خیانەت لە مێژووى كورددا
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتوور و هونه‌ر
x
كه‌یوان ئازاد 31/10/2020

خیانەت لە مێژووى كورددا


46


ڕێكکەوتننامەى (11ى ئادارى 1970ز) بە یەكێك لە دیارترین ڕووداوە مێژووییەكانی باشووری كوردستان دادەنرێت، كە تێیدا دەسەڵاتدارانی عێراق، بە فەرمی دانیان بە مافی كورددا نا. چاكەى ئەو ڕووداوەش بۆ بەهێزی و خۆڕاگریی سەركردەی شۆڕشى ئەیلوول (مستەفا بارزانى) و پێشمەرگە و شۆڕشگێڕانى شۆڕشى ئەیلوول و لایەنگرانی دەگەڕێتەوە، كە شێلگێرانە بەرامبەر دەسەڵاتدارە یەك لەدوا یەكەكانی عێراق وەستان.

دواجار ئەو خۆڕاگرییە، بەعسییەكانى لە قۆناغی دووەمی دەسەڵاتیاندا ناچار كرد، دان بە مافەكانی كورددا بنێن. بەندەكانی ڕێكکەوتننامەكەش دوای چەندین دانیشتن لەنێوان سەركردایەتیی شۆڕش و حكوومەتی عێراق، بەئەنجام گەیشت، كە لە ماوەی ساڵ و نیوێكی دانیشتن و گفتوگۆ لەنێوان سەركردایەتیی شۆڕشى ئەیلوول و حكوومەتی عێراقدا داڕێژرا.

دواجار لە رێکەوتی (11ى ئادارى 1970) دەقی ڕێكکەوتننامەكە لەلایەن خودى سەركۆمارى عێراق و سەرۆكى ئەنجوومەنى سەركردایەتیى شۆڕشى بەعس لە عێراق (ئەحمەد حەسەن بەكر) لە شاری (بەغدا)ی پایتەختی عێراق، بە بەرچاوی هەزاران هاووڵاتیی عەرەب و كورد و پێكهاتەكانی ترەوە خوێندرایەوە.

ئەو ڕێكکەوتننامەیە بەدەنگەوەهاتنێكى سەركردایەتیى پارتى و نەتەوەى كورد بوو لەم بەشەی كوردستان، لەلایەن حكوومەتی عێراقەوە. ئەمەو رێگەخۆشكردنیش بوو بۆ دەستەبەركردنی سەرجەم مافە نەتەوەییەكانی كورد لەلایەك و لەسەر پێ وەستاندنى دەسەڵاتـى فەرمانڕەوایــی بەعسییەكان لە عێراق لەلایەكی دیكەوە. ئەو ڕاستییانەش لەو دەساوەردانەدا بینرایەوە، كە ماددەكانی ئەو ڕێكکەوتننامەیە زەمینەیان بۆ ڕەخساند، كە (پازدە) ماددە بوون.

خاڵێكى گرنگ، كە نابێت نادیدەی بگرین، دانانی (چوار) ساڵ بوو، بۆ جێبەجێكردنی ڕێكکەوتننامەكە. دیارە جێبەجێكردنی (پازدە) ماددە و بەو مێژووە پڕ لە كێشە و ململانێیەی نێوان دەسەڵاتدارانی عێراق و سەركردایەتیی شۆڕشى كورد لە ماوەی ساڵانى ڕابردوودا، كاتی دەویست چارەسەر بكرێت، بەڵام (چوار) ساڵیش كاتێكى زۆر بوو بۆ مامەڵە لەگەڵ ڕژێمێك، كە لەسەر بنەمای ئایدیۆلۆجییەكی ڕەگەزپەرەستیی عەرەبی بنیات نرابوو. هەر بۆیە ئەو ماوەیە دەرفەتى دایە حكوومەتى عێراق، كار بۆ بەهێزبوونی پایەكانی حوكمداری و درزخستنە نێو سەركردایەتیی شۆڕشى ئەیلوول بكات.

لە ڕووی پایەكانی حوكمداریدا (ئەحمەد حەسەن بەكر)ى سەركۆمارى عێراق لە (15ى تشرینى دووەمى 1971ز) بەرەیەكى میللیى بۆ پاراستنى ئاسایشى نەتەوەیى عەرەبى و هێزە سۆسیالیستییەكان پێك هێنا. مەبەست لە دروستكردنى ئەم بەرەیەش، راكێشانى چەپەكان بوو لە دژى نەیارانی.

بەو هۆیەشەوە توانی لە (9ى نیسانى 1972ز)، ڕێكکەوتننامەیەكی هەمەلایەنە لەگەڵ یەكێتیى سۆڤیەت واژۆ بكات، كە بە ڕێكکەوتننامەى (دۆستایەتى و هاوكارى) ناسرا. بەپێى ئەم ڕێكکەوتننامەیەش (سەربازگەى خۆرهەڵات) پشتیوانیى بۆ حكوومەتی عێراق لە هەر ڕووبەڕووبوونەوەیەكی دەرەكی و پیلانی ناوخۆیی راگەیاند.

