمین پادشای ئەشكانی گەیشتووە، كە كەسێك بەناوی (ئەردەشێر كوڕى بابەك كوڕى ساسان) بانگەشەی پادشایەتی دەكات و خۆى وەك پادشا ناساندووە، نامەیەكی بۆ نووسیوە و تێیدا هاتووە: ’’تۆ کە زۆرت بۆ خۆت هێنا و هەوڵت دا سەرنجی دەوروبەر بۆ خۆت رابكێشیت، ئەی كوردی پەروەردەكراوی دەواری كوردەكان، كێ ڕێگای پێدای ئەو تاجە بكەیتە سەرت؟‘‘2.

وەك لە نامەكەدا هاتووە، (ئەردەوانى پێنجەم) ڕووی كردووەتە (ئەردەشێر كوڕى بابەك) و پێ گوتووە: ”پادشایەتی هە روا ئاسان نییە و بۆ هەموو كەسێك نییە بانگەشەی بۆ بكات“. ديارە لەم بەشەی نامەكەدا، وێڕای ناوهێنانی زاراوەی (كورد) وەك (كورد) لە (دوو) شوێنى جياوازدا، مەبەستی (ئەردەوانى پێنجەم) بۆ (ئەردەشێری كوڕی بابەك) ئەوە نەبووە، كە كورد بێت، بەڵكوو مەبەستی ئەوە بووە، كە بۆ ئەردەشێرێكى كۆچەری نەبووە ببێتە پادشا و بانگەشەی پادشایەتی بكات، بەتایبەت دواى ئەوەی لە بنەچە و بنەماڵەیەكی دەسەڵاتدار نەبووە.

ئەوەش لەبەر ڕۆشنایی ئەو ڕاستییەی، كە لەو ڕۆژگارەدا كێشەى نەتەوە و ململانێى نەتەوەیی، ئەوەندە زەق نەبووە، تا بگاتە ئاستى تەقینەوە و (ئەردەوانێكى فارس) ركابەریی (ئەردەشێرى كورد) بكات، بەڵكوو بەهۆى جیاوازی و ململانێى چینایەتی بووە لەنێوان چینی دەستڕۆیشتووەكان و چینەكانى خوارەوەی كۆمەڵگا لە (پیشەوەر، كاسبكار، زەحمەتكێش، كۆیلەكان). وەك ئەوەی بۆ چینەكانی خوارەوەی كۆمەڵگا نەبووە بگەنە پایەی پادشایەتی و یاری بە تاجی پادشایەتی بكەن، هەر بۆیە ئاماژەدان بە زاراوەی كورد لەم نامەیەدا، لەم (دوو) ئەگەرە زیاتر نییە:
ا- بە كۆچەرییەكان گوتراوە (كورد).
ب- بەشێك لە كوردەكان كۆمەڵێكی كۆچەری و خێڵەكی بوون و بۆیان نەبووە بگەنە پایەی پادشایەتی.

لە كۆى هەردوو تۆمارە مێژووییەكانى سەرەوەش دەگەینە ئەوەى، كە كۆنترین زاراوە وشەى (كورد)ى لێ وەرگیرابێت، زاراوەى (كردا)ى سۆمەرییە. كۆنترین تۆمارى مێژووییش وشەى (كورد)ى تۆمار كردبێت، نامەكەى (ئەردەوانى پێنجەم)ە بۆ (ئەردەشێرى كوڕى بابەك). لە هەردوو بارەكەشدا ریشەی زاراوەی كورد و ناوەكەی بەوەدا گرنگ بووە، كە لەلایەن (دوو) پادشاوە ناوى هێنراوە و تۆمار كراوە. پادشایەكی سۆمەری، كە بنەماڵەكەیان خاوەنی یەكێك لە كۆنترین شارستانییەكانی مێژووى كۆن بوون، كە سۆمەرییەكان بوون. پادشایەكی ئەشكانیيش، كە بنەماڵەكەیان لەنێوان ساڵانى (250پ.ز) بۆ (224ز) و بۆ ماوەی (274) ساڵ فەرمانڕەوایەتیی خۆرهەڵاتى ناوەڕاستی كرد.

ئەمەو خودی كوردیش ناوی لە خۆی نەناوە، بەڵكوو ئەوە نەیارانی كورد و كەسانى تر بوون لەدەرەوەی نەتەوەی كورد، ناو لە نەتەوەیەك بنێن، كە دواى (حەوت هەزار) ساڵ لە بوون، تا ئێستاش عەوداڵى سەربەخۆییە.

 


----
1د. جمال رشید احمد و د. فوزى رشید: تاریخ الكرد القدیم، مطابع دار الحكمة-الطبعة الاولى، اربیل، العراق، 1990م، ص13.
2الطبري: تاريخ الامم و الملوك، تحقيق: مصطفى السيد و طارق سالم، الطبعة الثانية، المكتبة التوفيقية-القاهرة، مصر، بلا، 1/382-383، أبن الاثير: الكامل في التاريخ، تحقيق: خيري سعيد، الطبعة الاولى، المكتبة التوفيقية-القاهرة، مصر، بلا، 1/285.