چەرچڵ و عیسمەت ئینۆنوو و زمانی كوردی
كوردی عربي فارسى
Kurdî Türkçe English

هه‌واڵ وتــار ڕاپۆرت چاوپێكه‌وتن ئابووری مه‌ڵتیمیدیا لایف ستایل كولتور و هونه‌ر
×

چەرچڵ و عیسمەت ئینۆنوو و زمانی كوردی

هەركە ناوی چەرچڵ دەهێنرێت، وەكوو سەركەوتووی جەنگی دووەمی جیهانی باسی دەکرێت، بەڵام ئەو سەرۆكە بەرامبەر بە كورد هەڵوێستی نەرێنی هەبووە و بە گوێرەی چەند سەرچاوەیەكی باوەڕپێكراو هیچ كاتێك حەزی لە چارەی كورد نەكردووە، بەڵام وەكوو ئەوەی وەزیری پێشووی دەرەوەی توركیا باسی دەكات، چەرچڵ لە هەڵوێستێكدا لەبارەی زمانی كوردییەوە عیسمەت ئینۆنووی ئیحراج كردووە.

سەرەتا با بزانین چەرچڵ چی گوتووە بەرامبەر بە كورد و كامە سەرچاوە باس لە هەڵوێستی نەرێنیی چەرچڵ  بەرامبەر بە كورد دەکات.

بە گوێرەی راپۆرتێكی بەشی توركیی ئاژانسی (BBC)ی كە پشتی بە چەند سەرچاوەیەكی باوەڕپێكراو بەستووە، چەرچڵ گوتوویەتی پێویستە رەشپێستەكان و كوردەكان بە چەكی ئەتۆم لەناو ببرێن، چونكە ئەوان نەگەیشتوونەتە مەدەنییەت و دونیا پیس دەكەن.

ئەو رەگەزپەرستێكی بێوێنە بووە و لە سپی پێست زیاتر هیچ رەگەزێكی تری قبووڵ نەبووە، ئەمەش چەند جارێك لەلایەن ئەكادیمییەكانەوە باس كراوە.

لە سەرووبەندی جەنگی دووەمی جیهانیدا، توركیا یەكێك بووە لەو وڵاتانەی وەكوو بێلایەنێك لەو شەڕەدا خۆی نیشان داوە، بەڵام قەدەر زۆر جار بە لای توركیادا بووە و شانسی ئەو وڵاتە وای كردووە لە رووداوە گەورەكاندا بە ئاسانی لێی بچنە دەرەوە.

بۆ نموونە كاتێك هیتلەر ویستوویەتی بەرەو رووسیا پێشڕەوی بكات، دوو پێشنیاری دانابوو، یەكەمیان توركیا داگیر بكات و لەوێوە بچێتە رووسیا و دووەمیش پۆلۆنیا داگیر بكات و پاشان بەرەو رووسیا، قەدەری توركیا وابوو هیتلەر پێشنیاری دووەمی پەسند كردووە.

زۆر جار نووسەرە توركەكان لە نێوان خۆیاندا باسی دەكەن، كە ئەو شەوەی هیتلەر ویستوویەتی لە نێوان ئەو دوو پێشنیارەدا یەكێكیان هەڵبژێرێت، عیسمەت ئینۆنوو سەرۆكوەزیرانی ئەوكاتی توركیا تا بەیانی لە ترسان نەخەوتووە.

با بێینەوە سەر كڕۆكی بابەتەكە، ئەویش كۆبوونەوەیەكی نێوان عیسمەت ئینۆنوو و چەرچڵ بووە لەبارەی جەنگی دووەمی جیهانی.

وەكوو ئەوەی (نوعمان مەنەمەنئۆغلۆ) وەزیری پێشووی دەرەوەی توركیا لە كتێبی بیرەوەرییەكانیدا باسی دەكات و نووسەری بەناوبانگی باكوور ئایدن دەرەش لە نووسینێكدا بە پشتبەستن بە نووسینەكەی نوعمان بڵاوی كردووەتەوە، چەرچڵ بۆ ئەوەی توركیا بخاتە ناو جەنگی دووەمی جیهانییەوە دژی هیتلەر، لە ١٩٤٢ (نوعمان مەنەمەنئۆغڵو) و ئینۆنووی بانگهێشت كردووە بۆ قاهیرە و لەوێ كۆبوونەتەوە.

تێزی ئینۆنوو لەبارەی جەنگەوە روون بوو، ئەویش بەشدارینەكردنی توركیایە لەو شەڕە، چونكە نە ئەو هێزە گەورەیەی هەبوو و نە توانای شەڕێشی هەبووە، بۆیە بە چەرچڵی گوتووە هێزەكانمان پڕچەك بكەن و ئامادەیان بكەن بۆ شەڕ، ئەوكات دژی هیتلەر دەجەنگین.