ئەو نزیكبوونەوەیەش لەگەڵ (یەكێتیی سۆڤیەت)، هانی (حزبى شیوعیى عێراق)ی دا، ڕوو لە حكوومەتى عێراق بكات و پشت بكاتە (پارتی دیموكراتی كوردستان) و شۆڕشى ئەیلوول. ئەوەش لەكاتێكدا بوو، كە بەشێكی سەركردایەتی و بەرپرس و كادیرانی (حزبی شیوعیی عێراق)ی كورد بوون.

بەهۆی ئەو پشتیوانییەشی بۆ حكوومەتى عێراق، لەسەر ئاستی دەرەوە و ناوخۆ بۆى دروست بوو، دەستى دايە گۆڕینى دیموگرافیی ناوچە كوردنشینەكان. ئەوەش بەناوی ئاسایشی نەتەوەیی و پارێزبەندیی هاووڵاتییەكانی.

لەم بوارەشدا هەزاران كوردى ئێزدى لە (26ى شوباتى 1973ز) بۆ سنووری پارێزگای دهۆك ڕاگوێزران. لە (6ى ئادارى 1973ز)یش قەزاى شنگال و لــە (26ى ئادارى 1973ز) قەزای ئاكرێ و لە (15 تا 22ى مایسى 1973ز) قەزای شێخانى خستە سەر پارێزگاى مووسڵ. لە (24ى مایسى 1973ز)یش قەزاى خانەقینى خستە سەر پارێزگاى دیالە. لە (2ى شوباتى 1974ز)یش كرێكار و فەرمانبەرە كوردەكانى كۆمپانیاى نەوتى كەركووكى بە كرێكار و كارمەندی عەرەب و توركمان گۆڕى.

سەرباری ئەوانە، ئەو هێز و توانایەی بۆ حكوومەتى عێراق گەڕایەوە، هانی چەندین بەرپرس و كادیری پارتی دیموكراتی كوردستانی دا، پەیوەندی بە حكوومەتی عێراقەوە بكەن و دڵسۆزیی خۆیانی بۆ پیشان بدەن، هەموو ئەوانە هۆكاری ئەوە بوون، جارێكی تر درز بكەوێتە نێو سەركردایەتیی شۆڕش و پارتى ديموكراتى كوردستان.

ئەمەو جگە لەو خەڵکانەی لە ساڵی (1963ز)ەوە لە سەركردایەتیی پارتی و (مستەفا بارزانی) جیا بووبوونەوە. هەموو ئەوانەش بۆ سەركردایەتیی شۆڕشی ئەیلوول و خودی (بارزانی) جێگای نیگەرانی بوون. هەر بۆیە جیابوونەوەی پۆلێكی تر لە شۆڕشگێڕانى كورد، لەپاڵ بوونی ئەو پۆلەی پێشوو، سەرباری ئەوەی پێگەی حكوومەتی عێراقیان بەهێزتر كرد، جۆرێك لە درز و كێشەی بۆ سەركردایەتیی شۆڕشی كورد دروست كرد.

هەموو ئەوانەش وایان كرد، دوای چوار ساڵ حكوومەتی عێراق لە ڕێكکەوتننامەكەی (11ى ئاداری 1970ز) پەشیمان بێتەوە و تاكلایەنە بەیاننامەی (11ى ئاداری 1974ز) دەربكات.

لێرەوە دەگەینە ئەوەی، كە ئەگەر هەموو كورد لەدوای واژۆكردنی ڕێكکەوتننامەی (11ى ئاداری 1970ز)، لەپشت سەركردایەتیی شۆڕشی كورد بوونایە لەبەرامبەر حكوومەتی عێراق، ئەوا سەرانی بەغدا، نەیاندەتوانی وا بەئاسانی و بێ حیسابكردن بۆ سەركردایەتیی شۆڕشی ئەیلوول ڕێكکەوتننامەیەك بە بەیاننامەیەك بگۆڕن. هەرچەندە پێگەی نێودەوڵەتییشی بەهێز بوایە، بەڵام بەداخەوە ئەو بەشەى كورد پشتیان كردە شۆڕش، ئەو كارەیان نەكرد، كە دەبوا بیكەن!

سەرچاوەكانی ئەم باسە:
1- ئیبراهیم جەلال: خوارووی كوردستان و شۆڕی ئەیلوول- بنیاتنان و هەڵتەكاندن (1961-1975).
2- مەسعود بارزانی: بارزانی و بزووتنەوەی رزگاریخوازی كورد.
3- نەوشیروان مستەفا ئەمین: لە كەناری دانووبەوە بۆ خڕى ناوزەنگ.