بەڵام نە چەرچڵ و نە رۆزڤێڵت كە ئەویش بەشداری لە كۆبوونەەكەدا كردووە بڕوایان بە ئینۆنوو نەبووە و گوتوویانە كێ دەڵێت ئێمە پڕچەكیان بكەین پاشان دژی ئێمەوە ناوەستنەوە و ناچنە پاڵ هیتلەرەوە.

(نوعمان مەنەمەنئۆغڵو ) باس لەوە دەكات، ئەوان ویستوویانە بە بوونی كێشەی كورد لە توركیا بیانترسێنن، ئاشكراشە ئەو دوو سەرۆكە بچوونایەتە هەر شوێنێك چەند كەسێكی زمانزانیان لەگەڵ خۆیان دەبرد كە زمانی كوردی و توركی و عەرەبی و زمانەكانی تریش بزانن.

چەرچڵ بە ئینۆنووی گوت "پاشا تۆ دەزانیت بە كوردی قسە بكەیت؟“ عیسمەت پەشۆكا و نەیزانی چی بڵێت، بۆیە (نوعمان مەنەمەنئۆغڵو ) دەڵێت من هاتمە دەنگ و گوتم "ئێمە كوردی نازانین، هەر خۆی لە توركیا كەس بە كوردی قسە ناكات و لە توركیا شتێك بە ناوی زمانی كوردی نییە".

بەڵام ئەو كەسەی كورد دەزانی و لەگەڵ چەرچڵ بووە، گوتوویەتی شتی وا چۆن دەبێت ئەفەندی، كورد خاوەنی زمان و ئەدەبیاتێكی زۆر دەوڵەمەندە و ئەگەر دەتەوێت شیعرێكی كوردی دیوانی (جەزیری)تان بۆ دەخوێنمەوە، چەرچڵیش گوتوویەتی بیخوێنەوە. ئەگەرچی تێ ینەگەیشتوون، بەڵام شیعرێكی تری فارسی خوێندووەتەوە و گوتوویەتی ئەمەش هەر لە بنەڕەتدا كوردییە، چەرچڵ گوتوویەتی ئەم شیعرە بكە بە كوردی و بینووسە، پاشان گوتی وەری بگێڕە سەر ئینگلیزی و پاشان گوتی وەری بگێڕە سەر فەڕەنسی و پاشان وەریانگێڕایە سەر زمانی توركی.

دیارە چەرچڵ ئامادەكاری تەواوی كردووە بۆ ئەوەی ئینۆنوو ئیحراج بكات، بۆیە سیناریۆكەی وەكوو خۆی جێبەجێ كردووە.

نوعمان مەنەمەنئۆغڵو بەم شێوەیە درێژەی پێ دەدات:

”چەرچڵ گوتی وەرن بۆم روون بكەنەوە بەو سێ زمانەی ئەو شیعرەمان لە فارسییەوە وەرگێڕا، كام زمانیان زۆرترین وشەی بیانی تێدایە. لە زمانە فەڕەنسییەكەدا هیچ وشەیەكی بیانی تێدا نەبوو، لە ئینگلیزییەكەدا ٣ تا ٤ وشەی لاتینی تێدابوو و لە زمانە كوردییەكەش كە شیعرەكەیان وەرگێڕابوو ٤ وشەی عەرەبییان دۆزییەوە، بەڵام كاتێك هاتوونەتە سەر مەتنە توركییەكە، لە (dir) و ( ile) زیاتر كە توركین، وشەكانی تر هەمووی عەرەبی و فەڕەنسی و چەند وڵاتێكی تری ئەورووپی بوو. چەرچڵیش هەر ٤ كۆپیی وەرگێڕانەكەی خستە پێشمان و گوتی عەیب نییە؟ سەیركەن ئەفەندییەكان، ئەو زمانەی كە گوتتان بوونی نییە، لە وڵاتەكەتان بەشێكی زۆری هاووڵاتیان بەو زمانە قسە دەكەن و دەركەوت زمانێكی دەوڵەمەندیشە".

نوعمان مەنەمەنئۆغڵو دەڵێت ئەوەندەی وەزیری دەرەوەی توركیا بووم، هیچ كاتێكم بیر نایەت كە ئەوەندەی ئەو ساتەی چەرچڵ لەسەر زمانی كوردی شەرمەزاری كردبێتین.

بەداخەوە لەو كاتەوە تاكوو ئێستا عەقڵییەتی توركیا بەرامبەر بە كورد نەگۆڕاوە و تاكوو ئێستا رێگە نادەن كورد بە زمانی دایك بخوێنێت و لە دەستووریشدا دانیان بە زمانی كوردی لە پاڵ توركیدا نەناوە.